Bókastaðir

At vári komanda hafði Árni biskup hǫnd á Oddastaðarmáli; lét hann þá raunarstefnu stefna til þess, hvárt Oddastaðr veri kirkju eign; ok er at þingi kom, reið hann til þings, ok krafði dóms um þetta mál; var þá dœmt, at Oddastaðr veri kirkju eign, ok svá þar með þær eignir, sem henni bárusk.

Á því sama þingi krafði biskup staðar í Hítardal; þar hafði klaustr verit. Ketill Loptsson, er þar bjó, vildi hann eigi upp gefa. Biskup bjósk til at bannsetja hann þá þegar á þinginu; ok er Ketill sá, at þat mundi eigi fyrir farask, jáði hann, at greiða af hendi staðarins fé at sinni, þeim sem biskup vildi, en kallaði þat þó ekki rétt; skaut hann ok margir [aðrir] sínu máli á konungs dóm. Biskup jáði því, ef hann yrði samþykkr erkibiskupi, en ella sagðisk hann einum saman erkibiskups dómi hlíta mundu um þetta mál.

At ákveðnum tíma sendi biskup Ólaf ábóta ok Runólf ábóta, ok Þorgrím prest Magnússon til viðtǫku staðarins fjár, en þeir kómu aptr með þeirri sǫgn, at eigi var lauss staðrinn eptir því sem ætlat var. Fyrir þetta fjárhald bannsetti Árni biskup Ketil, eptir ráði lærðra manna sinna, in translatione sancti Thorlaci episcopi Skalholtensis.

Þetta sumar reið Árni biskup fyrir norðan Sólheimajǫkul, ok rak biskupligt embætti um Austfirðingafjórðung, ok eptir tilskipan herra Jóns erkibiskups hóf hann tilkall á alla staði, þá sem þar vóru; en þótt þat yrði með nǫkkurum mótmælum af þeirra hendi, sem þar heldu kirkna eignir, fekk hann vald yfir flestum stǫðum, utan Þváttá ok Hallormsstǫðum; gengu því Austfirðingar léttligar at þessu, at hinn sæli Þorlákr, með ráði Eysteins erkibiskups, hóf þat sama tilkall á Svínafelli til Sigurðar Ormssonar, ok hann jáði biskupi þeirri kirkjueign; vóru ok eptir þessu dœmi vel flestir staðir í hans vald gefnir í Austfirðinga fjórðungi. En eptir kirkjuvígslu ok messu skipaði hann staðinn í lén Sigurði, ok af þessu tiltæki biskups hófsk sá vandi, at hǫfðingjar í Austfjǫrðum skipuðu staði með ráði eða samþykkt biskupa allt til Árna biskups. En af því hann tók ǫll kirkna forráð, af hverjum sem áðr hafði, undir sik, vóru margir tregir til at segja sér af hendi þat áhald, sem þeir þóttusk áðr eiga.

Um haustit snýr biskup heim í Skálaholt, tók hann þá einkanliga at bera alla ǫnn fyrir staðinn ok hans eign; var þá í brottu Jón Skúmsson, er lengi hafði þar ræðismaðr verit. Staðrinn var þá mjǫk af sér kominn sakir húsa, en kirkja hrǫrnuð mjǫk at þǫkum. Nú því at biskup var áhugamaðr mikill ok stórmenni í lund, ok veitti mǫrgum mikit gott, ok varð því stórt í at ráða: var þá til bús ok staðar gǫr eigi minni skuld en þrjú hundruð hundraða, varð sú skuld sakir annarra fjǫlskylda seint algoldin.

Herra Árni biskup hafði ok optliga fjǫlmennar veizlur heima á staðnum, ok fóru þær [fram] með miklu kappi ok stórmensku, því at hans hugr var gjarn af ǫðrum stórt at þiggja, svá ok harðla gjarn stórt ǫðrum at veita. Fyrir slíka hluti ok aðra þvílíka varð hann stórliga frægr ok mjǫk sóttr af alþýðu; hann sat opt yfir málum manna, ok þótt hann hefði eigi veraldligt vald, sem hinn heilagi Ambrosius biskup hafði á sínum dǫgum, vildi þó hverr hann til síns máls kalla, meðan þeir vóru sjálfráðandi fyrir konungligum valdsmǫnnum, ok þóttu þann tíma þau mál flestum mǫnnum bezt komin, er hann sá yfir; fekk hann af slíku mikit kallz ok annsemd, ok þar fjárkostnað með.

Mǫrgum mǫnnum sýndisk hann heldr optarr halla gerðum á klerka, en óvini sína; virðu menn þá fyrstu sǫk til þess, at hann vildi eigi láta þá vanrefsaða vera, sem hann átti yfir at dœma, en sú ǫnnur, at hann mætti fyrir þat djarfliga heimta réttindi fyrir sik eða sína vini í þeim hlutum, sem aðrir áttu þeim svara í þeim málum, er hann átti eigi yfir at dœma, en sú hin þriðja, at hann gerði sér vini af óvinum í því, er hann helt þeirra hlut langt fram, þótt vinir hans veri í móti, sem forðum gerði Jón Loptsson, ok endrtrygði þá óvinina með sœmdum eða fégjǫfum. En þat sem hann sýndisk klerka harðliga dœma, ef þeir gerðu leikmǫnnum aflaga, var með fyrrnefndum þrem sǫkum sú hin fjórða grein, at honum þótti ill þeirra fǫll; fyrir þat kostgæfði hann af þeim at venja ǫll ókynni, svá at hvergi veri heilagri guðs kristni ósæmd at þeim. Mǫrgu sinni bar ok svá til, ef þeir gengu glaðliga við hann at borði, [þá] skipaði hann þeim fésamar vistir, eða veitti aðrar hjálpir, svá at þeir máttu vel við sín málalok una.

Árni biskup breytti ok margri skipan hinna fyrri biskupa til miskunsemdar: hann [skipaði] at þau bǫrn, sem eigi fengu skírn, skildi grafa utan við kirkjugarð, en áðr vóru þau grafin fjarri vígðum stǫðum sem sekir menn, ok kǫlluðu fáfróðir menn þau útburði; veitti þat ok mǫrgu sinni, at í þeim stǫðum, sem þau vóru grafin, fengu menn fyrir sakir eiginnar ótrúar ok andskotans umsátra ýmisligar sóttir, eða undrsamligar sýnir ok margskonar mein sinna fylgjara. En síðan virðuligr faðir Árni biskup eyddi þessi villu, fengu menn í þeim stǫðum, er þau vóru síðan jǫrðut, ekki mein af þessi fjandans umsát; fann ok fyrrnefndr Árni biskup dýrðarfullt dœmi hins mikla Augustini til þessarrar skipanar, þess er heldr kvaðsk vilja vera sem þessi bǫrn, en eigi vera; þat taka svá vísir menn, at hann vildi heldr eiga þeirra heimván.

Þat var ok siðvani ok skipan hinna fyrri biskupa, at lík þeirra manna, sem utan kirkju stóðu fyrir vanhagi sína, ok á þann tíma, sem þeir liðu ór líkama, ok stóð þessi skript á: at lík þeirra skildi eigi í kirkju bera, en grafa þó í kirkjugarði, en hann skipaði, at hvers manns lík, þess sem at kirkju ætti leg ok í sætt var við kirkjuna, skildi í kirkju bera.

Þat var ok siðvani, at þær konur, sem á sæng andaðisk, skildi grafa í kirkjugarði, ok bera eigi lík þeirra í kirkju, en hann skipaði, at lík hverrar þeirrar konu, er í sætt veri við kirkjuna, þó at af sængarferð andaðisk, skildi í kirkju bera; skildi kona ganga með loganda kerti fyrir líkum þeirra kvenna, er í sjúknaði hǫfðu með bóndum sínum bǫrn alit, en fyrir allra annarra líkum með engu kerti; hann skipaði ok: í þeim sjúknaði sem þær áttu bǫrn at fœða, at þeirra skildi vitja, skripta, husla ok olea, ef þær veri banvænar, þegar þær veri í sætt við heilaga kirkju, en áðr var þvert í móti af biskupum boðit.

Um várit eptir þenna vetr fóru menn á millum Árna biskups ok Ketils Loptssonar, þess er helt Hítardals stað, ok um síðir kómu þeir saman; sór Ketill sér af hendi staðinn, ok hann skildi hann aldri kalla sína eign né sinna erfingja, nema Jón erkibiskup eða Magnús konungr dœmi honum, hann sór ok at greiða staðinn af hendi at næstum fardǫgum ok alla hans eign, ok at bœta þat sem hann hefði brotit í óhlýðni ok rangindum við heilaga kirkju ok biskup sinn, eptir hans dómi ok þeirra lærðra manna, sem hann vildi til kalla með sér, ok at halda aldri stað á móti biskupi sínum, ef hann hefði rétt at mæla. Tók þá Þorgrímr prestr Magnússon, sá er áðr hafði þegit staðinn canonice, við honum ok allri hans eign á næstum fardǫgum, sem áðr var skilt.

Árni biskup helt þá enn áfram Oddastaðar máli, en þeir brœðr, synir Steinvarar, sem áðr eru nefndir, kǫlluðu staðinn móðurarf sinn, því at Steinvǫr móðir þeirra keypti hann með miklu fé af Birni Sæmundarsyni ok Sæmundi Haraldssyni utan biskups ráð; síðan keypti Sighvatr hann at móður sinni hálfan, ok þóttisk hann fyrir því meira í eiga, en þeir Loptr ok Sturla brœðr hans.

Nú því at Árna biskupi þótti mikit fyrir at fella stórmæli á þá brœðr, ef nǫkkurr mætti annarr útvegr til finnask, sá er heilǫg kirkja mætti fá sína sæmd, gerðu þeir samning á með sér, at Árni biskup skildi þola, at þeir brœðr ætti búnað á stað, ok hafa þar góðan smið til kirkju uppgerðar, ok fá honum efni til þeirrar smíðar; en ef nǫkkut tálmaði smiðinn, skildi herra Runólfr ábóti ok Þorsteinn Halldórsson, er þá bjó at Hváli ok átti Ingigerði Philippusdóttur, kveða á hvat fyrir skildi koma; þeir brœðr skildu ok tregðalaust uppgefa staðinn ok halda engri hans eign, ef sá orskurðr kœmi, at biskup ætti þeirri kirkju at ráða ok hennar fé, af beggja hendi konungs ok erkibiskups; ok skildi ok sá standa sem þeir gerði, þó at þeir dœmdi ǫðruvís. Steinvararsynir skildi ok gjalda fé með stað, nema þeir konungr ok erkibiskup kallaði þá frjálsa þar af. Þeir skildu ok fé þetta útgreiða at sumri, nema þeir fengi af sér prófat á næsta þingi lǫgliga með yfirsýn Árna biskups. Þeir brœðr riðu heim, ok héldu þat allt sem þeir urðu ásáttir.

Á þessu sumri sendi virðuligr herra Magnús konungr til Íslands Þorvarð Þórarinsson ok Eindriða bǫggul, hirðmann sinn, þar með Sturlu Þórðarson með lǫgbók norrœna, ok var þá eptir um sumarit játat þingfararbálki, ok tveimr kapitulum ór erfðabálki, um festarkonubǫrn ok um arfleiðing, ok þegngildi um allt land, en eigi fleira.

At gǫrvum þessum samningi um Odda, seinkuðu margir, þeir sem þvílík mál áttu, at ganga at borði við biskup um þessar kirkjueignir, sem þeir heldu, hǫfðu flestir þá vǫrn fyrir sér, at herra Jóni erkibiskupi mundi ókunnig kirknamál á Íslandi, ok sǫgðusk eigi trúa mundu, at honum mundi sýnask at kalla þær af þeim, ef hann vissi, at þeir, sem þær gáfu at upphafi, skildu æfinlig forræði þeirra undir sik ok sína arfa, en undan biskupum ok lærðum mǫnnum.

Rafn Oddsson, er átti Þuríði dóttur Sturlu Sighvatssonar, ok þá bjó í Stafaholti, stóð ok mjǫk í móti biskupi um staðamálin; honum hafði Magnús konungr skipat hálft Ísland. Hann sannaði fyrir almenningi, at konungrinn vildi eigi samþykkja, at bœndr veri sviptir þesskyns eignum, ok eigi heldr, at þeir veri saklausir bannsettir; en biskup sagði á mót, at þat var fals Rafns, en eigi orð konungs, ok þat vóru frá upphafi kirkjulǫgin, at eigi skildu leikmenn, heldr klerkar, varðveita allar kirkju eignir; en þótt ljótligr kaupmáli ok at réttindum ómátuligr veri á þessum kirkjum gǫrr, átti þat at standa í honum, sem nǫkkuru var nýtt, en hitt, sem fyrir ǫndverðu var ónýtt, mátti enga hefð gera né band, ok átti fyrir ekki at haldask. Nú þó at biskup flytti þessar skynsemdir, fekk hann eigi lærðan almenninginn fyrir fortǫlum Rafns.

Ritaði Árni biskup til Jóns erkibiskups, ok sagði frá, hvar kirkjumálum var komit, ok svá hvat þá hindraði, ok beiddisk af honum fulltings, ok at hann kendi honum þær skynsemdir, sem kirkjunnar ok hans óvinir yrði fyrir at láta.

Þetta sama ár, sem samningr var gǫrr við Steinvararsyni, ritaði [fyrrnefndr] Árni biskup til [virðuligs herra] Magnúss konungs, þess er hann trúði sannan ok fullkominn vin kirkjunnar, at með sínu konungligu valdi byrgði munn á þessum hennar óvinum ok sínum mótstǫðumǫnnum. En er Magnús konungr sá þessi bréf, tók hann vel hans málum, en ritaði á móti sína beiðslu, svá sem at henni þeginni vildi hann fulltingja biskupi at fá framgang síns vilja, ef fyrir hans fullting fengi hann framkvæmd síns vilja, en sú var konungsins beiðsla, at biskup skildi eggja menn á Íslandi at taka við lǫgbók hans, ok sagði at honum var svá flutt, at sakir burða, vígslu ok framkvæmdar, mundi hann mestu á leið koma um þenna hlut við landsfólkit; hann tjáði ok þat fyrir honum, at þat veri biskuplig skylda, at eggja fólk á þá hluti, sem þeim var bæði í sæmd ok uppreist, siðbót ok nauðsyn. Konungrinn ritaði ok, hvernig hann tók biskupsins beiðslu, at hann kallaði hann til sín með fullkomnum blíðskap, ok sagðisk bæði hann ok aðra hina beztu menn hjá sér vildu hafa, at ráða um þenna vandahlut; lét hann ok fylgja þessu bréfi fagrar presentur: silfrker gylt utan ok innan, ormstungur tvær, buðk af electuario gott við frosti;

Kómu þessar [gjafir] til [herra] biskups annat sumar eptir þing, með fyrrnefndum Eindriða bǫggul, ok brást hann vel við konungsins sendiboð, ok lagði á allan hug at þau fengi framkvæmd; var ok á þessu þingi lǫgtekin ǫll lǫgbók, sú er konungrinn hafði utan sent, nema erfðabálkr var eigi lǫgtekinn, nema tveir kapitular, er hit fyrra sumarit var játat.

Árni biskup bar jafnliga mikla annsemd fyrir því, hversu þetta mál mætti gagnsamligan enda eiga; sá hann eigi annan líkara útveg, en leggja sjálfan sik í hættu, at eigi veri fyrir hans leti í salt lagit sǫk hins krossfesta, ok réttindin undir fótum troðin; víkr hann skjótliga undir konungsins sendiboð, ok siglir til Noregs þetta sumar.

Fóru þá af Íslandi margir hinir ríkari menn, Rafn Oddsson, Þorvarðr Þórarinsson, Sighvatr [Hálfdánarson] mágr hans, með umboði lǫgliga teknu af brœðrum sínum Lopti ok Sturlu, til þess at svara ok sœkja Oddamál, ok Einarr Þorvaldsson, er Vatnsfjarðar kirkju helt fyrir Árna biskupi. Þá sigldi ok Þorsteinn Halldórsson, Ketill Loptsson, Brandr Andrésson ok margir aðrir. Þat sumar tók Sturla Þórðarson við lǫgsǫgn, er áðr hafði Þorleifr hreimr. Þeim biskupi fórsk vel ok tóku Noreg, ok tók Magnús konungr honum með mikilli blíðu.

Á þessu ári var vígðr Gregorius páfi [decimus], en áðr hafði páfalaust verit nær fimm ár. Í þenna tíma var í páfans hirð sira Sighvatr, kórsbróðir af Niðarósi, vin Árna biskups, ok fyrir hans bœn fekk Sighvatr af páfanum Gregorius þat privilegium, undir innsigli Hermanni, er þá var primarius herra páfans, at fyrrnefndr Árni biskup skildi leysa mega þrjá tigu þeirra mála, sem áðr hafði hann eigi vald yfir, eptir þeim hætti sem þat sama bréf váttar. Kom þessi [sami sira] Sighvatr á þessu ári aptr í Noreg með þeim tíðindum, at þessi Gregorius páfi hefði eptir tvau ár stefnt ǫllum erkibiskupum ok ljóðbiskupum, ok þar með ýmisligrar tignar formǫnnum heilagrar kristni, utan þeim sem fullkomin nauðsyn tálmaði, í þann stað sem Leontium heitir, til almenniligs þings, at allir þessir formenn skildi komnir secundo kal. Maji mánaðar, at tala um lausn hins heilaga Jórsalalands, ok at kalla þær þjóðir, er Greciam bygðu, aptr til almenniligrar trúar, af þeirri þrætu sem þeir hǫfðu í staðit.

En því at Árni biskup sá sik eigi mega peningum ná af Íslandi, svá at eigi yrði hann ofseinn til þessa fundar, sótti hann á fund Jóns erkibiskups at þessu ok at mǫrgum ǫðrum sínum málum, þeim sem áðr eru sǫgð, ok einkanliga um kirkna mál á Íslandi, þótt hann hefði þat ritat í móti þeim beiðslum þessa Árna biskups, at hann skildi svá fram fara sem hann hóf upp; ok þegar Jón erkibiskup vissi hans girnd, lét hann upp fyrir honum allan sinn vilja, svá ok, at hann bannaði leikmǫnnum lǫg at segja um kristinn rétt; gerðu þeir svá meðan þeir lifðu.

Herra Jón erkibiskup hugleiddi þá lengd ferðarinnar ok fjǫlskyldi þá, er Árni biskup varð fyrir fulla nauðsyn at bera í þeim málum, sem upp vóru hafin á Íslandi, en eigi til enda fœrð; gaf hann honum leyfi at fá menn fyrir sik til nefnds þings í Leonis. Tók þá sira Sighvatr þetta starf á sik ok umboð með ráði erkibiskups, at svara ok játa ǫllum þeim málum, sem Skálaholts biskupi heyrðu á þessu þingi; leysti hann þat umboð vel af hendi, sem váttar þat bréf meistara Nikulai af Tracia, er þá var kapalin Gregorii páfa meðan þingit stóð, ok páfinn hafði til skipat at ransaka umboðsmenn biskupanna, hversu þeirra bréf fóru af hendi.

Margir hlutir gerðusk þar um Árna biskup í þessi ferð, er mikillar frásagnar veri verðir, frá sæmd þeirri, er Magnús konungr veitti honum, ok hann reið þann vetr [með honum] um miðfǫstuskeið ór Bjǫrgvin ok austr í Sarpsborg til móts við Valdimar Svíakonung ok brœðr hans. Á þeim vetri gaf Magnús konungr Eireki syni sínum konungsnafn í Bjǫrgvin, en Hákoni hertoganafn.