Bókastaðir

Sá maðr bjó at Hofi í Vápnafirði, er Helgi hét. Hann var son Þorgils Þorsteinssonar, Ǫlvéssonar, Ásvaldssonar, øxna-Þórissonar. Ǫlvér var lendr maðr í Noregi um daga Hákonar jarls Grjótgarðssonar.

Þorsteinn hvíti kom fyrst út til Íslands þeira langfeðga, ok bjó at Tóftavelli fyrir utan Síreksstaði. Enn Steinbjǫrn bjó at Hofi, sonr Refs hins rauða. Ok er honum eyddisk fé fyrir þegnskapar sakir, þá keypti Þorsteinn Hofsland ok bjó þar sex tigu vetra; hann átti Ingibjǫrgu dóttur Hróðgeirs hins hvíta. Þorgeirr sonr Þorsteins var faðir brodd-Helga; hann tók við búi Þorsteins. Þorkell ok Héðinn vágu Þorgils, enn Þorsteinn hvíti tók þá enn við búi ok fœddi upp brodd-Helga sonarson sinn.

Helgi var mikill maðr ok sterkr ok harðgerr, vænn ok stórmannlegr. Eigi var hann máligr í barnœsku, enn ódæll ok óvæginn þegar á unga aldri; hann var hugkvæmr ok margbreytinn.

Frá því er sagt einnhvern dag at Hofi, er naut váru á stǫðli, at graðungr var á stǫðlinum, er þeir frændr áttu; enn annarr graðungr kom at ok stǫngudusk graðungarnir. Enn sveinninn Helgi var úti, ok sér at þeira graðungr dugir verr ok ferr frá. Hann tekr mannbrodd einn ok bindr á enni graðunginum, ok gengr þaðan frá þeira graðungi betr. Af þessum atburði var hann kallaðr brodd-Helgi, ok var hann afbragð allra þeira manna at atgervi, er þar fœddusk upp í heraðinu.

Maðr hét Svartr, er kom út hingat ok gerði bú í Vápnafirði. Hit næsta honum bjó sá maðr, er Skíði hét; hann var félítill. Svartr var mikill maðr vexti ok rammr at afli, vel vígr ok óeirðarmaðr hinn mesti. Þá Svart ok Skíða skildi á um beitingar, ok lauk því svá, at Svartr vá Skíða, enn brodd-Helgi mælti eftir vígit ok gerði hann sekan um. Þá var brodd-Helgi tólf vetra gamall.

Eftir þat lagðisk Svartr út á heiði þá er vér kǫllum Smjǫrvatnsheiði, skamt frá Sunnudal, ok legsk á fé Hofsverja ok gerði miklu meira at, enn honum var nauðsyn til.

Sauðamaðr at Hofi kom heim einn aftan ok gekk inn í rekkjugólf Þorsteins karls, þar er hann lá sjónlauss.

Þorsteinn mælti: "Hversu hefir at farit í dag, félagi?" segir hann.

"Sem verst", segir hinn; "horfinn er geldingr þinn hinn bezti ok þrír aðrir", segir sauðamaðr.

"Komnir munu til sauða annarra manna", segir Þorsteinn, "ok munu aftr koma".

"Nei, nei", segir sauðamaðr; "þeir munu aldri aftr koma".

"Mæl við mik slíkt, er þér líkar", segir Þorsteinn; "enn tala eigi slíkt fyrir brodd-Helga".

Brodd-Helgi spurði sauðamann, hversu flakkat hefði um daginn, enn hann hafði ǫll hin sǫmu svǫr við hann sem við Þorstein. Brodd-Helgi lét sem hann heyrði eigi, ok fór í rekkju um kveldit.

Ok er aðrir menn váru sofnaðir, reis hann upp, tók skjǫld sinn ok gekk út. Þess skal getit, at hann tók upp einn hellustein mikinn ok þunnan, ok lét annan enda í brœkr sínar, enn annan fyrir brjóst. Hann hafði í hendi boløx mikla á hávu skafti. Hann ferr unz hann kemr í sauðahús; hann rekr þaðan spor, því at snjór var á jǫrðu; hann kemr á Smjǫrvatnsheiði upp frá Sunnudali. Svartr gekk út ok sá mann knálegan, kominn at sér, ok spurði, hverr þar væri. Brodd-Helgi segir til sín.

"Þú munt ætla at fara á fund minn ok eigi erendislaust", segir Svartr, — hljóp at honum ok leggr til hans með hǫggspjóti miklu, enn brodd-Helgi brá við skildinum, ok kom á utanverðan skjǫldinn ok í helluna, ok sneiddi af henni svá hart, at hann fell eftir laginu; enn brodd-Helgi hǫggr á fótinn, svá at af tók.

Þá mælti Svartr: "Nú gerði gæfumun okkarn", segir hann, "ok muntu verða banamaðr minn. Enn sá ættgeigr mun verða í kyni yðru heðan af, at alla ævi mun uppi vera, meðan landit er bygt".

Eftir þetta hjó Helgi hann banahǫgg.

Nú vaknar Þorsteinn karl heima at Hofi, ok gengr af rekkju sinni ok tekr í rúm brodd-Helga, ok var þat kalt orðit. Hann vekr upp húskarla ok biðr þá leita Helga. Ok er þeir kómu út, rǫktu þeir spor hans alla leið, ok fundu hann, þar er Svartr lá dauðr. Síðan huldu þeir hræ Svarts, ok hǫfðu með sér alt þat er fémætt var.

Varð brodd-Helgi víðfrægr mjǫk ok lofaðr af alþýðu fyrir þetta verk, er hann hafði unnit, jafnungr sem hann var enn at aldri.

Í þann tíma, er Þorsteinn bjó at Hofi ok brodd-Helgi óx upp með honum, þá bjó sá maðr í Krossavík hinni ytri, er Lýtingr hét, ok var Ásbjarnarson, Óláfssonar langháls. Hann var vitr maðr ok vel auðigr at fé: hann átti konu þá, er Þórdís hét, dóttir Herlu-Bjarna Arnfinnssonar. Þau áttu tvá sonu, þá er við þessa sǫgu koma: hét annarr Geitir, enn annarr Blængr. Halla hét dóttir Lýtings, enn ǫnnur Rannveig, ok var hon gift í Klifshaga í Ǫxarfjǫrð þeim manni, er Óláfr hét. Þeir váru mjǫk jafngamlir brœðr ok brodd-Helgi, ok var með þeim vinfengi mikit.

Brodd-Helgi fekk Hǫllu Lýtingsdóttur, systur þeira brœðra; þeira dóttir var Þórdís todda, er átti Helgi Ásbjarnarson. Bjarni hét sonr þeira hinn yngri, enn Lýtingr hinn eldri. Bjarni var at fóstri í Krossavík með Geiti.

Blængr var rammr at afli ok hallr nǫkkut í gǫngu.

Geitir átti Hallkǫtlu Þiðrandadóttur, frændkonu Droplaugar sona.

Svá var vingott með þeim brodd-Helga ok Geiti, at þeir áttu hvern leik saman ok ǫll ráð, ok hittusk mjǫk hvern dag, ok fansk mǫnnum orð um, hversu mikil vinátta með þeim var.

Í þann tíma bjó sá maðr í Sunnudal, er Þormóðr hét ok var kallaðr stikubligr; hann var sonr Steinbjarnar kartar ok bróðir Refs af Refsstǫðum ok Egils á Egilsstǫðum. Bǫrn Egils váru Þórarinn, Hallbjǫrn, Þrǫstr ok Hallfriðr, er átti Þorkell Geitisson. Synir Þormóðar vóru þeir Þorsteinn ok Eyvindr, enn synir Refs Steinn ok Hreiðarr; allir vóru þeir þingmenn Geitis. Hann var spekingr mikill.

Samfarir þeira Hǫllu ok brodd-Helga váru góðar. Lýtingr var á fóstri í Øxarfirði með Þorgilsi skinna. Brodd-Helgi var vel auðigr at fé.

Eitthvert sumar er frá því sagt, at skip kom út í Vápnafirði; því skipi stýrði sá maðr, er Þorleifr hét ok var kallaðr hinn kristni; hann átti bú í Reyðarfirði í Krossavík, ok var stjúpson Ásbjarnar loðinhǫfða. Annarr stýrimaðr er nefndr Hrafn, norrœnn at kyni, auðigr ok fjǫlskrúðigr at gersemum, sínkr maðr, fálátr ok vel stiltr. Þess er getit, at hann átti einn gullhring, þann er hann hafði ávalt á hendi sér, ok einn kistil, er hann hafði oft undir sér í rúmi, ok hugðu menn hann fullan af gulli ok silfri. Þorleifr fór heim til bús síns í Krossavík, enn austmenn vistuðusk. Brodd-Helgi reið til skips ok býðr stýrimanni til vistar með sér.

Austmaðr kvaðsk eigi þangat mundu til vistar fara, — "því at mér ertu sagðr stórlátr ok fégjarn", segir hann, "enn ek em smálátr ok lítilhœfr, ok er þat ósamfœrt".

Brodd-Helgi falaði af honum góða gripi, því at hann var skrautmenni mikit, enn Hrafn kvaðsk øngvan grip vilja á frest selja.

Brodd-Helgi svarar: "Sœmilega hefir þú gert ferð mína: neitat vistinni, enn synjat kaupsins".

Geitir kom ok til skips ok fann stýrimann, ok kvað honum óvitrlega hafa tiltekizk, gintan at sér hinn gǫfgasta mann í því heraði.

Austmaðrinn svarar: "Þat hafða ek ætlat, at vistask hjá einhverjum bónda, eða viltu nú taka við mér?" segir hann.

Geitir lét eigi skjótt við því, enn þó kom þar, at hann tók við stýrimanni; vistuðusk hásetar annarsstaðar, ok var skipi til hlunns ráðit. Gervibúr var austmanni fengit at geyma í varning sinn, ok seldi hann smátt varning sinn.

Enn er komit var at vetrnóttum, hǫfðu þeir Egils synir haustboð, ok váru þeir brodd-Helgi ok Geitir þar báðir; gekk Helgi fyrir ok sat innar, þvíat hann var skrautmenni mikit. Orð var á því gert eigi alllítit, at þeim Helga ok Geiti þótti svá tíðrœtt vera saman at því boði, at menn fengu hvárki af þeim tal né gaman. Var nú slitit boðinu, ok fór hver til síns heimilis.

Um vetrinn var leikr fjǫlmennr at bœ þeim, er at Haga heitir, skamt frá Hofi; þar var brodd-Helgi. Geitir fýsti austmanninn mjǫk til þessa fundar, ok kvað hann þar hitta mundu marga sína skuldunauta; ok fóru þeir síðan þangat, ok varð honum hjaldrjúgt um skuldir sínar. Ok er leiknum var lokit ok menn vóru í brottbúningi, sat Helgi í stofu ok talaði við þingmenn sína. Maðr kom í stofu ok sagði þeim, at Hrafn austmaðr væri veginn ok yrði menn eigi varir við vegandann. Helgi gekk út ok lét illa yfir því verki, er þar var unnit. Útfǫr Hrafns var ger sœmileg at þeiri siðvenju, er þá var títt.

Maðr hét Tjǫrfi ok bjó á Guðmundarstǫðum; hann var mikill maðr ok rammr at afli. Tjǫrfi var vinr þeirra brodd-Helga ok Geitis. Hann var horfinn þann dag allan, er austmaðrinn var veginn. Þat var sumra manna frásǫgn um lítlát Hrafns, at honum hefði vísat verit á forat ok týnzk þar. Þau orð fóru milli brodd-Helga ok Geitis, at hálft fé mundi hvárr þeira hafa eftir Hrafn, ok skifta eigi fyrr enn eftir várþing, ok tók Geitir við vǫrunni um vetrinn ok læsti í útibúri sínu.

Þorleifr hinn kristni bjó skip sitt um várit til utanferðar, ok var albúinn at várþingi. Enn er svá var komit, þá fóru menn til várþings í Sunnudal, bæði brodd-Helgi ok Geitir, ok var þá í mǫrgum stǫðum fátt manna heima.

Ok er á leið þingit, var þat einn morgin snemma, at Þorleifr vekr upp skipverja sína; stigu þeir á bátinn ok reru síðan í Krossavík. Gengu þar upp ok til útibúrs Geitis; luku því upp ok báru á braut allan fjárhlut þann er Hrafn hafði átt, ok fluttu til skips síns. Halla var þar Lýtingsdóttir, ok skifti sér øngvu af.

Nú fór brodd-Helgi heim af þinginu með Geiti; enn áðr þeir kómu heim, var þeim sagt, at Þorleifr hefði allan fjárhlut Hrafns upp tekit ok ætlaði braut at flytja heðan af landi. Helgi tók svá upp, at Þorleifr mundi lǫgvillr orðinn um þetta mál, ok þegar mundi hann laust láta, ef vitjat væri. Fara þeir nú síðan út til kaupskipsins, ok hǫfðu mǫrg skip ok smá; ok er þeir kvǫddusk, mælti brodd-Helgi, at Þorleifr skyldi laust láta féit. Þorleifr kvaðsk lítit vita til laga, enn kvaðsk ætla, at félagi mundi eiga at fœra fé erfingjum.

Brodd-Helgi svarar: "Eigi ætlum vér erendislaust at fara".

Þorleifr svarar: "Fyrr skulu vér berjask allir, enn þér fáit nǫkkurn penning".

"Heyrit", kvað Helgi, "hvat sá maðr mælir, er eingis góðs er verðr; skulu vér at vísu gera þá hríð, at nǫkkurum svíði".

Þá tók Geitir til orða ok mælti: "Ekki at ráði þykkir mér þetta, at veita þeim atsókn á smáskipum; enn vér vitum eigi, nema komi á andviðri ok reki þá upp síðar; má þá enn afgera þat er sýnisk".

Þetta var vel rómat af ǫllum ok var þetta ráð tekit; láta þeir þá at landi, ok fór brodd-Helgi heim með Geiti ok var þar nǫkkurar nætr.

Þorleifi gaf þegar byri, ok varð hann vel reiðfara, ok fœrði erfingjum fé þat, er Hrafn hafði átt; enn þeir kunnu honum þǫkk fyrir, ok gáfu Þorleifi sinn hlut skips. Skildu þeir síðan góðir vinir.

Brodd-Helgi var heldr ókátr um sumarit ok langaði mjǫk til kómu Þorleifs. Á hverjum mannfundi hittusk þeir brodd-Helgi ok Geitir ok rœddu um fjárlát sitt. Brodd-Helgi spurði Geiti at, hvat af kistli þeim væri orðit, er Hrafn hafði átt.

Enn Geitir kvaðsk eigi vita, hvárt Þorleifr myndi hann utan haft hafa með ǫðru fé, "eða man austmaðrinn haft hafa með sér?"

"Ek ætla annat heldr", kvað Helgi, "at þú munir hafa hann í vitum þínum".

Geitir mælti: "Hvar er hringr sá, er hann hafði á hendi, þá er hann var veginn?"

"Eigi veit ek þat", segir Helgi; "enn þat veit ek, at eigi hafði hann hann í grǫf með sér".

Ok á hverjum mannfundi, er þeir hittusk, spurði Helgi at kistlinum, enn Geitir í mót at hringnum, ok greindi þá sýnt um. Verðr nú svá, at hvárr þeira þóttisk eiga nǫkkut í annars garð, ok tók heldr at fækkask með þeim.

Um sumarit eftir kom skip út í Reyðarfirði, er átti Þorleifr hinn kristni, ok váru þar á tveir sendimenn með honum. Þorleifr seldi sinn hlut skips, ok ferr síðan til bús síns eftir þat. Brodd-Helgi varð feginn þessum tíðindum. Enn er hann spurði, at Þorleifr hafði alt fé af hǫndum greitt erfingjum Hrafns, þá þótti honum ógreiðleg sú sǫk, at hon yrði gefin Þorleifi, ok ætlaði at fá á honum annan fangstað.

Kona hét Steinvǫr; hon var hofgyðja ok varðveitti hǫfuðhofit; skyldu þangat allir bœndr hoftoll gjalda. Steinvǫr fer á fund brodd-Helga, því at hon var honum skyld, ok segir honum til sinna vandræða, at Þorleifr hinn kristni greiddi eigi hoftoll sem aðrir menn. Enn brodd-Helgi kvaðsk taka mundu þetta mál af henni á hendr Þorleifi hinum kristna.

Maðr hét Ketill ok bjó í Fljótsdal, ok var kallaðr hinn digri Ketill, góðr drengr ok garpr mikill. Þat er at segja um fǫr Helga, at hann kom at gisting til Ketils, ok tók hann vel við honum. Þeir binda vel vinfengi sitt.

Helgi mælti: "Einn er sá hlutr, Ketill, er ek vil biðja þik at þú gerir fyrir mik, at sœkja Þorleif hinn kristna um hoftoll, ok stefnir honum fyrst, enn ek vil koma til þings, ok séim vit þá báðir saman".

Ketill segir: "Eigi mundi ek bundit hafa vinfengi við þik, ef ek hefði vitat þetta undir búa, því at Þorleifr er maðr vinsæll: enn eigi mun ek neita þér í fyrsta sinni".

Skildu þeir síðan ok ferr Helgi leiðar sinnar. Ketill bjósk heiman, þá er honum þótti þar tími til, ok fara saman tíu karlar. Koma þeir í Krossavík snimma dags. Þorleifr stóð úti ok kvaddi þá Ketil ok bauð þeim ǫllum gisting; enn Ketill kvað snimt at taka gisting, svá gott veðr sem væri. Ketill spyrr hvárt Þorleifr hefði goldit hoftoll, enn hann kvaðsk ætla, at eigi mundi goldinn.

"Þat er mitt erindi hingat, at heimta hoftollinn", segir Ketill, "ok er þér eigi ráð at halda því, er engan mun ferr í".

Þorleifr svarar: "Meirr gengr mér þat til enn smálæti, at mér þykkir þat allilla komit, er þar legsk til".

Ketill svarar: "Þat er mikil dul, at þú þykkisk betr kunna enn aðrir menn allir, er þú vilt eigi gjalda slíkar lǫgskyldir."

Þorleifr svarar: "Eigi hirði ek, hvat þú segir um þetta mál".

Síðan nefndi Ketill sér vátta ok stefndi Þorleifi hinum kristna; ok er lokit var stefnunni, þá bauð Þorleifr þeim þar at vera, ok taldi veðr ótrúlegt vera. Ketill kvaðsk fara mundu. Þorleifr bað þá aftr hverfa ef veðrit tœki at harðna. Fara þeir nú á brott ok var skammt at bíða illviðris, ok urðu þeir aftr at hverfa; kómu þeir allsíð til Þorleifs, ok váru mjǫk dasaðir. Þorleifr tók vel við þeim, ok sátu þeir þar tvær nætr veðrfastir, ok var því betri beini sem þeir sátu lengr.

Enn er þeir Ketill váru braut búnir, þá mælti hann: "Vér hǫfum haft hér góðan beina, ok hefir þú Þorleifr, reynzk hinn bezti drengr, ok mun ek því launa þér, at niðr skal falla sǫk þín, ok vera vinr þinn heðan frá".

Þorleifr svarar: "Mikils þykir mér vert vinfengi þitt, enn ekki þykkir mér undir, hvárt sǫkin fellr eða eigi; heit ek á þann félaga, er mik lætr eigi slíkt verða".

Skilja þeir síðan við svá búit, ok líðr svá fram til þingsins.

Þat er sagt, at brodd-Helgi fjǫlmennir mjǫk til þingsins ok hyggr sér til hreyfings. Ok er á leið þingit, spurði brodd-Helgi Ketil, hvar komit væri um mál Þorleifs hins kristna. Enn hann sagði honum hit sanna.

Helgi segir: "Mjǫk hefir þú, Ketill, brugðizk mér um þetta mál, enda mun ok lokit vinfengi okkru".

Ok fæsk nú ekki fang á Þorleifi, ok er hann ór sǫgunni. Þeir brodd-Helgi ok Geitir hittusk nú skjótt eftir þingit, ok taldi Helgi mjǫk á hendr Geiti; kveðsk af honum þessa svívirðing hlotit hafa, nær sem hann gæti leiðrétt, ok tók vinfengi þeira heldr at minka.