Bókastaðir

Maðr er nefndr Ketill ok var kallaðr raumr, hann var ríkr maðr; hann bjó á þeim bœ, er í Raumsdal heitir, þat er norðarliga í Nóregi. Þá váru fylkiskonungar í Nóregi, er þessi saga gerðiz. Ketill var ágætr maðr ok vel auðigr at fé, rammr at afli ok enn rǫskvasti í ǫllum mannraunum ok hafði verit í hernaði hinn fyrra hlut ævi sinnar, en settiz nú at búum sínum, sem aldr fœrðiz yfir hann. Hann átti Mjǫll, dóttur Ánar bogsveigis. Ketill átti son með henni; hann er Þorsteinn nefndr, hann var vænn maðr sjónum, engi var hann ágætismaðr á vǫxt eðr afl — hann var átján vetra, þá er þetta var tíðinda —, en þó var athœfi Þorsteins ok allr fœrleikr með enu betra meðallagi, at því sem þá váru ungir menn.

Í þenna tíma þóttuz menn þess verða varir, at úthlaupsmenn eðr illvirkjar mundi vera á leið þeiri, er liggr á milli Jamtalands ok Raumsdals, þvíat engir kómu aptr, þeir er fóru, ok þótt saman væri fimmtán eðr tuttugu, þá hǫfðu þó engir aptr komit, ok þóttuz menn því vita, at frágerðamaðr mundi úti liggja. Menn Ketils bónda urðu minst fyrir þessum ófriði, bæði manndrápum ok féskǫðum, ok gerðu menn mikit orð á til ámælis, at sá væri mikill vanskǫrungr, er yfirmaðr var þess heraðs, at engar atgerðir skyldi í móti koma slíkum óhœfum, ok kváðu Ketil nú mjǫk eldaz, en hann gaf sér fátt um, en þótti þó eptir því, sem þeir sǫgðu.

Þat var eitt sinn, at Ketill mælti við Þorstein son sinn:

"Ǫnnur geriz nú atferð ungra manna, en þá er ek var ungr; þá girntuz menn á nǫkkur framaverk, annat tveggja at ráðaz í hernað eðr afla fjár ok sóma með einhverjum atferðum, þeim er nǫkkur mannhætta var í. En nú vilja ungir menn geraz heimaelskir ok sitja við bakelda ok kýla vǫmb sína á miði ok mungáti, ok þverr því karlmenska ok harðfengi; en ek hefir því fjár aflat ok virðingar, at ek þorða at leggja mik í hættu ok hǫrð einvígi. Nú hefir þú, Þorsteinn! lítinn krapt hlotit afls ok vaxtar; er þat ok líkast, at þú fylgir þar eptir þinni athǫfn ok fari þar eljan eptir ok ǫll tilræði, þvíat eigi viltu víkjaz eptir atferðum enna fyrri frænda þinna, ok sýnir þik eptir því, sem þú ert ásýndum, ok mun hugr fylgja vexti. Þat var ríkra manna siðr, konunga eðr jarla, várra jafningja, at þeir lágu í hernaði ok ǫfluðu sér fjár ok frama, ok skyldi þat fé eigi til arfs telja, né sonr eptir fǫður taka, heldr skyldi þat fé í haug leggja hjá sjálfum þeim. Nú þótt synir þeira tœki jarðir, máttu þeir eigi haldaz í sínum kostum, þótt virðing felli til, nema þeir legði sik ok sína menn í hættu ok herskap, aflandi svá fjár ok frægðar, hverr eptir annan, ok stíga svá í fótspor frændum sínum. Nú ætla ek, at þér sé ókunn hermanna lǫg, ok mætta ek þau kenna þér; ertu nú ok svá aldrs kominn, at þér væri mál at reyna, hvat hamingjan vill unna þér."

Þorsteinn svarar: "Eggjat væri nú, ef nǫkkut tjóaði."

Hann stóð upp ok gekk í burt ok var enn reiðasti.

Skógr mikill liggr á milli Raumsdals ok Upplanda, er almannavegr liggr yfir, þótt nú heptiz fyrir þeim meinvættum, er menn hugðu úti liggja, þótt enginn kynni frá at segja; nú þótti sú framaferð mest at ráða hér bœtr á.

Þat var litlu síðarr, en þeir feðgar hǫfðu við talaz, at Þorsteinn gekk út einnsaman frá drykkju, ok hyggr þat helzt fyrir sér, at hann mun treysta á hamingju fǫður síns ok verða eigi fyrir atyrðum hans, heldr vildi hann nú leggja sik í nǫkkura mannhættu. Hann tók hest sinn ok reið einnsaman til skógar þangat, sem honum þótti helzt ván illvirkjanna, þóat honum þœtti lítil ván framgangsins við slíkt ofrefli, sem hann þóttiz vita, at fyrir mundi búa; vildi hann nú ok heldr leggja lífit á en fara at erindislausu. Hann hepti hest sinn við skóginn ok gekk síðan í hann ok fann afstíg einn, er lá af þjóðgǫtunni; ok sem hann hafði lengi gengit, fann hann í skóginum hús mikit ok vel gǫrt. Þorsteinn þóttiz vita, at þetta herbergi mundi sá eiga, er stígana hafði bannat, hvárt sem þeir váru einn eðr fleiri.

Síðan gekk Þorsteinn inn í skálann ok fann þar stórar kistur ok mart til gœða. Þar var skíðahlaði mikill, en annars vegar vara í sekkum ok alls kyns varningr. Þar sá hann rekkju eina, hon var miklu meiri en nǫkkur sæng, er Þorsteinn hafði fyrr sét; þótti honum sá œrit hár, er þetta rúm var mátuligt. Rekkjan var vel tjǫlduð; þar var ok borð búit með hreinum dúkum ok heiðrligum krásum ok hinum bezta drykk. Eigi gerði Þorsteinn at þessum hlutum; síðan leitaði hann sér undanbragðs, at hann væri eigi þegar fyrir augum, þeim er skálann bygði, þvíat hann vildi fyrr vita, hvert efni honum þœtti í vera, en þeir tœkiz orðum eðr sæiz. Hann fór síðan upp í milli sekkanna í vǫruhlaðann ok sat þar.

Síðan heyrði hann út dyn mikinn, er á leið kveldit, ok síðan kom inn maðr ok leiddi eptir sér hest; sjá maðr var harðla mikill, hvítr var hann á hár, ok fell þat á herðar með fǫgrum lokkum. Þorsteini sýndiz maðrinn vera hinn fríðasti. Síðan kveykti þessi maðr upp eld fyrir sér, en leiddi áðr hest sinn til stalls; hann setti munnlaug fyrir sik ok þvó sik ok þerði á hvítum dúk. Hann rendi ok af verpli vænan drykk í stórt stéttarker ok tók síðan til matar. Allt sýndiz Þorsteini athœfi þessa manns merkiligt ok mjǫk hœverskligt; miklu var hann meiri maðr en Ketill faðir hans, ok þótti hann, sem var, manna mestr. Ok er skálabúinn var mettr, sat hann við eld ok sá í ok mælti:

"Skipan er hér á orðin: eldrinn er nú meirr fǫlskaðr, en ek hugða; hygg ek, at hann hafi verit fyrir skǫmmu upp kveyktr, ok veit ek eigi, hvat þat veit, ok má vera, at menn sé komnir ok siti um líf mitt, ok er þat eigi fyrir sakleysi, ok skal ek fara ok leita um húsit."

Síðan tók hann sér eldiskíð ok leitaði ok kom þar at, sem vǫruhlaðinn var. Svá var þar háttat, at ganga mátti af hlaðanum ok í einn stóran reykbera, er á var skálanum. Ok er spellvirkinn kannaði hlaðann, var Þorsteinn úti, ok gat skálabúinn eigi hitt hann, þvíat Þorsteini var annarra forlaga auðit en vera þar drepinn. Hinn leitaði þrysvar um húsit ok fann eigi.

Þá mælti skálabúinn: "Kyrt mun ek nú vera láta, ok er óvíst, til hvers um dregr, ok má vera, at þat komi fram um mína hagi, sem mælt er, at illa gefaz ill ráð."

Síðan gekk hann aptr til hvílunnar ok tók af sér saxit.

Svá sýndiz Þorsteini, sem þat væri in mesta gersemi ok alllíkligt til bits, ok gerði sér þat í hug, at duga mundi, ef hann næði saxinu. Honum kom nú ok í hug eggjan feðr síns, at þrótt ok djarfleik mundi til þurfa at vinna slíkt afrek eðr ǫnnur, en frami ok fagrligir peningar mundi í móti koma, ok hann mundi þá þykkja betr gengit hafa en sitja við eldstó móður sinnar. Þá kom honum ok í hug, at faðir hans segði hann eigi betra til vápns en dóttur eðr aðra konu, ok meiri sœmð væri frændum, at skarð væri í ætt þeira, en þar sem hann var. Slíkt hvatti Þorstein fram, ok leitaði hann sér þá fœris, at hann mætti einn hefna margra vanréttis; en í ǫðru lagi þótti honum þó skaði mikill um manninn.

Síðan sofnar skálabúi, en Þorsteinn gerir tilraun með nǫkkuru harki, hve fast hann svæfi; hann vaknaði við ok sneriz á hlið. Ok enn leið stund, ok gerði Þorsteinn tilraun aðra, ok vaknaði hann enn við, ok þó minnr. Hit þriðja sinn gekk Þorsteinn fram ok drap mikit hǫgg á rúmstokkinn ok fann, at þá var allt kyrt um hann.

Síðan kveykti Þorsteinn log ok gekk at rekkjunni ok vill vita, ef hann væri á brautu. Þorsteinn sér, at hann liggr þar, ok svaf í silkiskyrtu gullsaumaðri ok horfði í lopt upp. Þorsteinn brá þá saxinu ok lagði fyrir brjóst enum mikla manni ok veitti honum mikit sár. Þessi bráz við fast ok þreif til Þorsteins ok kipti honum upp í rúmit hjá sér, en saxit stóð í sárinu; en svá fast hafði Þorsteinn til lagit, at oddrinn stóð í beðinn, en þessi maðr var fárrammr ok lét þar standa saxit, sem komit var; en Þorsteinn lá í milli þilis ok hans.

Hinn sári maðr mælti: "Hverr er sjá maðr, er mér hefir áverka veittan?"

Hann svarar: "Þorsteinn heitir ek, ok em ek son Ketils raums."

Maðrinn mælti: "Ek þóttumz vita áðr nafn þitt. En þó þykkjumz ek frá ykkr feðgum þessa hafa sízt makligr verit, þvíat ek hefir ykkr lítit eðr ekki mein gǫrt; en nú vartu heldr til skjótr en ek heldr til seinn, þvíat nú var ek á brott búinn ok hverfa frá þessu óráði; en á ek alls kosti við þik, hvárt ek læt þik lifa eðr deyja. Nú ef ek geri eptir verðleik, ok þú hefir til stefnt, þá segði engi frá okkarri sameign; en ek ætla þat nú ráðligast at láta þik þiggja líf þitt, ok mætti mér verða at þér gagn, ef svá vildi takaz. Nú vil ek ok segja þér nafn mitt: ek heiti Jǫkull, ok em ek son Ingimundar jarls af Gautlandi; en eptir hætti ríkra manna sona aflaða ek mér fjár, þótt heldr væri frekliga at ort; en nú var ek búinn til brottferðar. Nú ef þér þykkir nǫkkut veitt í lífgjǫf þinni, þá far á fund fǫður míns, en hitt þó fyrr at máli móður mína, er Vigdís heitir, ok seg henni einni saman þenna atburð ok ber henni ástsamliga kveðju mína ok seg, at hon komi þér í frið við jarl ok fulla vingan með þeim hætti, at hann gipti þér dóttur sína, en systur mína, er Þórdís heitir. Nú er hér gull, er þú skalt bera til jarteigna, at ek sendi þik, ok þótt henni þykki mikill harmr sinn eptir mik, þá væntir ek, at hon virðir meira ást ok orðsending mína en tilgerning þinn; en mér segir svá hugr um, at þú munir gæfumaðr verða. Nú ef þér verðr sona auðit eðr þínum sonum, þá láttu eigi nafn mitt niðri liggja, ok væntir ek mér þar gœða af, ok hefir ek þat fyrir lífgjǫfina."

Þorsteinn bað hann nú gera, sem honum líkaði um lífgjǫf við sik ok aðra hluti, ok kvaz þar einkis mundu um biðja.

Jǫkull kvað nú vera hans líf undir sér, — "ok allmjǫk muntu eggjaðr verit hafa þessa verks af feðr þínum, enda hafa mik nú at fullu bitit hans ráð, ok sér ek, at þér líkar, þótt vit deyim báðir; en meiri forlaga mun þér auðit vera: eigi eru þeir forustulausir, er þú ert fyrirmaðr, sakir áræðis ok karlmensku, ok betr er þá sét fyrir kosti systur minnar, at þú fáir hennar, en víkingar fái hana at herfangi. Nú þótt þér sé til boðit í Gautlandi, þá far þú heldr til eigna þinna í Raumsdal, því eigi munu fǫðurfrændr mínir þér ríkis unna eptir hans dag, en verða má, at hǫrmungarvíg liggi í kyni yðru, ok munu menn missa saklaussa frænda sinna. Nú seg eigi til nafns míns alþýðu nema feðr þínum ok frændum mínum, þvíat ævin hefir ófǫgr verit, enda er nú goldit at verðugu, ok ferr svá flestum ranglætismǫnnum. Nú tak hér gullit ok haf til jarteigna, en kipp í braut saxinu, ok mun þá eigi langt verða okkat viðtal."

Síðan kipti Þorsteinn í braut saxinu, en Jǫkull dó.

Eptir þessi tíðindi ríðr Þorsteinn heim, ok er hann nálgaðiz bœinn, sá hann marga menn ríða í mót sér ok kendi þar fǫður sinn ok marga kunningja, ok fóru allir hans at leita; ok er þeir funduz, kvaddi Ketill son sinn með blíðum orðum ok þóttiz hann ór helju heimtan hafa, — "ok iðrumz ek þegar eptir þeira orða, er ek mælta við þik til frýju eðr áleitni".

Þorsteinn svarar ok kvað hann litt hafa fyrir sét, hvárt hann kœmi nǫkkurn tíma aptr eðr aldri, en kvað hamingjuna hafa styrkt nú svá sitt mál, at hann hafði heill aptr komit. En þótt Þorsteinn kasti þessum orðum fram með nǫkkurri stygð, þá urðu þeir brátt vel sáttir; segir Þorsteinn nú feðr sínum allan atburð sinnar ferðar. Fyrir þetta verk fekk Þorsteinn góðan orðstír af hverjum manni, sem ván var. Síðan lætr Þorsteinn þings kveðja, ok kómu þar allir bygðarmenn ór þeim heruðum. Á þessu þingi stóð Þorsteinn upp ok mælti:

"Þat er ǫllum yðr kunnigt at gera, at ótti sá, er á hefir legit hér um hríð af stigamǫnnum, at menn máttu eigi fara ferða sinna, — hann er nú af ráðinn ok endaðr; er þat ok mest undir þessi minni þingstefnu, at ek vil, at hverr taki sitt fé, þat er átt hefir, en ek mun þat eignaz, er af gengr."

Hér at var gǫrr góðr rómr af mǫnnum, ok fekk Þorsteinn virðing mikla með ǫllu sínu tiltœki. Nafn illvirkjans vissi eigi alþýða manna, af því at þat var litt á lopt borit.

Þat var einn dag, at Þorsteinn talar við fǫður sinn, at hann mundi fara austr á fund Ingimundar jarls, sem hann hefði heitit Jǫkli; kvað Ketill þat eigi ráðligt at ganga í hendr óvinum sínum, ok bað hann heldr heima vera. — "ok þó jarl vili eigi granda þér, þá má þó vera, at nǫkkurir verði þér ágangsamir ok eigi góðviljugir".

Þorsteinn svarar: "Því hefir ek heitit Jǫkli, sem ek skal enda, ok þótt ek bera þaðan hvárigan fót heilan, þá skal ek þó fara."

Síðan bjóz Þorsteinn ok fór til Gautlands, ok helt svá til, at hann kom til heimilis jarls snemma dags. Jarl var farinn á veiðar at ríkra manna sið. Þorsteinn gekk inn í eina drykkjustofu ok settiz í bekk með fǫruneyti sínu; þá kom kona jarls í stofuna ok leit þá, er komnir váru, ok sá, at vera mundi útlendir menn. Hon spurði at, hverir þeir væri. Þorsteinn kvaz norrœnn vera, — "en ek á leynt erindi við þik, ok gǫngum tveir saman"; hon gerði svá.

Þá mælti Þorsteinn: "Tíðindi hefir ek at segja þér, víg Jǫkuls, sonar þíns."

Hon svarar: "Þau mega mér mikil þykkja, en eigi ólíklig fyrir sakir hans tiltektar ok vándrar athafnar. En hvat skyldir þik til at segja þessa harmsǫgu ok fara til langan veg?"

Þorsteinn svarar: "Mikit dregr mik til þess; ek hét honum með trúnaði at okkrum skilnaði, at ek munda á yðvarn fund fara ok segja satt í frá okkrum skilnaði ok því eigi leyna, at ek varð hans banamaðr; þvíat ófœrt þótti várum mǫnnum at sitja undir hans hendi sakir manndrápa ok férána. En þó, þér at segja í trúnaði, kom ek á hans vald, ok átti hann kost at drepa mik, ef hann vildi; en hann gaf mér líf ok lagði þat á við mik, at ek skylda á þinn fund fara at hans orðsendingu, — ok sjá máttu, at hœgra væri heima en hætta á yðra miskunn. Nú hefir ek hér gull, er hann kvað yðr mundu við kannaz, ok bað mik þat bera til jarteigna, at þú kœmir mér í sætt við jarl með þeiri umleitan, at ek fengi dóttur ykkra mér til konu, er Þórdís heitir; hann kvaz ok vænta, at meira mundir þú virða sending hans ok tilskipun en tilverknað minn."

Vigdís roðnaði við mjǫk ok mælti: "Djarfr maðr muntu vera; en þat hygg ek, at þú segir sannindi af ykkrum fundi, ok ef Jǫkull gaf þér líf, þá væri þat mitt ráð, at þú fengir þat, því þú ert giptuvænligr maðr at sjá; en fyrir bœnarorð Jǫkuls, sonar míns, mun ek byrja mál þitt við jarl, en þú ver í leynum fyrst."

Ok er jarl kom heim, þá gekk drottning á fund hans ok mælti: "Tíðindi er yðr at segja, þau er bæði okkr henda."

Jarl svarar: "Þú munt segja dauða Jǫkuls, sonar míns."

Hon kvað þat satt vera.

Jarl mælti: "Eigi mundi hann sóttdauðr verða!"

Hon svarar: "Þat er satt, at hann var veginn, ok sýndi hann áðr mikinn drengskap: hann gaf þeim manni líf, er þat gerði, ok sendi hann hingat á várt vald með sǫnnum jarteignum, at þú gæfir honum grið ok upp sakirnar, þó miklar sé. Verða mætti þér ok styrkr at manninum, ef þú efldir hann með mægðum ok gjaforði dóttur þinnar at tilskipan Jǫkuls; hefir hann ok ætlat, at þú mundir nǫkkurs virða hans síðustu bœn; máttu ok sjá, hversu trúlyndr þessi maðr hefir verit í sínum heitum, þar sem hann fór hingat í ófriðarstað frá eignum sínum í hendr oss. Nú væntir ek fyrir minn flutning en sonar þíns orðsending, at þú munir gera, sem ek beiðir; ok lítið hér á jarteignir."

Hon sýnir honum þá gullit.

Jarl blés þá við mœðiliga ok mælti: "Mart hefir þú mælt ok mjǫk djarfliga, at ek munda þeim manni gera sœmð, er drepit hefir son minn, ok væri sjá maðr heldr dauða verðr, en eigi vingjafa."

Drottning mælti: "Á hitt er at líta, herra, hvat í er, at virða orð Jǫkuls ok dygð mannsins at ganga á vald þitt; í annan stað aldr þinn mikinn, at þú þarft forstjóra fyrir þér, ok mun sjá maðr þar vel til fallinn. Nú svá sem Jǫkull gaf honum líf, ok átti áðr alls kosti með hann ok sótti sjá maðr giptu til hans, svá óvænliga sem hann stefndi, þá er ok einsætt, at eigi farim vér þeim sigri eðr hamingju manns þessa en drengiligu órræði sonar okkars. Ok er þat mikill sigr at haga, svá sem Jǫkull gerði, at gefa þeim líf, er þvílíkar sakir hefir við oss gǫrt, ok er þat hin mesta skǫmm at gera honum nú mein, þar sem hann er kominn á várt traust."

Jarl mælti: "Allmjǫk fylgir þú þessum manni, ok hefir þér vel á hann litiz; ok fyrir víst vil ek sjá hann ok virða fyrir mér, hverr slœgr mér þykkir í vera, ok mun honum þat miklu skipta, hvern veg mér virðiz hann fyrir augum."

Síðan var Þorsteinn fram leiddr, ok stóð hann fyrir jarli, en drottning hafði svá til stilt, at honum var runnin hin mesta reiði.

Þorsteinn mælti: "Allt er nú, herra jarl! á yðru valdi um minn hag; er yðr nú ok kunnigt, hvat erindum ek hefir hingat sagt; vil ek ok biðja yðr til sætta, en kvíða engu, hvat þér vilið gǫrt hafa; er þat ok hǫfðingja siðr at veita þeim líf, er sjálfkrafa ganga upp á þeira náð."

Jarl mælti: "Svá líz mér á þik, sem ek muna gefa þér líf; mun þat nú ok vænst til sonar bóta, at þú gangir í sonar stað, ef þú vilt með mér vera, þvíat hamingju mót er á þér; er þat ok eigi stórmannligt at stríða þeim, er á vald manns gengr."

Þorsteinn þakkar jarli lífgjǫfina, ok var hann þar um hríð, ok kǫnnuðuz menn hugi við. Jarl fann brátt, at Þorsteinn var vitr maðr ok merkiligr í ǫllum háttum.

Þat var eitt sinn, at Þorsteinn mælti til jarls: "Nú vil ek vita, hvers af er kostr um mægðirnar við yðr herra."

Jarl svarar: "Eigi vil ek því afneita, því vera má, at þat sé til hamingju várrar ættar, en þat vil ek, þú sér með oss."

Þorsteinn mælti: "Því vil ek játa ok kunna þǫkk at vera hér meðan þér lifið; en eigi munu menn unna mér hér metorða eptir þinn dag, ok verðr hverr eptir sínum forlǫgum at leita."

Jarl kvað líkliga slíkt mælt.