Bókastaðir

Herra Árni biskup, er þessi frásǫgn er af skrifuð, var sonr Þorláks, Guðmundar sonar gríss, ok Halldóru, dóttur Orms í Holtum; hann var fœddr á því ári sem Magnús biskup Gizorarson andaðisk. Hann fœddisk upp með fǫður sínum ok móður, en þau bjoggu í þenna tíma at Svínafelli at ráði Orms Svínfellings, ok vóru þar meðan hann lifði ok nǫkkura stund síðan, at ráði Ǫgmundar Helgasonar, er þá hafði fjárforráð sona Orms. En síðan penningar eyddusk fyrir sonum Orms at Kálfafelli, fóru þeir bygðum sínum til Svínafells, en Þorlákr varð fyrir sakir magnsmunar at skipta bygðum; fengu þeir honum þá Rauðalœk, ok fór hann þangat. Þar gekk fé af hendi honum, ok undi hann sér lítt þann tíma er sundrþykki gerðisk milli Sæmundar Ormssonar ok Ǫgmundar Helgasonar; ok eptir víg Ormssona þoldi hann eigi; fór hann þá með ǫllu liði sínu á Reynivǫllu í Kjós, til Jǫrundar Sigmundarsonar, er átti Guðrúnu dóttur hans.

Þessi vóru þá á lífi bǫrn Þorláks: Magnús var elztr af sonum hans, þar næst Ormr; Árni, er fyrr var nefndr, var yngstr, en af dœtrum hans var elzt Ásbjǫrg, er átti Helgi, sonr Lopts Svartssonar. Þessi Loptr átti Guðrúnu, dóttur Hamra-Finns, systur Bjarna, fǫður Finns í Selvági ok Þóru, er átti Þormóðr á Gufunesi, faðir Svarts. Þeir feðgar bjoggu fyrst at Kálfafelli, áðr þeir keyptu Skálar land at Sæmundi Ormssyni. Loptr var elztr barna þeirra Ásbjargar, þar næst Bjarni prestr, þá Magnús prestr, þá Árni, er síðan varð biskup. Torfi prestr var laungetinn sonr Helga; átti hann þenna son áðr hann fengi Ásbjargar. Þessar vóru dœtr þeirra Helga: Þuríðr, Guðný, Halldóra, Agatha abbadís.

Guðrún, er áðr var nefnd, dóttir Þorláks, átti engi bǫrn þau er menn sé frá komnir. Hin þriðja dóttir Þorláks var Þorgerðr, er fyrr átti Guthormr kǫrtr, ok var dóttir þeirra Halldóra, er átti Kolbeinn Hǫgnason. Þessa Þorgerði átti síðarr Klængr Teitsson, ok var þeirra dóttir Ásta, er átti Ívarr hólmr.

Þorlákr ok lið hans var eitt ár á Reynivǫllum, þaðan fóru þau til Hofs á Kjalarnes ok vóru einn vetr fyrir búi Ólafs Jónssonar, fǫður Jóns ok Styrkárs; þaðan fóru þau Þorlákr í Skál austr, ok bjoggu þeir mágar þar þau misseri.

Helgi bóndi ok allt lið hans lagði svá mikla elsku til Árna klerks, at hann gerði sitt allt heimilt til þess sem hann vildi hafa, því at hann sá þenna mann, fyrir sakir atgervi ok góðvilja, ok allrar framkvæmdar, vera mundu hǫfðingja sinna frænda, ok trúði, at honum mundi meiri tignar auðit en þá var fram komit, ok váttaði hann þat optliga; rækti Árni þetta alltsaman, þá [er] hann var biskup orðinn, framarliga við Helga ok ǫll hans bǫrn.

Þessi Árni var á unga aldri fálátr, ok aktaði mjǫk ýmisligar íþróttir, hagleik ok áskurð, ok trésmíði allt, rit ok bóknám ok allar klerkligar listir; var hann af þessu ǫllu saman fáskiptinn við almenning. En þaðan frá, er Þorlákr fór frá Rauðalœk, gerði hann sik léttan við alþýðu ok átti hann alþýðu gleði; helt því fram til þess er hann var í Skál, þá fór hann til skinnleiks í Kirkjobœ með ǫðrum mǫnnum. Í þeim sama leik rak hann niðr annat kné á arinhellu þar í stofunni, svá at sprakk mjǫk; lá hann af því í rekkju nær viku; þaðan af var hann aldri at þesskyns leik né danzi, hvárki áðr né síðan, ok kendi sik í þessu mundu hirtan af óskynsamligri skemtan.

Um várit fór Þorlákr bygðum til Svínafells, ok hafði Magnús þá mest búráð, en Árni var þá stundum í Þykkvabœ með Brandi ábóta, stundum í Skál með fyrrgreindum mági sínum, stundum í Kirkjobœ með Grími presti Hólmsteinssyni, en stundum at Kálfafelli með Þorsteini ábótasyni, en lengstum heima at Svínafelli; fór hann í þessa staði alla nǫkkura vetr, til þess er menn þóttusk þurfa í hagleiksgerðum; helt þessu fram nǫkkura vetr, þar til er Magnús bróðir hans fekk Ellesifar, dóttur Þorgeirs ór Holti, vóru þeirra bǫrn Andrés prestr ok Guðfinna, er átti Þorsteinn Hafrbjarnarson; lagði þá Árni fram allan sinn hlut af penningum þeim sem faðir hans varðveitti, við hann, utan hest ok ígangsklæði; réðsk hann þá í brott frá Svínafelli, sakir sundrþykkis þess, er varð milli þeirra frænda, mest um gipting Þorgerðar systur hans, ok fór í Þykkvabœ til fyrrnefnds Brands ábóta, ok batt sik honum á hendi ok gerðisk hans klerkr, því hann sá þenna mann mikinn atgervismann í hagleik ok riti, ok hvassan í skilningi til bóknáms, svá at um þann hlut var hann formentr flestum mǫnnum at jǫfnu námi.

Þessi sami Brandr ábóti talaði svá til sinna lærisveina, at engum manni kallaðisk hann jafnminnigum kent hafa sem Jǫrundi, er síðan var biskup á Hólum, en engum þeim er jafnkostgæfinn ok jafngóðan hug lagði á nám sitt sem Runólfr, er síðan var ábóti í Veri, en til Árna, er fyrr nefndum vér, talaði hann svá, at hann skildi þá marga hluti af guðligum ritningum, er hann þóttisk varla sjá, hví svá mátti verða.

Nǫkkuru síðarr kallaði Einarr erkibiskup Brand ábóta til sín, ok fylgði Árni klerkr honum til Noregs, ok var þá messodjákn fyrst, ok hafði vígslur tekit af Sigvarði biskupi. Herra erkibiskup skynjaði brátt, hvílíkrar rǫksemdar Brandr ábóti var, ok með umráði ok samþykki kórsbrœðra kaus hann Brand ábóta til biskups, ok vígði til Hóla. Í þessi ferð fór Árni djákn jafnliga í milli konunganna, Hákonar ok Magnúss, ok Brands, er þá var biskup orðinn, ok gerðisk þegar mikill kunnleikr á milli Magnúss konungs ok þessa sama Árna, sá er aldri þraut meðan þeir lifðu báðir.

Í þessi ferð herra Brands biskups varð þat mark á einum veizludegi, at Hákon konungr sá enga réttu fram koma fyrir Árna klerk ok hans mǫtunauta, þá sem fram kómu fyrir kennimenn þá er at konungs borði vóru. [Þá] mælti hann: "hvat hafa nú prestar biskups?" — Má af því hugsa, hvílíkar hans meðferðir vóru, at hinn vitrasti maðr hugði hann æðra mann at vígslum en hann var. En þá er biskup fór til Íslands, fylgði Árni honum til Hólastaðar, ok var þar með honum vel virðr þat ár sem biskup lifði.

At Brandi biskupi liðnum sendu Norðlendingar þenna sama Árna í Skálaholt á fund herra Sigvarðar biskups, ok beiddu at hann setti mann fyrir kennimenn fyrir norðan land ok yfir staðinn á Hólum; ok er hann kom í Skálaholt, vissi biskup skjótt af honum, hvern skaða Hólastaðr hafði fengit í fráfalli síns formanns, ok hvers Norðlendingar þyrfti við. Tók hann þat ráðs, með samþykki hinna vitrustu manna, at hann gaf prestvígslu þessum sama Árna djákn, ok skipaði hann yfir stólinn at Hólum, at stjórna lærðum mǫnnum ok ólærðum, þar til er sú kirkja fekk sinn formann; gerði hann því svá, at þessum sama sira Árna vóru kunnastar framferðir Brands biskups, ok hvar þá var hverju máli komit í hans biskupsdœmi. En þegar margir vitrir menn vissu, hversu honum fór þat skǫruliga af hendi, trúðu þeir þessa hans fyrirfarandi framferð vera forynju eða fyrirfara hinnar fremri tignar, sem síðarr bar raun á.

Maðr hét Oddi, hann var djákn at vígslu, ok átti vel penninga; hann fekk sér konu, Ólufar Broddadóttur, ok með frænda ráði; vóru þar váttar at heitorði. At þessu ráði var með honum Gizorr jarl Þorvaldsson, er þann tíma bjó at Stað í Reyninesi, ok skildu þau saman ganga at ákveðnum tíma. Sira Árni varð þessa skjótliga víss, ok því at Heinrekr biskup, ok Brandr biskup eptir hann, hǫfðu báðir subdjáknum ok ǫllum mǫnnum þeim, sem sværi vígslur, fyrirboðit at kvænask, lagði hann bann fyrir, at þetta hit ósœmiliga samlag veri bundit framarr. Jarlinn reið þó til brúðkaups með Odda, svá sem ekki veri um mælt, ok með hans ráði fór fram boðit. En er þessi tíðindi kómu fyrir sira Árna, lýsti hann forboði yfir Odda, ok ǫllum þeim mǫnnum, er at boðinu sátu. En þann dag sem jarl kom heim, brá honum vá fyrir grǫn, því at kirkja var byrgð at Stað; ok þá er hann spurði hví þat gegndi, var honum sagt.

Nǫkkuru síðarr var fundr lagðr til þessa máls, ok sóttu þeir báðir, sira Árni ok jarl, þenna fund; bar jarl fram fornan landssið, ok sjálfs síns dœmi ok margra annarra manna, til þess, at þessháttar hjónalag, sem var með Odda ok hans konu, hefði lengi verit lofat, en þat var ófyrirsynju nǫkkut sinn fyrirboðit. Sira Árni sagði á móti, at páfarnir, er ǫllum lǫgum eigu með réttu at ráða, hǫfðu svá frekliga af numit ok fyrirboðit þesskyns samlag undir pínu fullkomins banns. Um síðir létti jarl fyrir sǫnnum skynsemdum, ok staðfesti sira Árna, ok tók lausn af honum ok allir boðsmenn; sór Oddi af hendi sér konu þá, sem hann hafði sér ætlat.

At skilnaði mælti jarl við sira Árna: "þess vænti ek, frændi, at flestum munir þú verða eigi fyrirlátsamr, þótt þú eigir málum at skipta, þar sem þú lézt eigi fyrir mér". Reið sira Árni heim til Hóla, en jarl til Staðar.

Þenna tíma, er Jǫrundr biskup var vígðr til Hóla af Hákoni erkibiskupi ok skipaðr yfir allt land, sakir elli ok vanmegnis Sigvarðar biskups, vissi hann honum nauðsynligan þann fulltingismann, er hann styrkti ok styddi í ǫllum nauðsynjum kirkjunnar; sá hann engan mann annan betr fallinn til þessa starfs en sira Árna, ok því sendi hann hann í Skálaholt, ok tók Sigvarðr biskup gjarna við honum, var hann þar þá tólf mánuði. Á því ári andaðisk Sigvarðr biskup, ok veitti sira Árni honum graptliga þjónustu.

Þetta sumar tóku hinir vitrustu menn með samþykki Jǫrundar biskups þat ráð, at kjósa sira Árna til utanferðar, at fara með bréfum, er þat váttuðu, at menn á Íslandi beiddu virðuligan herra Jón erkibiskup, er kosningi átti at ráða, at hann veldi Árna til biskups í Skálaholti. Hann tók þessu nǫkkut seinliga, en þó, fyrir sakir bœnastaðar allra hinna beztu manna, sigldi hann með bréf þeirra, ok kom á erkibiskups fund, en hann gaf eigi samþykki til þessa bœnastaðar at sinni, er af Íslandi kom, ok kaus til biskups sira Þorleif in dominica Lætare Jerusalem; en hann andaðisk eptir páskaviku; var þá sira Árni kosinn ok confirmatus in festo sancti Leofredi, til Skálaholts biskups, ok vígðr in commemoratione sancti Pauli apostoli. Á því ári var vígðr Erlendr biskup til Færeyja.

Eptir þat er Árni hafði biskupsvígslu þegit af herra Jóni erkibiskupi, bjó hann ferð sína til Íslands, leiddi erkibiskup hann út sœmiliga, ok veitti honum í vingjǫf Decretalem cum apparatu; váttaði hann í vígslubréfi herra Árna biskups, at eigi var fyrir þat Þorleifr fyrri til kosinn at vera biskup heldr en Árni, at hann fyndi nǫkkurskonar brest vera á hans meðferð eða lífnaði, því at hann reyndi hann at vera bæði vitran ok góðviljugan til allra nauðsynligra hluta ok biskupligra þarfinda, ok þat bauð hann hans undirmǫnnum í krapti guðligrar hlýðni, at þeir tœki við honum vel ok sœmiliga, ok sæmdi hann [sem] sinn fǫður ok forstjóra, ok heyrði hans kenningar. Þat váttaði ok Magnús konungr í sínu bréfi, at honum var þessi [sami] Árni kunnigr at góðum hlutum, ok þat bað hann ok bauð ǫllum sínum þegnum en hans undirmǫnnum á Íslandi, at þeir tœki hann vel ok sœmiliga, ok virði hann ok tignaði í ǫllum þeim hlutum, sem til heyra kristiligri hlýðni, heilagri kirkju til sæmdar, svá sem andligan fǫður.

Eptir þat er Árni biskup hafði skilit við virðuligan herra Jón erkibiskup in divisione apostolorum, sigldu þeir í haf, ok greiddisk þeirra ferð vel ok ekki allskjótt; kómu þeir skipi sínu í Eyjafjǫrð þváttdaginn eptir assumptionem beatæ virginis, ok litlu síðarr fundusk þeir Jǫrundr biskup, ok fekk Árni biskup honum þau bréf, sem erkibiskup sendi honum; stefndi hann þá saman fólki, ok vóru þar frammi hǫfð ørendi erkibiskups ok þær siðbœtr, sem hann hafði þeim boðit.

Eptir þat riðu þeir báðir samt suðr um Kjǫl, ok kómu í Skálaholt in decollatione beati Johannis; stefndi Árni biskup þá fund við presta ok bœndr; lét hann upp lesa boðskap erkibiskups, ok stóðu þar þessir hlutir í, at allir menn knéfalli með upphaldandi hǫndum þann tíma í messunni, er haldit er upp holdi ok blóði várs herra, ok svá þá er borit er til sjúkra manna; svá ok, at engi maðr festi sér mey eða konu til eiginorðs áðr en lýst veri í kirkju þrem sinnum; svá ok, at frillumǫnnum skuli fyrirbjóðask at taka Krists líkama at páskum, utan þeir festi frillur sínar til eiginorðs, eða skili við þær fullkomliga; svá ok, [at] allir staðir ok tíundir skildi gefask í biskups vald; svá ok, at engi skildi byggja dautt fé á leigu.

Tók alþýða manna vel þrimr hinum fyrrum greinum, en um staðamál ok okr var seinliga tekit. Síðan sendir hann þenna boðskap um allt sitt biskupsdœmi; tóku þeir honum, er hann heyrðu síðarr, mjǫk sǫmu leið sem hinir fyrri.

Á þessu sama hausti ok ǫndverðum vetri fór Árni biskup víða um Sunnlendinga fjórðung, var honum játat hinum minnum kirkjum, en þeir sem hinar ríkari kirkjur heldu vóru fastari fyrir. Oddastaðr var þá kallaðr kaupaland af þeim er hann heldu, ok vildu því einkis máls á ljá, né grein á gera hvat kirkjan ætti, ok fór biskup heim við svá búit, ok var heima þann vetr.