Bókastaðir

Nú skal segja þann ævintýr, er gerðisk á ofanverðum dǫgum Hákonar Hlaða-jarls, hverjum kynstrum, gǫldrum ok gerningum hann varð forsmáðr, ok mjǫk at verðugu, því at hans mannillska ok guðníðingsskapr varð mǫrgum manni til mikils þunga ok óbœtanlegs skaða andar ok líkama, varð honum þat, sem margan tímir, at þá er hegningartíminn er kominn, er eigi hœgt undan at komask, því at þat er óvinarins náttúra at þann manninn, sem hann þykkisk fullkomit vald á eiga, ok øngva ván á til Guðs, blekkir hann fyrst ok blygðar með krókóttum kyndugskap sinna bǫlvaðra slœgða í framleiðslu hans ljótu lífdaga. Enn at brotnum hans stundligum lífs-tíma, verðr hann drekktr í døkkri díflizu dáligra kvala með eymd ok ánauð útan enda.

Þá bjó Ásgeirr rauðfeldr á Brekku í Svarfaðardal; hann var ríkr maðr ok stórættaðr. Þórhildr hét kona hans, hon var vitr kona ok vinsæl ok skǫrungr mikill. Þau áttu þrjá sonu, ok váru allir efniligir. Ólafr hét son þeira hinn elzti, ok var kallaðr vǫlubrjótr. Annarr Helgi hinn frœkni, ok koma þeir báðir meirr við aðrar sǫgur enn þessa.

Þorleifr hét hinn yngsti son þeira. Hann var snemma gildr ok gerviligr, ok hinn mesti atgervismaðr um íþróttir. Hann var skáld gott; hann var á fóstri með Miðfjarðar-Skeggja, móðurbróður sínum, at Reykjum í Miðfirði, þar til er hann var átján vetra gamall. Skeggi unni mikit Þorleifi, ok lagði við hann ástfóstr. Þat tǫluðu menn, at Skeggi myndi fleira kenna Þorleifi í fræðum fornligum, enn aðrir menn myndi vita.

Þá fór Þorleifr heim til fǫður síns. Hann vá Klaufa Bøggvi með fulltingi Ólafs bróður síns. Enn til eftirmáls eftir Klaufa var Karl hinn rauði, ok gekk svá fast at, at Þorleifr varð útlægr, ok gerr í brott ór Svarfaðardal. Ljótólfr goði hafði fylgt Ingvildi fǫgrkinn systur Þorleifs; hann kom Þorleifi í skip á Gáseyri. Þorleifr varð aftrreka. Hann var um vetrinn á laun ýmist með Ljótólfi goða eða Ásgeiri fǫður sínum. Nam hann þá at fǫður sínum marga fornfræði, því at hann var sagðr margkunnandi. Var þá Þorleifr nítján vetra. Karl leitaði fast eftir um Þorleif, ok urðu þar um vetrinn margir atburðir, þeir er frásagnar eru verðir, sem segir í Svarfdœla sǫgu.

Um várit eftir fór Þorleifr vestr til Skeggja fóstra síns ok frænda, ok biðr hann ásjá ok umráða með sér um þessi mál. Ok með styrk ok ráðum Miðfjarðar-Skeggja ok Ljótólfs goða ferr Þorleifr ok kaupir sér skip at kaupmǫnnum, er uppi stóð í Blǫnduósi, ok ræðr háseta til, ok fór síðan heim á Brekku, ok hitti fǫður sinn ok móður, ok beiddisk af þeim fararefna, ok fekk svá mikinn fjárhlut, sem honum þótti sér þurfa; ok at várdǫgum lét hann varning sinn til skips binda, ok fór í brott af Brekku alfari, ok bað vel fyrir fǫður sínum ok móður ok Miðfjarðar-Skeggja fóstra sínum.

Nú lætr Þorleifr í haf, ok byrjar honum vel, ok kemr skipi sínu í Vík austr. Hákon Hlaða-jarl var þá í Víkinni. Þorleifr gekk á land, ok lét ryðja skip sitt. Hann hitti jarlinn ok kvaddi hann. Jarl tók honum vel, ok spurði hann at nafni, ætt ok kynferði, enn Þorleifr sagði honum. Jarl spurði ok margra tíðinda af Íslandi, enn Þorleifr sagði honum of léttlega.

Þá sagði jarl: "Svá er orðit Þorleifr, at vér viljum hafa sǫlur af þér ok hásetum þínum".

Þorleifr svarar: "Vér hǫfum lítinn varninginn, herra, enn oss eru þó aðrir kaupunautar hentugri, ok munu þér láta oss sjálfráða vera, at selja þeim góz várt ok penninga, sem oss líkar". Jarli þótti hann þykkliga svara, ok mislíkaði orð hans mjǫk, ok skildu við svá búit.

Þorleifr fór nú til manna sinna, ok svaf af um nóttina, ok um morgininn ríss hann upp ok ferr í kaupstaðinn, ok fréttisk fyrir um góða kaupunauta, ok kaupslagar við þá um daginn. Ok er jarl spurði þat, fór hann með fjǫlmenni til skips Þorleifs, ok lét taka þar menn alla ok binda; síðan rændi hann þar fjárhlut ǫllum, ok kastaði á sinni eign, enn lét brenna skipit at kǫldum kolum. Ok eftir þetta lét hann skjóta ásum milli búðanna, ok lét þar hengja við alla fǫrunauta Þorleifs. Síðan fór jarl í brott ok hans menn, ok tók at sér varning þann, er Þorleifr hafði átt, ok skifti upp með sínum mǫnnum.

Enn um kveldit, er Þorleifr kom heim, ok ætlaði at vitja manna sinna, sem hann gerði, sá hann vegsummerki, hversu við hans félaga hafði farit verit, ok þóttisk vita, at Hákon jarl mundi þessu vánda verki valdit hafa, ok spyrr nú eftir þessum tíðindum glǫggliga. Ok er hann hafði þessi tíðindi sannliga spurt, þá kvað hann vísu:

Svá er sagt, at eftir þenna atburð kom Þorleifr sér í skip með kaupmǫnnum, ok sigldu suðr til Danmerkr, ok fór hann á fund Sveins konungs, ok var með honum um vetrinn.

Enn er hann hafði þar eigi lengi verit, var þat einn dag, at Þorleifr gekk fyrir konung, ok beiddi hann hlýða kvæði því, er hann hafði ort um hann. Konungr spurði, hvárt hann væri skáld.

Þorleifr svarar: "Þat er eftir því, sem þér vilit dœmt hafa, herra, er þér heyrit". Konungr bað hann þá fram flytja. Þorleifr kvað þá fertuga drápu, ok er þetta stef í:

Konungr lofaði mjǫk kvæðit, ok allir þeir er heyrðu, ok sǫgðu bæði vel kveðit ok skǫrunliga fram flutt. Konungr gaf Þorleifi at kvæðislaunum hring þann, er stóð mǫrk, ok þat sverð, er til kom hálf mǫrk gulls, ok bað hann lengi með sér vera. Þorleifr gekk til sætis, ok þakkaði vel konungi, ok leið svá fram nǫkkura hríð, ok ekki lengi, áðr enn Þorleifr ógladdisk svá mjǫk, at hann gáði varla undir drykkjuborð at ganga eða samsætis við sína bekkjunauta.

Finnr konungr þetta bráðliga, ok lætr kalla Þorleif fyrir sik, ok mælti: "Hvat veldr ógleði þinni, Þorleifr, er þú gáir varla at halda háttum við oss"?

Þorleifr svarar: "Þat munu þér heyrt hafa, herra, at sá er skyldr at leysa annars vandræði, er at spyrr".

"Segðú fyrst", segir konungr.

Þorleifr svarar: "Ek hefi kveðit vísur nǫkkurar í vetr, er ek kalla Konu-vísur, er ek hefi ort um Hákon jarl, því at jarl er kona kendr í skáldskap. Nú ógleðr þat mik, herra, ef ek fæ eigi órlof af yðr at fara til Noregs, ok fœra jarli kvæðit".

"Þú skalt at vísu fá órlof", segir konungr, "ok skaltú þó heita oss áðr, at koma aftr til vár þat fljótasta, sem þú getr, því at vér viljum þín ekki missa sakir íþrótta þinna".

Þorleifr hét því, ok fekk sér nú farning ok fór norðr í Noreg, ok linnir eigi fyrr, enn hann kemr í Þrándheim. Þá sat Hákon jarl at Hlǫðum.

Þorleifr býr sér nú stafkarls-gervi, ok bindr sér geitarskegg ok tók sér eina stóra hít, ok lét koma undir stafkarls gervina, ok bjó svá um, at ǫllum skyldi sýnask, sem hann æti þann kost, er hann kastaði í hítina, því at gíman hennar var uppi við munn honum undir geitarskegginu; síðan tekr hann hœkjur tvær, ok var broddr niðr ór hvárri.

Ferr nú þar til er hann kemr á Hlaðir; þat var atfangs-kveld jóla, í þann tíma, er jarl var kominn í sæti ok margt stórmenni, er jarl hafði at sér boðit til jólaveizlunnar. Karl gengr greiðliga inn í hǫllina; enn er hann kemr inn, stumrar hann geysi-mjǫk, ok fellr fast á hœkurnar, ok snýr til annarra stafkarla, ok sezk niðr útarliga í hǫllinni. Hann var nǫkkut bægginn við stafkarla, ok heldr harðleikinn, enn þeir þoldu illa, er hann lét ganga á þeim stafina; brukku þeir undan, ok varð at þessu hark ok háreysti, svá at heyrði um alla hǫllina.

Enn er jarl verðr þessa varr, spyrr hann hvat valdi óhljóði þessu. Honum er sagt, at stafkarl einn sé sá þar kominn, at svá sé illr ok úrigr, at ekki láti ógert. Jarl bað kalla hann fyrir sik, ok svá var gert. Enn er karl kom fyrir jarl, hafði hann mjǫk stutt um kvaðningar. Jarl spurði hann at nafni, ætt ok óðali.

"Óvant er nafn mitt herra, at ek heita Níðungr Gjallandason, ok kynjaðr ór Syrgisdǫlum af Svíþjóð hinni kǫldu; em ek kallaðr Níðungr hinn nákvæmi. Hefi ek víða farit, ok marga hǫfðingja heimsótt; gerumsk ek nú gamall mjǫk, svá at trautt má ek aldr minn segja sakir elli ok óminnis. Hefi ek mikla spurn af hǫfðingsskap yðrum ok harðfengi, vizku ok vinsældum, lagasetning ok lítillæti, ǫrleik ok allri atgervi".

"Hví ertú svá harðúðigr, ok illr viðskiftis, frá því sem aðrir stafkarlar"?

Hann svarar: "Hvat er óvænt um þann, sem alls gengr andvana, nema vils ok vesaldar, ok ekki hefir þat er þarf, ok lengi [hefir] legit úti á mǫrkum ok skógum, þó at sá verði œfr við ellina ok allt saman, enn vanr áðr sœmd ok sællífi af hinum dýrustu hǫfðingjum, enn vera nú hataðr af hverjum þorpara lítilsverðum".

Jarl mælti: "Ertú nǫkkurr iþróttamaðr, karl, er þú segisk þó með hǫfðingjum verit hafa"?

Karl svarar: þat megi vera, at nǫkkut hafi til þess haft verit, "þá er ek var á ungum aldri. Kemr at því sem mælt er, at hverjum karli kemr at ǫrverpi; er þat ok talat, at seigt er svǫngum at skruma; mun ek ok ekki við yðr skruma, herra, nema þér látit gefa mér at eta, því at svá dregr at mér af elli, svengd ok þorsta, at víst eigi fæ ek staðit uppi lengr; er slíkt harðla óhǫfðingligt, at spyrja ókunna menn í hvern heim, enn hugsa eigi, hvat mǫnnum hentar, því at allir eru með því eðli skapaðir, at bæði þurfu át ok drykkju".

Jarl skipaði, at honum skyldi gefa kost sœmiliga, sem honum þarfaði. Var ok svá gert. Enn er karl kom undir borð, tekr hann greiðliga til matar, ok ryðr diska þá alla, er næstir honum váru, ok hann náði til, svá at þjónustumenn urðu at sœkja kost í annan tíma. Tók nú karl øngu ófrekligar til matar enn fyrr; sýndisk ǫllum sem hann æti, enn hann kastaði reyndar í hítina, þá er fyrr var getit. Hlógu menn nú fast at karli þessum.

Þjónustumenn tǫluðu, at bæði væri, at hann væri mikill ok miðdigr, enda gæti hann mikit etit. Karl gaf sér ekki at því, ok gerði sem áðr.

Enn er ofan váru drykkjuborð, gekk Níðungr karl fyrir jarl ok mælti: "Hafi þér nú þǫkk fyrir herra, enn þó eigu þér illa þjónustumenn, er allt gera verr enn þér segit fyrir. Enn nú vilda ek, at þér sýndit mér lítillæti, herra, ok hlýddit kvæði því, er ek hefi ort um yðr".

Jarl mælti: "Hefir þú nǫkkut fyrr kvæði ort um hǫfðingja?"

"Satt er þat, herra", kvað hann.

Jarl mælti: "Búit þar komi at gǫmlum orðskvið, at þat er oft gott, er gamlir kveða, ok flyttú fram kvæðit karl, enn vér munum til hlýða".

Þá hefr karl upp kvæðit, ok kveðr framan til miðs, ok þykkir jarli lof í hverri vísu, ok finnr, at þar er getit ok í framaverka Eiríks sonar hans. Enn er á leið kvæðit, þá bregðr jarli nǫkkut undarliga við, at óværi ok kláði hleypr svá mikill um allan búkinn á honum, ok einna mest um þjóin, at hann mátti hvergi kyrr þola, ok svá mikil býsn fylgdi þessum óværa, at hann lét hrífa sér með kǫmbum þar sem þeim kom at; enn þar sem þeim kom eigi at, lét hann taka strigadúk ok ríða á þrjá knúta, ok draga tvá menn á milli þjóanna á sér.

Nú tók jarli illa at geðjask kvæðit, ok mælti: "Kann þinn heljarkarl ekki betr at kveða, því at mér þykkir þetta eigi síðr heita mega níð enn lof, ok lát þú um batna, ella tekr þú gjǫld fyrir".

Karl hét góðu um, ok hóf þá upp vísur, ok heita Þoku-vísur ok standa í miðju Jarls-níði, ok er þetta upphaf at:

Enn er hann hafði úti Þoku-vísur, þá var myrkt í hǫllinni, ok er myrkt er orðit í hǫllinni, tekr hann aftr til Jarls-níðs. Ok er hann kvað hinn efsta ok síðasta þriðjung, þá var hvert járn á gangi, þat er í var hǫllinni, án manna vǫldum, ok var þat margra manna bani. Jarl féll þá í óvit, enn karl hvarf þá í brott at lukðum dyrum ok óloknum lásum; enn eftir afliðit kvæðit, minkaði myrkrit, ok gerði bjart í hǫllinni. Jarl raknaði við, ok fann, at honum hafði nær gengit níðit; sá þá ok vegsummerki, at af var rotnat skegg allt af jarli ok hárit ǫðrum megin reikar, ok kom aldri upp síðan.

Nú lætr jarl ræsta hǫllina, ok eru hinir dauðu út bornir. Þykkisk hann nú vita, at þetta mun Þorleifr verit hafa, enn karl engi annarr, ok mun launat þykkjask hafa honum mannalát ok fjártjón. Liggr jarl nú í þessum meinlætum allan þenna vetr ok mikit af sumrinu.