Bókastaðir

Í þann tíma, er Hákon jarl Sigurðarson réð fyrir Noregi, bjó sá bóndi í Gaulardal er Brynjólfr hét; hann var kallaðr Úlfaldi; hann var lendr maðr ok mikil kempa. Kona hans hét Dagný, hon var dóttir Járnskeggja af Yrjum. Þau áttu einn son, er Þorsteinn hét, hann var mikill ok sterkr, harðúðigr ok óaflátsamr við hvern sem eiga var. Engi var jafnstór í Noregi, ok trautt fengusk þær dyr at honum væri hægt um at ganga, ok því var hann kallaðr bœarmagn, því at hann þótti ofmagni bera flestum húsum. Hann var óþýðr ok fekk faðir hans honum því skip ok menn, ok var Þorsteinn þá ýmist í hernaði eða í kaupferðum, ok tóksk honum hvárttveggja vel.

Í þenna tíma tók ríki í Noregi Ólafr konungr Tryggvason, en Hákon jarl var skorinn á háls af þræli sínum, þeim sem Þormóðr karkr hét. Þorsteinn bœarmagn gerðisk hirðmaðr Ólafs konungs, þótti konungi hann rǫskr maðr, ok helt mikit til hans, en ekki var hann mjǫk kendr af hirðmǫnnum, þótti þeim hann stríðlyndr ok óvæginn, ok hafði konungr hann mjǫk til þess, at fara sendiferðir þær, sem aðrir tǫldusk undan at fara; en stundum fór hann kaupferðir, at afla konungnum gersema.

Eitt sinn lá Þorsteinn austr fyrir Balagarðssíðu, ok gaf honum ei at sigla, gekk hann á land einn morgin, ok er sól var í landsuðri, var Þorsteinn kominn í eitt rjóðr; hóll fagr var í rjóðrinu, hann sá einn kollóttan pilt uppá hólnum ok mælti: móðir mín, segir hann, fáþú mér út krókstaf minn ok bandvetlinga, þvíat ek vil á gandreið fara, er nú hátíð í heiminum neðra; þá var snarat út úr hólnum einum krókstaf, sem elzskara væri, hann stígr á stafinn, ok dregr á sik vetlingana, ok keyrir sem bǫrn eru vǫn at gera.

Þorsteinn gengr á hólinn, ok mælti slíkum orðum sem piltrinn, ok var þegar útkastat staf ok vǫttum, ok mælt þetta: hver tekr nú við? Bjálbi son þinn, sagði Þorsteinn; síðan stígr hann á stafinn, ok ríðr þar eptir, sem piltrinn fór undan.

Þeir komu at einni móðu, ok steyptu sér ofan í hana, ok var því líkast sem þeir væði reyk. Þvínæst birti þeim fyrir augum, ok kómu þar at, sem á fell fram af hǫmrum; sér Þorsteinn þá bygð mikla ok borg stóra; þeir stefna til borgarinnar, ok sitr þar fólk yfir borðum; þeir gengu í hǫllina, ok var hǫll skiput af fólki, ok var þar af engu drukkit utan af silfrkerum; trapiza stóð á gólfi; alt sýndisk þeim þar gulligt, ok ekki drukkit nema vín. Þat þóttisk Þorsteinn skilja, at engi maðr sá þá; félagi hans fór með borðum, ok henti alt þat sem niðr fell.

Konungr sat þar í hásæti ok drótning; menn váru glaðir um hǫllina. Þessu næst sér Þorsteinn at maðr kom í hǫllina ok kvaddi konung, ok kveðsk vera sendr til hans utan af Indíalandi úr fjalli því, er Lúkanus heitir, frá jarli þeim, er þar réð fyrir, ok segir konungi, at hann var huldumaðr. Hann fœrði honum einn gullhring; eigi þóttisk konungr betri hring séð hafa, ok fór hringrinn um hǫllina til sýnis, ok lofuðu hann allir; hann var sundr tekinn í fjórum stǫðum. Annan grip sá Þorsteinn, er honum þótti mikils um vert, þat var dúkr sá er lá á konungs borðinu, hann var með gulligum rǫndum, ok í festir þeir tólf gimsteinar sem beztir eru; gjarna vildi Þorsteinn dúkinn eiga, kemr honum í hug at treysta á konungs hamingju, ok vita hvárt hann getr ekki náð hringnum. Nú sér Þorsteinn at konungrinn ætlar at draga hringinn á hǫnd sér, þá greip Þorsteinn hringinn af honum, en annari hendi tók hann dúkinn, ok fór allr matr í saur, en Þorsteinn hljóp á dyr, en krókstafr hans varð honum eptir í hǫllinni. Verðr nú upphlaup mikit, hlaupa menn út síðan, ok sjá hvar Þorsteinn fer, ok stefna eptir honum. Sér hann nú at þeir muni geta náð honum; hann mælti þá: ef þú ert svá góðr, Ólafr konungr! sem ek treysti mikit til þín, þá veittu mér lið.

En svá var Þorsteinn frár, (at) þeir kómusk ekki fyrir hann, fyrrenn hann kom at ánni, ok staldraði hann þá við; þeir slógu hring um hann, en Þorsteinn varðisk vel, ok drap ótal marga, áðr fǫrunautr hans kom ok fœrði honum stafinn, ok hurfu þeir þegar í móðuna; kómu þeir aptr á hinn sama hól, sem fyr gátum vér, þá sól var í vestri; kastaði piltrinn þá inn stafnum ok klæðsekk þeim, sem hann hafði fyldan af góðum krásum, ok svá gerði Þorsteinn.

Kollsveinn hljóp inn; en Þorsteinn nam staðar við glugginn, hann sá þar tvær konur, ok vaf ǫnnur guðvef, en ǫnnur ruggaði barni;

Sú mælti: hvat dvelr hann Bjálfa bróður þinn?

Ekki hefir hann mér fylgt í dag, sagði hann.

Hverr hefir þá farit með krókstafinn, segir hon?

Þat var Þorsteinn bœarmagn, segir kollsveinn, hirðmaðr Ólafs konungs; kom hann okkr í mikinn vanda, því at hann hafði or undirheimum þau þing, at ei munu slík í Noregi, ok var við því búit, at við mundum drepnir, er hann kastaði stafnum í hendr þeim, ok eltu þeir hann til niðrgangs, ok þá fœrði ek honum stafinn, ok víst er hann hraustr maðr, því at ei veit ek, hversu marga hann drap.

Ok nú lauksk aptr haugrinn. Fór Þorsteinn nú til sinna manna, ok sigldu þaðan til Noregs, ok fann Ólaf konung austr í Vík, ok fœrði honum gersemi þessi, ok sagði frá ferðum sínum, ok fansk mǫnnum mikit um. Konungr bauð at gefa Þorsteini lén mikit, en hann kveðsk enn vilja fara eina ferð í Austrveg; var hann nú með konungi um vetrinn.

At vári bjó Þorsteinn skip sitt, hann hafði snekkju ok fjóra menn ok tuttugu; ok er hann kom við Jamtaland, lá hann í hǫfn einn dag, ok gekk hann á land at skemta sér.

Hann kom í eitt rjóðr, þar var einn mikill steinn; skamt þaðan sá hann einn dverg furðuliga ljótan, ok grenjaði upp yfir sik; sýndisk Þorsteini kjaptrinn snúinn út at eyranu, en ǫðrumegin nefit niðr at kjaptinum.

Þorsteinn segir, því hann léti svá heimsliga.

Þú, góði maðr! sagði hann, undrask eigi, sér þú eigi þann mikla ǫrn, er þar flýgr, hann hefir tekit son minn, ætla ek þat at sá ófǫgnuðr sé sendr af Óðni, en ek spring, ef ek missi barnit.

Þorsteinn skaut eptir erninum ok kom undir vænginn, ok datt hann dauðr niðr, en Þorsteinn henti dvergsbarnit á lopti ok fœrði fǫðurnum, en dvergrinn varð feginn mjǫk ok mælti: þér á ek at launa lífgjǫf ok sonr minn, ok kjós þér nú fyrir laun í gulli ok silfri.

Græð þú fyrst son þinn, sagði Þorsteinn, er ek ei vanr at taka mútur á afli mínu.

Eigi væri mér at óskyldara at launa, segir dvergrinn; mun þér ekki þykkja framboðligr serkr minn af sauða ullu; en eigi muntu á sundi mœðask, ok eigi sár fá, ef þú hefir hann næst þér.

Þorsteinn fór í serkinn, ok var honum mátuligr, en honum sýndisk dvergnum of lítill; hann tók, ok silfrhring or pungi sínum ok gaf Þorsteini, ok bað hann vel geyma, ok sagði honum aldri féfátt verða mundu, meðan hann ætti hringinn. Síðan tók hann einn stein svartan ok gaf Þorsteini: ok ef þú felr hann í lófa þér, sér þik engi. Eigi hefi ek fleira, þat þér megi gagn at vera; hall einn vil ek gefa þér til skemtunar. Tók hann þá hallinn or pungi sínum, fylgði honum einn stálbroddr, hallrinn var þríhyrndr, hann var hvítr í miðju, en rauðr ǫðrumegin, en gul rǫnd utan um.

Dvergrinn mælti: ef þú pjakkar broddinum á hallinn, þar sem hann er hvítr, þá kemr haglhríð svá mikil, at engi þorir móti at sjá; en ef þú vilt þýða þann snjó, þá skaltu pjakka þar sem gulr er hallrinn, ok kemr þá sólskin, svá at alt bræðir; en ef þú pjakkar þar í, sem rautt er, þá kemr þar or eldr ok eimyrja með gneistaflaug, svá at engi má móti at sjá; þú mátt ok hæfa þat, sem þú vilt, með broddinum ok hallinum, ok hann kemr sjálfr aptr í hǫnd þér, þegar þú kallar. Get ek nú ekki launat þér fleira at sinni.

Þorsteinn þakkar honum gjafirnar, fór hann nú til sinna manna, ok var honum þessi ferð betr farin enn ófarin. Þessu næst gefr þeim byr, ok sigla í Austrveginn; koma nú á fyrir þeim myrkr ok hafvillur, ok vita þeir ekki hvar þeir fara, ok var þat hálfan mánuð at þessi villa helzk.

Þat var eitt kvǫld, at þeir urðu varir við land, kǫstuðu þeir nú akkerum, ok lágu þar um nóttina; um morguninn var gott veðr ok sólskin fagrt, váru þeir þá komnir á einn fjǫrð langan, ok sjá þeir þar hlíðir fagrar ok skóga; engi maðr var sá innanborðs, at þetta land þekti; ekki sáu þeir kvikt hvárki dýr né fugla. Reistu þeir nú tjald á landi ok bjuggusk vel um.

At morni mælti Þorsteinn til sinna manna: ek vil gera yðr kunnigt um ætlan mína; þér skuluð bíða mín hér sex nætr, ætla ek mér at kanna land þetta. Þeim þótti mikit fyrir því, ok vilja með honum fara, en Þorsteinn vill þat ei: ok ef ek kem ei aptr, áðr sjau sólir eru af himni, segir hann, þá skulu þér sigla heim, ok segja svá Ólafi konungi, at mér mun ekki auðit verða aptr at koma. Gengu þeir þá með honum upp á skóginn, því næst hvarf hann þeim, ok fóru þeir aptr til skips, ok breyttu eptir því, sem Þorsteinn bauð þeim.

Nú er at segja af Þorsteini, at allan þann dag gengr hann um mǫrkina, ok verðr við ekki var; en at áliðnum degi kemr hann á eina braut breiða, hann gekk eptir brautinni þangat til at aptnaði, gekk hann þá brott af brautinni, ok víkr at einni stórri eik, ok stígr upp í hana, var þar nóg rúm í at liggja, sefr hann þar um nóttina.

En er sólin kom upp, heyrir hann dunur miklar ok manna mál, sá hann þá hvar margir menn ríða, þeir váru tveir ok tuttugu, þá bar svá skjótt umfram; undraðisk Þorsteinn mjǫk vǫxt þeirra, hafði hann ei séð jafnstóra menn fyrr. Þorsteinn klæðir sik; líðr nú morgininn til þess at sól er komin í landsuðr.

Nú sér Þorsteinn þrjá menn ríða vel vápnaða ok svá stóra, at enga menn sá hann fyrr jafnstóra; sá var mestr er í miðit reið í gullskotnum klæðum á bleikum hesti, en hinir tveir riðu á grám hestum í rauðum skallats klæðum.

En er þeir kómu þar gegnt, sem Þorsteinn var, mælti sá sem fyrir þeim var ok nam staðar: hvat er kvikt í eikinni?

Þorsteinn gekk þá á veginn fyrir þá, ok heilsaði þeim, en þeir ráku upp hlátr mikinn ok mælti hinn mikli maðr: sjaldsénir eru oss þvílíkir menn, eða hvert er nafn þitt, eða hvaðan ertu?

Þorsteinn nefndi sik ok kveðsk vera kallaðr bœarmagn: en kyn mitt er í Noregi, em ek hirðmaðr Ólafs konungs.

Hinn mikli maðr brosti ok mælti: mest er logit frá hirðprýði hans, ef hann hefir engan vaskligri; þykki mér þú heldr mega heita bœarbarn enn bœarmagn.

Lát nǫkkut fylgja nafnlesti, segir Þorsteinn.

Hinn mikli maðr tók fingrgull ok gaf Þorsteini, þat vó þrjá aura.

Þorsteinn mælti: hvert er þitt nafn, eða hverrar stéttar ertu, eða í hvert land em ek kominn?

Goðmundr heiti ek, ræð ek þar fyrir, sem á Glæsisvǫllum heitir, þar þjónar til þat land, er Risaland heitir; ek em konungs son, en mínir sveinar heitir annar Fullsterkr en annar Allsterkr; eða sáttu enga menn ríða hér um í morgin?

Þorsteinn mælti: hér riðu um tveir menn ok tuttugu ok létu ei lítinn.

Þeir eru sveinar mínir, segir Goðmundr. Þat land liggr hér næst, er Jǫtunheimar heitir, þar ræðr sá konungr, er Geirravðr heitir, undir hann eru vér skattgildir. Faðir minn hét Úlfheðin trausti, hann var kallaðr Goðmundr sem allir aðrir, þeir á Glæsisvǫllum búa; en faðir minn fór í Geirravðar garða, at afhenda konungi skatta sína, ok í þeirri ferð fekk hann bana; hefir konungr gǫrt mér boð, at ek skyldi drekka erfi eptir fǫður minn, ok taka slíkar nafnbœtr, sem faðir minn hafði; en þó unum vér illa við at þjóna Jǫtnum.

Því riðu yðrir menn undan? segir Þorsteinn.

Mikil á skilr land várt, segir Goðmundr, sú heitir Hemra, hon er svá djúp ok strǫng, at hana vaða engir hestar, nema þeir sem vér kumpánar eigum; skulu hinir ríða fyrir uppsprettu árinnar, ok finnumsk vér í kveld.

Þat mundi skemtan at fara með yðr, segir Þorsteinn, ok sjá hvat þar verðr til tíðinda.

Ei veit ek hversu þat hentar, segir Goðmundr. Því at þú munt kristinn.

Ek mun mik ábyrgjask, segir Þorsteinn.

Ekki vilda ek þú hlytir vont af mér, sagði Goðmundr, en ef Ólafr konungr vill leggja gæfu á með oss, þá mundi ek framt á treysta at þú fœrir.

Þorsteinn segisk því heita vilja. Goðmundr biðr hann fara á bak með sér, ok svá gerði hann.

Ríða þeir nú til árinnar, var þar eitt hús, ok tóku þeir þar ǫnnur klæði, ok klæddu sik ok sína hesta; þau klæði váru þeirrar náttúru at ekki festi vatn á þeim, en vatnit var svá kalt, at þegar hljóp drep í, ef nǫkkut vǫknaði. Riðu þeir nú yfir ána, hestarnir vóðu sterkliga, hestr Goðmundar rasaði, ok varð Þorsteinn votr á tánni, ok hljóp þegar drep í; en er þeir kómu af ánni, breiddu þeir niðr klæðin til þerris; Þorsteinn hjó af sér tána, ok fansk þeim mikit um hreysti hans.

Ríða þeir nú sinn veg, bað Þorsteinn þá ei fela sik: því at ek kann at gera þann hulins hjálm, at mik sér engi. Goðmundr segir þat góða kunnáttu.

Kómu þeir nú til borgarinnar, ok kómu menn Goðmundar í móti honum; riðu þeir í borgina, mátti þar nú heyra alsháttar hljóðfæri, en ekki þótti Þorsteini af setning slegit. Geirravðr konungr kom nú í mót þeim, ok fagnaði þeim vel, ok var þeim skipat eitt steinhús eða hǫll at sofa í, ok menn til fengnir at leiða hesta þeirra á stall; var Goðmundr leiddr í konungs hǫll.

Konungr sat í hásæti, ok jarl sá hjá honum, er Agði hét, hann réð fyrir því héraði, er Grundir heita, þat er á millum Risalands ok Jǫtunheima, hann hafði atsetu at Gnípalundi, hann var fjǫlkunnigr ok menn hans váru trǫllum líkari enn mǫnnum. Goðmundr settisk á skǫrina fyrir ǫndvegit gagnvart konungi, var sá siðr þeirra, at konungs son skyldi ekki í hásæti sitja, fyrrenn hann hefði tekit nafnbœtr eptir fǫður sinn, ok drukkit væri hitt fyrsta full. Rís þar nú upp en vænsta veizla, ok drukku menn glaðir ok kátir, ok fóru síðan at sofa.

En er Goðmundr kom í hús sitt, sýndi Þorsteinn sik, hlógu þeir at honum; Goðmundr sagði mǫnnum sínum, hver hann var, ok bað þá ekki hafa hann at hlátri, ok sofa þeir af um nóttina.