Bókastaðir

Sá maðr bjó at Hofi í Vápnafirði, er Helgi hét. Hann var son Þorgils Þorsteinssonar, Ǫlvissonar, Ásvaldssonar, Øxnaþórissonar. Ǫlvir var lendr maðr í Nóregi um daga Hákonar jarls Grjótgarðssonar. Þorsteinn hviti kom fyrst út til Íslands þeira langfeðga ok bjó at Toptavelli fyrir utan Síreksstaði, en Steinbjǫrn bjó at Hofi, sonr Refs hins rauða. Ok er honum eyddiz fé fyrir þegnskapar sakir, þá keypti Þorsteinn Hofsland ok bjó þar sextigu vetra. Hann átti Ingibjǫrgu Hroðgeirsdóttur ens hvita. Þorgils, sonr Þorsteins, var faðir Broddhelga; hann tók við búi Þorsteins. Þorkell ok Heðinn vágu Þorgils, fǫður Broddhelga, en Þorsteinn hviti tók þá enn við búi ok fæddi upp Broddhelga, sonarson sinn. Helgi var mikill maðr ok sterkr ok harðgǫrr, vænn ok stórmannligr. Ekki var hann málugr í barnæsku, en ódæll ok óvæginn þegar á unga aldri; hann var hugkvæmr ok margbreytinn. Frá því er sagt einhvern dag at Hofi, er naut váru á stǫðli, at graðungr var á stǫðlinum, er þeir frændr áttu, en annarr graðungr kom at stǫðlinum, ok stǫnguðuz graðungarnir. En sveinninn Helgi var úti ok sér, at þeira graðungr dugir verr ok ferr frá. Hann tekr mannbrodd einn ok bindr í enni graðunginum, ok gengr þaðan frá þeim graðungi betr. Af þessum atburði var hann kallaðr Broddhelgi, ok var hann afbragð allra þeira manna at atgørvi, er þar fædduz upp í heraðinu.

Maðr hét Svartr, er kom út hingat ok gørði bú í Vápnafirði. Hit næsta hánum bjó sá maðr, er Skiði hét: hann var félitill. Svartr var mikill maðr ok rammr at afli, vel vigr ok óeirðarmaðr hinn mesti. Þá Svart ok Skiða skildi á um beitingar, ok lauk því svá, at Svartr vá Skiða; en Broddhelgi mælti eptir vigit ok gørði hann sekan um: þá var Broddhelgi tólf vetra gamall. Eptir þat lagðiz Svartr út á heiði þá, er vér kǫllum Smjǫrvatnsheiði, skammt frá Sunnudal, ok leggz á fé Hofverja ok gørði miklu meira at en honum var nauðsyn til. Sauðamaðr at Hofi kom heim einn aptan, ok gekk hann í lokrekkjugólf Þorsteins karls, þar sem hann lá sjónlauss. Þorsteinn mælti: "Hversu hefir at farit í dag, félagi?" segir hann. "Sem verst," segir hinn: "horfinn er geldingr þinn enn bezti ok þrír aðrir," segir sauðamaðr. "Komnir munu til sauða annarra," segir Þorsteinn. "ok munu aptr koma." "Nei, nei," segir sauðamaðrinn: "þeir munu aldri aptr koma." "Mæl við mik slíkt er þér líkar," segir Þorsteinn: "en tala eigi slíkt fyrir Broddhelga." Broddhelgi spurði sauðamanninn, hversu flakkat hefði um daginn: en hann hafði ǫll hin sǫmu svǫr við hann sem við Þorstein. Broddhelgi lét sem hann heyrði eigi ok fór í rekkju um kveldit; ok er aðrir menn váru sofnaðir, reis hann upp, tók skjǫld sinn ok gekk út. Þess er getit, at hann tók upp einn hellustein, mikinn ok þunnan, ok lét annan enda í brækr sínar, en annan fyrir brjóst. Hann hafði í hendi bolǫxi mikla á háfu skapti. Hann ferr, unz hann kemr í sauðahús, ok rekr þaðan spor, því at snjór var á jǫrðu. Hann kemr á Smjǫrvatnsheiði upp frá Sunnudal. Svartr gekk út ok sá mann knáligan kominn at sér ok spurði, hverr þar væri. Broddhelgi segir til sín. "Þú munt ætla at fara á fund minn ok eigi erendislaust," segir Svartr, hljóp at honum ok leggr til hans með hǫggspjóti miklu, en Broddhelgi brá við skildinum, ok kom á utanverðan skjǫldinn ok í helluna ok sneiddi af henni svá hart, at hann fell eptir laginu; en Broddhelgi hǫggr á fótinn. svá at af tók. Þá mælti Svartr: "Nú gørði gæfumun okkar," segir hann, "ok muntu verða banamaðr minn: en sá ættgeigr mun verða í kyni yðru heðan af, at alla æfi mun uppi vera. meðan landit er byggt." Eptir þetta hjó Helgi hann banahǫgg. Nú vaknar Þorsteinn karl heima at Hofi ok gengr af rekkju sinni ok tekr í rúm Broddhelga, ok var þat kalt orðit. Hann vekr upp húskarla sína ok biðr þá leita Broddhelga. Ok er þeir kómu út, rǫktu þeir spor hans alla leið ok fundu hann þar sem Svartr lá dauðr. Síðan huldu þeir hræ hans ok hǫfðu með sér alt þat sem fémætt var. Varð Broddhelgi víðfrægr ok lofaðr mjǫk af alþýðu fyrir þetta verk, er hann hafði unnit, jafnungr sem hann var enn at aldri.

Í þann tíma er Þorsteinn bjó at Hofi ok Broddhelgi óx upp með honum, þá bjó sá maðr í Krossavík hinni ytri, er Lýtingr hét ok var Ásbjarnar son. Óláfssonar langháls. Hann var vitr maðr ok vel auðugr at fé; hann átti konu þá, er Þórdís hét. dóttur Herlu-Bjarna Arnfinnssonar. Þau áttu tvá sonu, þá er við þessa sǫgu koma; hét annarr Geitir, en annarr Blængr. Halla hét dóttir Lýtings, en ǫnnur Rannveig, ok var hon gipt í Klifshaga í Øxarfjǫrð þeim manni, er Óláfr hét. Þeir váru mjǫk jafngamlir. Geitir ok Broddhelgi, ok var með þeim vinfengi mikit. Broddhelgi fekk Hollu Lýtingsdóttur, systur þeira bræðra. Þeira dóttir var Þórdís todda, er átti Helgi Ásbjarnarson. Bjarni hét son þeira enn yngri, en Lýtingr enn ellri. Bjarni var at fóstri í Krossavík með Geiti. Blængr var rammr at afli ok hallr nǫkkut í gǫngu. Geitir átti Hallkǫtlu Þiðrandadóttur, frændkonu þeira Droplaugarsona ok fǫðursystir. Svá var vingott með þeim Boddhelga ok Geiti, at þeir áttu hvern leik saman ok hittuz mjǫk hvern dag, ok fannz mǫnnum orð um, hversu mikil vinátta með þeim var. Í þann tíma bjó sá maðr í Sunnudal, er Þormóðr hét ok var kallaðr stikubligr; hann var son Steinbjarnar kartar ok bróðir Refs á Refsstǫðum ok Egils á Egilsstǫðum. Bǫrn Egils váru þessi: Þórarinn, Hallbjǫrn, Þrǫstr ok Hallfríðr, er átti Þorkell Geitisson. Synir Þormóðar váru þeir Þorsteinn ok Eyvindr, en þeir synir Refs: Steinn ok Hreiðarr: allir váru þeir þingmenn Geitis. Hann var spekingr mikill. Samfarir þeira Hǫllu ok Broddhelga váru góðar. Lýtingr var at fóstri í Øxarfirði með Þorgilsi skinna. Broddhelgi var vel auðugr at fé.

Eitthvert sumar er frá því sagt, at skip kom út í Vápnafirði. Því skipi stýrði sá maðr, er Þorleifr hét ok var kallaðr enn kristni. Hann átti bú í Reyðarfirði í Krossavík ok var stjúpsonr Ásbjarnar loðinhǫfða. Annarr stýrimaðr var nefndr Hrafn, norrænn at kyni, fjǫlkunnugr ok auðugr at gersemum, sinkr maðr, fálátr ok vel stilltr. Þess er getit, at hann átti einn gullhring, þann er hann hafði ávalt á hendi sér, ok einn kistil, er hann hafði opt undir sér í rúmi, ok hugðu menn hann fullan af gulli ok silfri.

Þorleifr fór heim til bús síns í Krossavík, en austmenn vistuðuz. Broddhelgi reið til skips ok býðr stýrimanni til vistar með sér. Austmaðr kvez eigi þangat mundu til vistar fara, "því at mér ertu sagðr stórlátr ok fégjarn," segir hann, "en ek em smálátr ok litilhæfr, ok er þat ósamfært." Broddhelgi falaði af honum góða gripi, því at hann var skrautmenni mikit, en Hrafn kvez øngvan grip vilja á frest selja. Broddhelgi svarar: "Sæmiliga hefir þú gørt ferð mína, neitat vistinni, en synjat kaupsins." Geitir kom ok til skips ok fann stýrimanninn ok kvað honum óvitrliga hafa til tekiz, ginntan at sér hinn gǫfgasta mann í því heraði. Austmaðrinn svarar: "Þat hefða ek ætlat at vistaz hjá einhverjum bónda, eða viltu nú taka við mér?" segir hann. Geitir lét eigi skjótt við því, en þó kom þar at, at hann tók við stýrimanni. Vistuðuz hásetar annars staðar, ok var skipi til hlunns ráðit. Gørvibúr var austmanni fengit at geyma í varning sinn, ok seldi hann smátt varninginn. En er komit var at vetrnáttum, hǫfðu þeir Egilssynir haustboð, ok váru þeir Broddhelgi ok Geitir þar báðir. Gekk Helgi fyrir ok sat innar, því at hann var skrautmenni mikit. Orð var á því gørt eigi alllítit, at þeim Helga ok Geiti þótti svá tíðrætt vera saman at því boði, at menn fengu hvárki af þeim tal né gaman. Var nú slitit boðinu, ok fór hverr til síns heimilis. Um vetrinn var leikr fjǫlmennr at bæ þeim, er at Haga heitir, skammt frá Hofi. Broddhelgi var þar. Geitir fýsti austmanninn mjǫk til þessa fundar ok kvað hann þar hitta mundu marga sína skuldunauta, ok fóru þeir síðan þangat.

Varð þeim hjaldrjúgt um skuldir sínar, ok er leiknum var lokit ok menn váru í burtbúningi, sat Helgi í stofu ok talaði við þingmenn sína. Maðr kom í stofu ok segir þeim, at Hrafn austmaðr væri veginn, ok urðu menn ekki varir við vegandann. Helgi gekk út þegar ok lét illa yfir því verki, er þar var unnit. Útfǫr Hrafns var gør sæmilig at þeiri siðvenju, sem þá var titt. Maðr hét Torfi ok bjó á Guðmundarstǫðum; hann var mikill maðr ok rammr at afli. Torfi var vinr þeira Broddhelga ok Geitis. Hann var horfinn þann dag allan, er austmaðrinn var veginn. Þat var sumra manna frásǫgn um liflát Hrafns, at honum hefði visat verit á forað ok týnz þar. Þau orð fóru á milli Broddhelga ok Geitis, at hálft fé Hrafns myndi hvárr þeira hafa ok skipta eigi fyrr en eptir várþing, ok tók Geitir við vǫrunni um várit ok læsti í útibúri sínu. Þorleifr hinn kristni bjó skip sitt um várit til utanferðar ok varð albúinn at várþingi. En er svá var komit, þá fóru menn til várþingis um sumarit í Sunnudal, bæði Broddhelgi ok Geitir, ok var þá í mǫrgum stǫðum fátt manna heima. Ok er á leið þingit, var þat einn morgun snemma, at Þorleifr vekr upp skipverja sína. Stigu þeir á bát ok reru síðan í Krossavík, gengu þar upp ok til útibúrs Geitis, luku því upp ok báru á burt allan fjárhlut þann, er Hrafn hafði átt, ok flutti til skips síns. Halla var þar Lýtingsdóttir ok skipti sér øngvu af. Nú ferr Broddhelgi heim af þinginu með Geiti; en áðr þeir kómu heim, var þeim sagt, at Þorleifr hefði allan fjárhlut Hrafns upp tekit ok ætlaði í burt at flytja heðan af landi. Helgi tók svá upp, at Þorleifr mundi lǫgvillr orðinn um þetta mál, ok þegar mundi hann laust láta, ef vitjat væri. Fara þeir nú siðan út til kaupskipsins ok hǫfðu mǫrg skip ok smá, ok þegar er þeir kvǫdduz, mælti Broddhelgi, at Þorleifr skyldi laust láta féit. Þorleifr kvaz lítit vita til laga, en kvaz ætla, at félagi mundi eiga at færa fé erfingjum. Broddhelgi svarar: "Eigi ætlum vér erendislaust at fara." Þorleifr svarar: "Fyrr skulum vér berjaz allir, en þér fáið nǫkkurn penning." "Heyrið," kvað Helgi. "hvat sá maðr mælir, er einkis góðs er verðr; skulum vér at vísu gøra þá hríð, at nǫkkurum svíði." Þá tók Geitir til orða ok mælti: "Ekki þykkir mér at ráði þetta at veita þeim atsókn á smáskipum, en vér vitum eigi, nema komi á andveðri, ok reki þá upp síðar; má þat enn þá af gøra sem sýniz." Þetta var vel ræmt af ǫllum, ok var þetta ráð tekit; létu menn þá at landi, ok fór Broddhelgi heim með Geiti ok var þar nǫkkurar nætr. Þorleifi gaf þegar byri, ok varð hann vel reiðfara ok færði erfingjum fé þat, er Hrafn hafði átt, en þeir kunnu honum þǫkk fyrir ok gáfu Þorleifi sinn hlut skips. Skildu þeir siðan góðir vinir.

Broddhelgi var heldr ókátr um sumarit ok langaði mjǫk til kómu Þorleifs. Á hverjum mannfundi hittuz þeir Broddhelgi ok Geitir ok ræddu um fjárlát sitt. Broddhelgi spurði Geiti at, hvat af kistli þeim væri orðit, er Hrafn hafði átt. En Geitir kvaz eigi vita, hvárt Þorleifr myndi hann utan haft hafa með ǫðru fé, eða ok muni austmaðrinn haft hafa með sér. "Ek ætla annat heldr," kvað Helgi, "at þú munir hafa hann í vitum þínum." Geitir mælti: "Hvar er hringr sá, er hann hafði á hendi, þá er hann var veginn?" "Eigi veit ek þat," segir Helgi, "en þat veit ek, at eigi hafði hann hann í grǫf með sér." Ok á hverjum mannfundi, er þeir hittuz, spurði Helgi at kistlinum, en Geitir í mót at gullhringnum, ok greindi þá sýnt um. Verðr nú svá, at hvárr þeira þóttiz eiga marknað í annars garð, ok tók heldr at fækkaz með þeim. Um sumarit eptir kom skip út í Reyðarfirði, er átti Þorleifr enn kristni, ok váru þar á Suðreyskir menn tveir með honum. Þorleifr seldi sinn hlut skips ok ferr síðan til bús síns eptir þat. Broddhelgi varð feginn þessum tíðendum. En er hann spurði, at Þorleifr hefði alt fé af hǫndum greitt erfingjum Hrafns, þá þótti honum ógreiðlig sú sǫk, at hon yrði gefin Þorleifi, ok ætlaði at fá á honum annan fangstað. Kona hét Steinvǫr; hon var hofgyðja ok varðveitti hofuðhofit. Skyldu þangat allir bændr hoftoll gjalda. Steinvǫr ferr á fund Broddhelga, því at hon var honum skyld, ok segir honum til sinna vandræða, at Þorleifr hinn kristni gyldi eigi hoftoll sem aðrir menn. En Broddhelgi kvaz taka mundu þetta mál af henni á hendr Þorleifi hinum kristna. Maðr hét Ketill, er bjó í Fljótsdal, ok var kallaðr Digr-Ketill, góðr drengr ok garpr mikill. Þat er at segja um fǫr Helga, at hann kom at gisting til Ketils, ok tók hann vel við honum. Þeir binda vel vinfengi sitt. Helgi mælti: "Einn er sá hlutr, Ketill, er ek vil biðja þik, at þú gørir fyrir mik, sem er at sækja Þorleif hinn kristna um hoftoll, ok stefnir honum fyrst, en ek vil koma til þings, ok sém vit þá báðir saman." Ketill segir:

"Ekki munda ek bundit hafa vinfengi við þik, ef ek hefða vitat þetta undir búa, því at Þorleifr er maðr vinsæll, en eigi mun ek neita þér i fyrsta sinni." Skilduz þeir siðan, ok ferr Helgi leiðar sinnar. Ketill bjóz heiman, þá er honum þótti tími til, ok fara saman tíu karlar. Koma þeir i Krossavík snemma dags. Þorleifr stóð úti ok kvaddi þá Ketil ok bauð þeim ǫllum gisting, en Ketill kvað snemma at taka gisting, svá gott veðr sem væri. Ketill spyrr, hvárt Þorleifr hefði goldit hoftoll, en hann kvaz ætla, at goldinn myndi. "Þat er mitt erendi hingat at heimta hoftollinn," segir Ketill, "ok er þér ekki ráð at halda því, er engan mun ferr í." Þorleifr svarar: "Meir gengr mér þar til en smálæti, at mér þykkir þat alt illa komit, er þar leggz til." Ketill svarar: "Þat er mikil dul, at þú þykkiz betr kunna en aðrir menn allir, er þú vilt eigi gjalda slíkar lǫgskyldir." Þorleifr svarar: "Ekki hirði ek, hvat þú segir um þetta mál." Síðan nefndi Ketill sér vátta ok stefndi Þorleifi hinum kristna, ok er lokit var stefnunni, þá bauð Þorleifr þeim þar at vera ok taldi veðrit apríligt ok ótrúligt gøraz. Ketill kvaz fara mundu. Þorleifr bað þá aptr hverfa, ef veðrit tæki at harðna. Fara þeir nú á brott, ok var skamt at bíða illviðris, ok urðu þeir aptr at hverfa. Kómu þeir allsíð til Þorleifs ok váru mjǫk dasaðir. Þorleifr tók vel við þeim, ok sátu þeir. þar tvær nætr veðrfastir, ok var því betri beini, sem þeir sátu lengr. En er þeir Ketill váru burt búnir, þá mælti hann: "Vér hǫfum haft hér góðan beina, ok hefir þú Þorleifr reynz hinn bezti drengr, ok mun ek því launa þér, at niðr skal falla sǫk þín, ok vera vinr þinn heðan frá." Þorleifr svarar: "Mikils þykkir mér vert vinfengi þitt, en ekki þykkir mér undir, hvárr sekr fellr eða eigi; heiti ek á þann félaga, er mér lætr eigi slíkt varða." Skilja þeir síðan við svá búit, ok líðr svá fram til þingsins. Þat er sagt, at Broddhelgi fjǫlmenni mjǫk til þingsins ok hyggr sér til hreifings. Ok er á leið þingit, spurði Broddhelgi Ketil, hvar komit var um mál Þorleifs hins kristna; en hann sagði honum hit sanna. Helgi segir: "Mjǫk hefir þú, Ketill, brugðiz mér um þetta mál; enda mun ok lokit vinfengi okkru." Ok fæz nú ekki fang á Þorleifi, ok er hann ór þessarri sǫgu. Þeir Broddhelgi ok Geitir hittuz nú skjótt eptir þingit, ok taldi Helgi mjǫk á hendr Geiti, kvez af honum þessa svivirðing hlotit hafa, nær sem hann gæti leiðrétt, ok tók þeira vinfengi heldr at minnkaz.