Bókastaðir

Þá er saga þessi gerðisk, hefir sá konungr ríkt yfir Englandi, er Philippus hét; hann var bæði vitr ok góðgjarn; drótning hans er nefnd Philippía; hon var vel at sér. Þau áttu tvau bǫrn: son þeirra hét Mórodd, en Blenziblý dóttir; þau váru bæði efnilig ok atgervismenn hinu mestu ok hinu vinsælstu í uppruna sínum. Þat er sagt at konungr unni svá mikit dóttur sinni, at hann vildi henni ekki á móti gera.

Konungr átti þann riddara, er Plegrus hét; hann var fyrir konungi brjóst ok brynja í ǫllum mannraunum; konungr virði hann ok meira enn nǫkkurn mann annan í landinu, þegar leið son hans ok dóttir.

Heri hét maðr; hann var kallaðr Heri hinn hyggni; af því var hann svá kallaðr, at hann var manna vitrastr; var hann ok mikils metinn af konungi.

Pollornis hét sendimaðr konungsdóttur; hon lagði á hann virðing mikla, en hann var hollr ok trúr ok stundaði til hennar vel ok kurteisliga.

Nú hefir ríkit svá staðit langan tíma með mikilli sœmd ok virðing, þar til at Philippus konungr tók sótt ok andaðisk; var um hans lík búit vel ok virðuliga, sem verðugt var. Þetta þótti mikit ǫllu landsfólkinu; var þat ok hinn mesti mannskaði, því at hann hafði verit ágætr konungr.

Mórodd var til konungs tekinn yfir Englandi.

Eptir þetta kvaddi Mórodd þings, ok hann var til konungs tekinn yfir allt England, ok mælti þar engi maðr í mót, því at hann var hinn vinsælasti maðr. Blenziblý líkaði þetta stórum illa, því at hon þóttisk fyrir engan mun síðr til komin ríkisins enn hann; er þat nú hennar tiltæki, at hon aflar sér liðs ok sezk í Skarðaborg at óleyfi Móródds konungs. Þá var Plegrus riddari kominn í hina mestu kærleika við konungsdóttur, ok stýrir hann þá með henni liðinu; þau Blenziblý draga þá lið saman ok fara í mót konungi bæði nótt ok dag. Mórodd konungr leitar nú ráðs við sína menn; Heri stóð þá upp ok talaði bæði langt ok snjallt, kallaði þat ókonungligt at hafa langa ráðagerð um slíkt: er þat mitt ráð ok allra vár, at þér látit skera upp herǫr um allt yðvart ríki, ok farit til móts við Plegrus riddara, ok sé þá annathvárt, at þér drepit hann, en tak systur þína til þín, ella leggi hann undir land á yðvart vald.

Þetta ráð hefir konungr, lætr bjóða at sér liði, ok fær mikinn her. Mórodd konungr lætr halda njósnum til um her Blenziblý; njósnarmenn segja konungi, at þau hafi þaðan skamt í brott reist herbúðir sínar á vǫllum nǫkkurum.

Þá fór konungr með her sinn, þar til er hann sér lið þeirra; lætr hann þá reisa herbúðir sínar annars vegar við skóginn; konungr þykkisk nú sjá, at hann hefir lið miklu minna, ok sér engan sinn kost til bardaga; er þat þá ráðs tekit, at konungr sendir menn til Plegrus riddara ok býðr honum, at þeir skulu ríða á burt, ok hafi sá þeirra gagn ok sigr, er guð vill. Plegrus riddari víksk vel við orðsending konungs, ok kvezk fúss vera, at eiga leik við konung.

Nú sofa þeir af náttina; en þegar er lýsti, þá bað Mórodd konungr, at lið hans stœði upp ok herklæddisk, ok svá var gert, at menn vápna sik vel ok skjótt. Konungr er ok herklæddr ok stígr á hest hann, er beztr var í hernum ǫllum; ok þá er kom á leikvǫllinn, þá er Blenziblý þar komin ok Plegrus riddari með her sinn, ok þegar er þeir finnask, þá ríðask þeir at. Konungr leggr burtstǫnginni í skjǫld Plegrus riddara svá sterkliga, at hann gekk í sundr; en af því at hann var góðr riddari, fekk hann uppi setit; en spjót Plegrus riddara festi ekki í skildi konungs, ok rendi út af skildinum ok aptr með hestinum, ok var búit við at hann mundi steypask fram af hestinum, en þó gat hann uppi setit. Nú riðask þeir at ǫðru sinni, ok keyrir hvárrtveggi hest sinn sporum af mikilli reiði; þá leggr Mórodd konungr burtstǫng sinni framan í sǫðulboga hinn fremra Plegrus riddara svá hart ok sterkliga, at í sundr gengu báðar sǫðulgjarðirnar, ok síðan steypti honum ofan, svá at hann kom fjarri niðr.

Nú sjá menn Plegrus riddara ófǫr síns hǫfðingja; Mórodd konungr frétti þá, hvárt þeir vildi halda bardaga við hann eða ganga til handa; en þeir kjøru at sættask við konung. Nú ganga menn í milli hvárratveggju vinir, ok síðan sættask þau syskin; hefir Mórodd konungr þá heim með sér Blenziblý systur sína ok Plegrus riddara.

Litlu síðar stefndi Mórodd konungr at sér ǫllum hǫfðingjum fyrir norðan haf at reyna turniment; var hann ok hinn bezti riddari ok hendi mikit gaman at þesskonar skemtan.

Frá Hlǫðvi konungi.

Hlǫðvir hefir konungr heitit; hann var hinn frægasti maðr ok góðr riddari; hann réð fyrir Spanía. Hann kom til þessarar stefnu með mikit lið ok frítt, góða riddara ok vaska drengi. Með honum var einn ágætr riddari, ok var þá við aldr; hann hét Patrocles; hann var stórættaðr ok hinn mesti atgervismaðr. Margir komu þangat ríkir hǫfðingjar ok góðir riddarar.

Patrocles riddari átti sér son, er Kalegras hét; hann var á ungum aldri, en þá hafði faðir hans vanit hann við burtreið, ok kom svá með þeim, at Patrocles gat ekki setit í sǫðli fyrir Kalegras sínum syni. Biring hét fóstri Kalegras; hann var gǫfugr maðr; hann var með Hlǫðvi konungi.

Þat er nú sagt einn hvern dag, þá er komit var gott veðr ok skín sól í heiði, — en þar var þá komit ótal riddara, er þangat hǫfðu safnazk af ýmsum lǫndum ok ǫllum þar nálægum heruðum — þenna dag hrósaði Plegrus riddari sér á leikvellinum, ok hugði gott til, ef nǫkkurr vildi ríða í mót honum. Þetta sér Kalegras, ok biðr fǫður sinn leyfa sér at ríða at honum, en hann kallar þat óráðligt, sagði hann góðan riddara: en þú ert barn at aldri. Þetta líkar Kalegras illa, ok segir fóstra sínum; eptir þat gengr hann fyrir Patrocles ok biðr hann lofa honum ríða burt; en fyrir bœn Birings, þá lofaði hann syni sínum atreiðina.

Nú býr Biring fóstra sinn til burtreiðar: hann færir hann í brynju ørugga ok setr hjálm gullroðinn á hǫfuð honum, síðan hengði hann sverð á hlið honum; hann fekk honum góðan skjǫld ok skrifaðr á...... af gulli; síðan steig hann á góðan hest ok tók digra burtstǫng í hǫnd; nú má sjá langa leið geisla af vápnum hans, er sólskinit var bæði blítt ok fagrt. Plegrus riddari býr sik vel bæði at vápnum ok hesti.

En er þeir eru búnir, ríðask þeir at, ok þegar þeir mættusk, þá gekk í sundr skjǫldr Plegrus riddara ok frá boginn sǫðlinum; hann studdi sik við burtstǫngina, ok gekk hann ekki ofan; þá ríðask þeir at annat sinn ok leggr Kalegras burtstǫnginni í skjǫld Plegrus riddara ok rendi af skildinum í nefbjǫrgina á hjálmi hans, svá at upp gekk hjálmrinn af hǫfðinu ok þar með hausfillan; ok við þetta allt fell Plegrus riddari af baki fyrir Kalegras.

Síðan ferr hann ok finnr konungsdóttur ok segir ófǫr sína; þá bindr hon sár hans, ok á skammri stundu var hann heill, því at hon var hinn bezti læknir; konungsdóttir gaf honum digran gullhring til atreiðar.

Þá riðusk þeir at í þriðja sinn; en sá, er þar væri nærri staddr ok sæi atreið þeirra, mundi heyra mikinn gný af rás hestanna ok hátt vápna brak, er þeir keyra hestana með gylltum sporum af miklu afli; þá kom burtstǫng Kalegras í enni Plegrus riddara, svá at inn gekk at heilanum; reið þá Kalegras aptr til sinna manna; Biring fagnaði vel fóstra sínum ok allir hans landsmenn.

Blenziblý konungsdóttir hafði verit í hinum hæstum turnum borgarinnar ok sá á leik þeirra; henni fannsk mikit um atgervi Kalegras ok kurteisi, því at hann var allra manna skǫruligastr ok bezt at sér um alla hluti, er vaskan dreng friddi.

Síðan kallaði konungsdóttir til sín Pollornis sendimann sinn: ek hefi sét í dag, sagði hon, þann mann at ek hefi eigi litit hans jafningja, ok þér satt at segja, þá hefi ek svá mikla ást fellt til hans, at ek má fyrir engan mun annat, en nú þegar í stað verð ek at senda þik til fundar við Kalegras, ok bið hann koma til mín, ok seg at ek vil hafa ást hans.

Pollornis svarar: frú! þú munt vera drukkin, er þér mælit slíka fólsku, þar sem hann hefir gert yðr svá mikinn skaða, at hann hefir drepit Plegrus riddara, vin yðvarn, er fyrir skǫmmu settut þér hǫfðingja yðvars hers; lízk mér hitt ráðligra, at ek fara ok drepa hann ok fœra þér hǫfuð hans; er þá vel hefnt várs manns.

Hon svarar: ef þú ferr ekki eptir því, sem ek mæli fyrir, þá skaltu sporna hinn hæsta gálga, þegar er sól rýðr á viðu á morgin, ella skaltu hafa annan hinn versta dauða þann, er finnsk á ǫllu Englandi.

Nú finnr hann at henni er þetta brjóstfast, svá at varla lízk honum gǫrningalaust vera; þá mælti hann: þegar ek veit yðvarn vilja, þá vil ek gjarna fara, hvert er þér vilit mik senda.

Hon kvað hann þá vel gera: ok þar fyrir skaltu hafa mína hylli, ef þú fær svá gert, at Kalegras komi til mín, er ek ann meira enn nǫkkurum ǫðrum manni, þeim er ek hefi sét eða fréttir til haft, ok svá bið ek, sagði hon, guð hjálpa mér, at heldr vildi ek bíða bráðan bana, enn okkra ást bæri í sundr.

Síðan býr Pollornis ferð sína, ok lét enga dvǫl á vera um ferðina; þá fór hann þar til, er hann fann Kalegras, ok sagði honum orðsending konungsdóttur; hann tjár fyrir honum kurteisi hennar ok fríðleik. Þetta fell Kalegras vel í skap, ok réðsk til ferðar með Pollornis; síðan fara þeir til skemmu Blenziblý konungsdóttur; hon var þar inni; en þegar hon sá Kalegras, stóð hon upp ok lagði báðar hendr um háls honum ok mintisk til hans; síðan gengu þau bæði í eina rekkju ok sváfu af náttina; en þótt dagr kœmi, þá týndu þau ekki ást sinni né vingan, heldr er hitt satt frá at segja, at hvárt þeirra hafði svá mikla ást ok elsku fest við annat, at þau gáðu einkis annars, enn hvárt þeirra helt um annat; en þótt menn kœmi at finna þau, þá fékksk ekki orð af þeim.

Nú þykkir Patrocles syni sínum dveljask, ok sendir menn til fundar við hann ok biðr hann koma aptr skjótt, sagði Hlǫðvi konung búinn til heimferðar; nú finna þeir Kalegras ok segja honum orðsending fǫður síns; en þótt faðir hans hefði honum orð sent, þá fór hann því síðr, at þeir fengu engi svǫr af honum; urðu þeir við svá búit aptr at fara; koma nú ok segja Patrocles, at Kalegras er heillaðr, ok hann var svá fanginn fyrir Blenziblý, at hann vildi ekki svara oss. Þetta líkar Patrocles illa, ok segir Biring til svá búins.

Hann svarar: ek mun fara at hitta fóstra minn, segir hann, en betr mun vera um hans mál, enn yðr er sagt.

Hann ferr nú þar til er hann kemr til skemmu Blenziblý konungsdóttur; þar var Kalegras í slíkum kærleikum, sem fyrr var sagt, at hann gáði einkis annars, enn at halda um hana miðja, en hon veitti honum slíkt embætti í móti, ok þat má vel segja, at þau unnusk meira, enn þeir er þá hafask þegar fjandskap við, er skammt líðr frá. Nú leitar Biring orða við Kalegras, en hann gerði því betr til fóstra síns enn annars, at hann leit til hans, en ekki fekk hann meira; hlaut hann heim at fara ok segir Patrocles, at hann fær ekki orð af Kalegras; legg ek þat til ráðs, at þau njótisk eptir vilja sínum; mun hann ráða vilja athœfi sínu.

Nú ríðr Hlǫðvir konungr í brott með allt lið sitt, en Kalegras var eptir, ok hefir svá sagt verit, at þau væri þar þrjá vetr í skemmunni, svá at þau gengu aldri brott á ǫllum þeim tíma.

Þat gerðisk til tíðinda, þá er Hlǫðvir konungr var brottu, at Elemmie konungr af Hólmgarði hafði lagit undir sik Spán ok Seran bróðir hans; þeir váru báðir miklir bardagamenn; varð þeim lítit fyrir at sœkja landit, er Hlǫðvir konungr var ekki heima, ok kappar hans hǫfðu allir með honum farit; varð af því lítil vǫrn, at engi var hǫfðingi, leiksk þar jafnan lítt, ef allir eru jafnríkir, þótt lið sé mikit.

Þetta fréttir Hlǫðvir konungr; síðan ferr hann um allt land ok fekk minna lið enn þeir brœðr ræðr hann til bardaga við þá; kvað hann vera skyldu annathvárt, at hann ynni aptr ríki sitt eða falla ella.

Nú finnsk herinn ok teksk þar brátt hin snarpasta orrosta, ganga hvárirtveggju hart fram. Hlǫðvir konungr gekk vel fram ok hafði hvárki hjálm né brynju; hann gekk í gegnum fylkingar þeirra brœðra; þar mátti sjá stór hǫgg, er hann veitti, ok mart hǫfuð mátti þar sjá af bol støkkva, er hann hjó með snarpeggjuðu sverði, ok því var líkast til at jafna, þar sem hann fór, sem þá er vargr kemr í sauða flokk eða villigaltr í svína lið; en þó hann væri vel hugaðr, þá fekk hann þó ekki við bana sínum gert.

Þá finnask þeir Hlǫðvir konungr ok Elemmie konungr; þeir eigask við langan bardaga; þar kunni hvárrtveggi vel at hlífa sér með skildi ok vega með sverði; en þó lauk svá þeirra viðskiptum, at Hlǫðvir konungr fell fyrir Elemmie konungi, ekki af því at hann væri verri riddari, heldr hitt, at guð, himneskr faðir, leyfði honum ekki lengr at lifa.

Nú sá þeir fall Hlǫðvis konungs, er honum hǫfðu fylgt; en þá sóttu ekki þeirra dœmi, er þegar flýja, er hǫfuðbendan brestr ok hlaupa á merkr eða skóga, svá hræddir sem þá er geit renn undan fjársauði eða dýr undan hundi, eða lítill titlingr undan snǫrum hauki, eða mús undan ketti, eða huglaus dunga undan hvǫtum riddara eða vǫskum dreng, heldr tóku þeir snjallt ráð ok skǫruligt bragð eptir fall síns hǫfðingja; gerðisk þá Patrocles hǫfðingi yfir her þeim, er Hlǫðvir konungr hafði frá fallit; lét hann þá bera þat merki fyrir sér, er átt hafði Hlǫðvir konungr.

Nú taka þeir til bardaga í sinn annat; er þá orrosta slíkt eða snarpari ok í fyrra tíma, ok ekki mátti Elemmie konungr annat á finna, enn þeir væri spánnýir. Þat er ok sagt, at Elemmie konungr barðisk vel ok skǫruliga ok svá Seran bróðir hans ok allir þeirra menn.

Þat er frá sagt, at þessi bardagi væri langr ok strangr, ok get ek þat, segir sá, er sǫguna setti saman, at dungum eða dáðlausum mǫnnum, ef þeir væri þar staddir, svá at þeir biði eins hǫggs — ok þat hygg ek, at heldr vildi þeir søkkva sér í sjóvar djúp eða fen illt, ok heldr get ek, sagði hann, at þeir vildi hafa hvern dauða þann annan, er illr væri, ok heldr mundu þeir vilja hengja sik við hit hæsta tré; en Patrocles riddari vildi heldr falla með sæmd, en lifa við skǫmm ok sneypu, en þá þótti honum svá, ef hann lifði við þat, at hann hefndi ekki Hlǫðvis konungs; en svá berr jafnan til, at sá er ekki feigari, þó at hann hætti sér í raun, en hinn er deyr við ǫll klæk ok ósœmd.

Nú sœkir Patrocles riddari vel fram ok margan bol rænti hann hǫfði ok mǫrg jungfrú misti síns unnusta fyrir hans sakir; hann hǫggr á báðar hendr ok engum mætti hann svá dramblátum, at ekki hlyti at falla eða flýja fyrir honum. Þar kemr at lyktum, at hann mætir Elemmie konungi, ok sœkjask þeir lengi; þá hǫggr Patrocles fyrri til Elemmie konungs, ok kom þat hǫgg fyrst í hjálminn ok klauf hjálminn ok hǫfuðit ok búkinn ok brynjuna til beltis staðar.

Þá brast þegar flótti í liðinn, er Elemmie konungr var fallinn; eptir þat rak Patrocles flóttann ok hans menn drápu hvern mann, er þeir gátu hǫndum tekit. Þar var þá Seran, bróðir Elemmie konungs, með ǫðrum flóttamǫnnum; hann komsk á skip við nǫkkura menn, ok hǫfðu þeir hann ekki í þat sinn.

En þat er frá Patrocles riddara at segja, at hann hefir barizk af svá mikilli karlmensku, at hann sprakk af sókn, ok með þeirri hreysti dó hann við mikinn orðstír; en þar sem þá var komit, máttu þeir þann mestan skaða bíða, ok þat er sýnna, at þeir fái ekki annan hǫfðingja honum samjafnan at allri frægð ok atgervi, nema guð allsvaldandi gefi þeim formann honum skyldan, ok þess er at vænta, at þat veiti hann þeim.

Þessi tíðindi fréttask nú víða um land, ok þetta kemr til Kalegras, at faðir hans er dauðr ok Hlǫðvir konungr; en þó at hann frétti fall fǫður síns, þá mátti ekki finna á honum, hvárt honum þótti vel eða illa, en þó breytti hann svá til, at þat mátti sjá, at honum þótti mikit, því at þá gekk hann brott ór skemmunni. Þá fekk Blenziblý honum skip eitt ok menn með, svá at þat var vel búit til ferðar.

Nú fór hann með litlu liði, þar til er hann kemr í Spán, ok þegar hann finnr frændr sína ok vini feðr síns, þá verða þeir honum fegnir ok segja honum þau tíðindi, at Seran er aptr komin ok Desixtus bróðir hans; biðja þeir at hann skuli gerask haufðingi þeirra, segjask búnir vera at fylgja honum at því ráði, er hann vill upp taka: hvárt er þú villt heldr vinna, segja þeir, at drepa þá brœðr eða reka þá í brott af landi. Kalegras var þessa auðbeiddr; síðan lét hann safna liði ok varð honum þat auðunnit, því at hverr sem frétti til hans, þá fór þegar á fund hans; þóttisk sá hverr betr hafa er með meira lið fór til hans enn minna.

Þeir Seran ok Desixtus spyrja þetta, afla þeir sér liðs ok fá minna lið enn Kalegras, ok þegar þeir finnask, þá slær þar í bardaga, ok snýrr brátt mannfallinu í lið þeirra brœðra; varð engi mótstaða af þeirra hendi; ekki létti Kalegras fyrr enn þeir fellu báðir brœðr ok mestr hluti liðs þeirra, en þat er ekki fell, gekk til handa Kalegras, en hann varð sár til ólífis.

Valltari hét maðr, hann var einn riddari ok hafði verit eptir með Kalegras á Englandi, þá er Hlǫðver konungr fór heim á Spán ok Patrokles riddari með honum, sem fyrr var sagt; síðan sendi Kalegras hann til Englands eptir Blenziblý; þá ferr Valltari; hann hafði gott skip ok hit bezta fǫruneyti; létti hann ekki fyrr enn hann kom á fund Blenziblý konungsdóttur ok sagði sín ørendi; en þegar hon frétti orðsending Kalegras, þá hyggr hon á litlar dvalir, ok ekki líðr lǫng stund, áðr hon ferr til skips með Valltara; en þegar er þau váru til þess búin ok byrr gaf, var tekit til segls; gaf þeim vel þar til sem þau komu í Spán ok verðr mikill fagnafundr með þeim Kalegras ok Blenziblý konungsdóttur.

Síðan reynir hon sárafar hans ok hyggsk henni svá at, sem þau sár þurfi ekki at binda; fór þat ekki fjarri hugsan hennar, því at hann lifði ekki lengr, síðan er hon kom til hans enn þrjár nætr, áðr hann andaðisk; ok svá mikill skaði sem mǫnnum þótti at falli Hlǫðvers konungs eða Patrokles riddara, þá þótti þó miklu meiri skaði eptir fall Kalegras, því at hann var bæði ǫrr ok stórgjǫfull, hœgr ok eptirlátr við sína menn um alla þá hluti, er þá var hvárratveggju sómi meiri enn áðr.

Þá var lagt lík Kalegras í steinþró, ok ekki fansk svá hraustr riddari, er yfir var grefti hans, at vatni mætti halda; ok um várit áðr Blenziblý fór af Englandi, þá hafði hon orðit léttari, en sveinbarn þat var skírt ok var hann kallaðr Tristram; hann hafði farit með móður sinni í Spán. Blenziblý fekk svá mikils lát Kalegras, at hon lifði fár nætr áðr hon sprakk af harmi; síðan var hon lǫgð í steinþró hjá Kalegras. Tóksk þetta með undarligum hætti, enda lyktisk með því.

Eptir þat tók Bíring sveinum Tristram til sín ok fóstraði hann; hann var snemma mikill vexti ok fríðr sýnum; Bíring unni Tristram mikit, svá var hann ok elskr at fóstra sínum, at hann vildi jafnan hjá honum vera; en þegar er Tristram hafði til þess mátt ok vit, þá aflaði hann sér sveina þeirra, er honum þótti helzt við sitt hœfi vera at aldri eða afli; hann fór á skóg um daga með sveinunum; þeir fremja þar íþróttir margar, skot ok sund, skylmingar ok burtreiðir ok hverja íþrótt aðra, er fríðum dreng sómir at kunna, með list ok hœversku; en þó var Tristram framar í hverri íþrótt enn tveir aðrir, þeir er bezt léku, en hann lék vel við þá, er minna máttu; hann setti vel lið sitt at vápnum ok klæðum, en allt þat er hann fekk, gaf hann á tvær hendr; allir unnu honum hugástum ok þar hugðu þeir gott til, at þar mundu þeir hafa góð inngjǫld sinna hǫfðingja, þeirra er fyrr var frá sagt.

Svá ferr fram þar til er Tristram var níu vetra; fansk engi hans jafningi í ǫllu Spanialandi, en Biring stýrir landinu, ok líkar hverjum manni vel, því at hann var hœgr ok friðsamr við alla menn.