Bókastaðir

Upphaf er þat þessarar sǫgu, at Haraldr konungr hinn hárfagri réð fyrir Noregi. Í þann tíma hafði sá maðr forræði fyrir Naumudǫlum, er Þorgnýr hét; hann átti tvá sonu; hét Þórólfr hinn ellri, enn Þorsteinn hinn yngri; þeir óxu upp með fǫður sínum, þar til er þeir váru frumvaxta.

Váru þeir ólíkir í skaplyndi; Þórólfr var mjǫk við alþýðuskap, vitr maðr ok forsjáll, vinsæll ok gerðisk kaupmaðr ok fór landa í milli, ok þótti hinn bezti drengr: ekki var hann mikill maðr, enn vænn at áliti ok vel á sik kominn. Þorsteinn var ekki við alþýðu, mikill vexti; hann bygði eldahús ok fekk mikit ástleysi af fǫður ok móður, ok ǫllum frændum sínum, enn Þórólfr fekk því meiri virðing, sem hann flutti meira heim. Þorsteinn var því leiðari fǫður sínum, sem hann hafði þá iðju lengr, ok eigi vildi Þorgnýr láta hann sinn son kalla.

Fór nú svá, til þess er þeir váru rosknir menn; þá var Þorsteinn svá mikill, at hann lá í millum setstokka, sem hann var langr til; ǫskuhaugr var á aðra hǫnd honum, enn eldr á aðra, ok fellu menn um fœtr honum.

Þessu næst er þat sagt einn tíma, at Þórólfr kom heim í land til fǫður síns með mikinn fjárhlut ok margar gersimar, ok gerði faðir hans veizlu í mót honum með svá marga menn, sem honum þótti sinn sómi meiri enn áðr. Fór nú Þórólfr heim með fǫður sínum; þat var síð um kveld; gekk hann inn einn saman, því at honum váru gǫng kunnig, enn leið hans lá um eldahúsit, þar sem Þorsteinn bróðir hans lá. Í þann tíma dags var Þorsteinn vanr at leggjask til svefns. Þórólfr gengr nú um eldahúsit. Þorsteinn lá í milli setstokkanna. Þórólfr gekk at, ok ætlaði trédrumb vera, enn barsk svá at, at hann lá fallinn um Þorstein, ok hraut á ǫskuhauginn ǫðrum megin, enn Þorsteinn skeldi upp ok hló.

Þá mælti Þórólfr: "Til ills hǫfum vér þik fram dregit, er þú hlær at ófǫrum várum".

"Djarfr ert þú", sagði Þorsteinn, "er þú krytr um, þó at þú hafir fallit um fót mér, þar sem ek get eigi um, þótt þú farir með eigu okkra alla, ok hafir sem þú eigir, eða þykkisk einn eiga þat, sem vit eigum báðir, ok kaupir þér með því orðlof ok vinsæld".

Þórólfr segir: "Vittu þat fyrir víst, at ek vilda gefa minn eyri þar til, ok risir þú upp ór fletinu ok fœrir á brott ór þessu húsi".

Þorsteinn segir: "Seint ætla ek mik fyrirláta húsit, fyrir því at ekki fæ ek mér æðri athǫfn, enn liggja hér í fletinu".

Þórólfr segir: "Þat vilda ek þú gerðir fyrir mín orð, ok skal ek þér því meiri vera, sem ek á meira kosti, enn aðrir frændr þínir, ef þú lætr at orðum mínum".

Þorsteinn segir: "Engi þǫkk get ek at fǫður þínum sé at fleipri þessu, enn mér lítil; þykki mér meiri ván, at hann gjaldi þér fjandskap fyrir, því at hann vill mik sinn frænda eigi kalla láta fyrir ástleysis sakar við mik".

Þórólfr segir: "Øngu þykki mér þat varða, hvárt honum þykkir vel eða illa, fyrir því at mér þykkir ekki undir, hvárt ek em hér lengr eða skemr; hinu mun ek heita, sem ek skal efna, at við þik mun ek aldri skilja, á meðan vit lifum báðir".

Þorsteinn segir: "Ván þykki mér, bróðir, at þú munir þat efna, sem þú heitr, fyrir því at þú ert reyndr at drengskap, enn þó vil ek fyrir skilja um þat mál, ef vit kaupum saman".

"Hvat er þat"? segir Þórólfr; "ek mun til vinna flest þat, er þú beiðir, ef þú gerir nú minn vilja".

Þorsteinn segir: "Kynlegt mun þér þykkja, hvers ek beiði; vil ek einn ráða jafnan, ef okkr skilr á".

Þórólfr segir: "Kynlegs hlutar beiðisk þú, frændi, ok þykki mér þat meiri vandi enn virðing, enn þó vil ek þat gjarna til vinna, at þú mættir sœmdarmaðr verða".

"Svá er þó", segir Þorsteinn, "at ek hygg mik þat mæla meir í þína þǫrf enn mína, ok munu vit nú þessu kaupa, ef þú vill þessu játa, enn grunr er mér á, at þú munir þetta eigi efna, þá er mér þykkir mestu máli skifta".

Þórólfr segir: "Eigi ætla ek svá at vanvirða orð mín, því at þat hefi ek aldri gert áðr".

"Hversu sem þat ferr", segir Þorsteinn, "þá munu vit nú þessu kaupa".

Hann tekr þá upp hnakk sinn ok gengr út með, ok brýtr sundr; segir, at eigi skal konum gagn at verða. Þórólfr gekk til móður sinnar, ok bað hana kerlaug gera. Hon spurði, hvat þat skyldi.

Þórólfr segir: "Þorsteinn son þinn reis nú upp ór fletinu, ok vill hafa kerlaugina".

"Góðu heilli", segir hon.

Ok nú fœrir hon Þorstein af klæðum, vararváðarstakki ok hǫkulbrókum þeim er hann var vanr at vera í; var honum nú þvegit, ok kembt hár hans ok skorit; kom Þórólfr þá með klæði ok bað hann í fara; klæddisk Þorsteinn nú skjótt. Síðan tók Þórólfr af sér seilamǫttul; þar var í skarlat ok undir gráskinn, ok lagði yfir Þorstein, enn er hann stóð upp, tók hann honum eigi meir enn á bróklinda; tók hann þá af sér skikkjuna, ok bað hann sjálfan með fara, enn bað hann fá sér aðra yfirhǫfn, þótt hon væri eigi jafngóð. Þórólfr fekk honum loðkápu, ok bað hann í fara. Hann steypir yfir sik kápunni, ok var hon hvárki síð né of stutt.

Þá tók Þórólfr af sér sverð ok gaf honum; þat var góðr gripr ok vel búit. Þorsteinn tók við sverðinu, ok brá þegar; tók blóðrefilinn, ok dró saman milli handa sér, svá at upp lá blóðrefillinn við hjǫltin; þá lét hann hlaupa aftr, ok var þá ór allr staðrinn.

Seldi hann þá Þórólfi aftr sverðit, ok bað hann fá sér annat vápn sterkara, — "ok skal mér eigi sneis þessi".

Þórólfr tók við sverðinu, ok þótti spilt, ok bað hann þá ganga til vápnakistu sinnar um morgininn, ok kjósa þat vápn, er honum þœtti vænlegast. Eftir þat gengu þeir til borðs, ok sat Þórólfr næst fǫður sínum, enn Þorsteinn á aðra hǫnd honum. Þorgnýr sér þá brœðr, ok lætr síga brún á nef, ok kvaddi Þorstein øngu, enn Þórólfr orti orða á hvern mann ok var hinn kátasti.

Enn um morgininn gengu þeir brœðr til vápnakistu Þórólfs; ok fann Þorsteinn þar boløxi, þá er honum þótti við sitt skap vera, ok fœrir hana á breiðǫxar skaft; ok gekk síðan til lœkjar ok hvatti hana; þessa øxi bar hann síðan at vápni. Sátu þeir nú með fǫður sínum um vetrinn.

Um várit spurði Þórólfr Þorstein, hvat hann vildi ráða sinna, enn hann bað Þórólf ráða, — "þykki mér vel, at þú sjáir fyrir hit fyrsta sinn, er vit fǫrum báðir saman".

Bjó Þórólfr þá skip sitt, ok réð til háseta. Heldu þeir síðan skipi sínu til kaupstaða. Er þat eigi sagt, í hverja þeir heldu, enn hitt er greint, at þeir kómu heim at hausti. Tók Þorgnýr við Þórólfi eftir vana virkta vel, enn lét sem eigi sæi hann Þorstein; ok ekki hǫfðu þeir viðmæli á hinum fyrrum misserum, síðan hann reis ór fletinu. Þar váru þeir þann vetr, ok var samt um með þeim feðgum, Þorgný ok Þorsteini, svá at aldri mæltusk þeir við. Nú lagðisk engi mannvirðing á Þorstein, meðan svá búit var.

Þá spurði Þórólfr Þorstein bróður sinn, hvat hann vildi at hafask um sumarit, — "því at mér virðisk, sem þér þykki lítit gaman at kaupferðum".

"Rétt getr þú", segir Þorsteinn; "þykkir mér kaupferðir mǫnnum meir til prýði ok ágætis, enn til hreysti".

Þá sagði Þórólfr: "Hvat skulu vit þá fyrir okkr leggja?"

Þorsteinn segir: "Hugsat hefi ek nǫkkut til þess; ek vilda, at þú keyptir okkr langskip tvau, ok heldir þú knerri okkrum í kaupstaði, sem þú ert vanr".

"Annat ætla ek fyrr", segir Þórólfr, "því at þat skal ek enda, sem ek hefi heitit, at við þik mun ek aldri skilja, meðan vit lifum báðir".

Þorsteinn segir: "Þetta gerir þú illa, því at faðir þinn mun svá virða, ef þú kemr eigi aftr, sem ek hafa setit um líf þitt, ok er þat mikill skaði, ef þér verðr nǫkkut, enn alls engi um mik, enn þetta er mikil háskaferð".

Eigi at síðr keypti Þórólfr tvau langskip, ok seldi knǫrrinn. Heldu þeir þeim í hernað, ok varð þeim gott til fjár um sumarit; heldu heim at hausti, ok hǫfðu fim skip. Er ekki getit, hvar þeir herjuðu. Fór svá fram þrjú sumur; hǫfðu þeir þá tólf skip ok auð fjár.

Svá er sagt, at hit þriðja haust gekk Þorgnýr á móti Þorsteini ok heilsaði honum fyrri; hann tók vel fǫður sínum, ok váru þeir þar of vetrinn, enn hásetar vistuðusk annarsstaðar. Þorgnýr bauð þeim brœðrum, at þeir tœki við búi ok fjár forráðum, enn þeir sǫgðu báðir senn með einum munni, ok kváðusk ekki fylgja vilja nema hans ráðum, meðan hann væri til, — "enda hǫfu vit enn ekki reynt okkr", segir Þorsteinn, "í einvígjum ok víkingu, ok munu vit enn freista lengr, ok vilda ek, faðir, þú vísaðir okkr til víkings nǫkkurs, þess er nǫkkurr frami væri í at berjask við, ok bíða ek annathvárt bót eða bana, ok væri mín getit at nǫkkuru".

"Þat er líkast ok", segir Þorgnýr, "at þat fáir þú, þegar er þú beiðisk, ef þér þykkir allmikit undir at deyja skjótt. Nú mun ek vísa þér til þess manns, at uppi mun vera, meðan heimrinn stendr, ef þú sigrar hann".

"Lúk heill munni í sundr", segir Þorsteinn, "ok vísa mér til hans sem skjótast".

"Svá skal vera", segir Þorgnýr. "Ljótr enn bleiki heitir maðr; hann er austr í Sviaskerjum ok hefir fimtán skip ok dreka þann, er járni er varðr fyrir ofan sjó; hann siglir í gegnum hvert skip; kallar hann drekann Járnbarða. Ljótr er mikill maðr vexti, vænn at áliti; enn segja sumir menn, at hann bíti ekki vápn".

"Nú hefir þú vel sagt", segir Þorsteinn, "ok skal ek annathvárt bíða hel, eða hafa feldan Ljót at hausti".

Bjó Þorsteinn nú skip sín ór landi, enn keypti knǫrr einn, svá at Þórólfr vissi eigi. At sumri bjoggusk þeir til ferðar, ok er þeir kómu til skipa, segir Þorsteinn Þórólfi fyrirætlun sína, — "knǫrr þenna hefi ek keypt, ætla ek at þú skulir halda í kaupferðir í sumar, enn ek mun fara í hernað".

Þórólfr segir: "Hví viltu, bróðir, at vit skiljum, þar sem ek hefi því heitit þér, at vit skyldim aldri skilja?"

Þorsteinn svarar: "Nú er þar komit, frændi, at ek vil ráða, eftir því sem ek hefi fyrir skilit, fyrir því at mǫrgum mun þykkja mikill skaði um þik, ef þér verðr nǫkkut til meins, enn alls engi um mik, þó at ek koma eigi aftr".

Þórólfr segir: "Ekki þarftu at mælask undan þessu; mér þykkir verra líf enn hel, ef ek skil við þik".

Þorsteinn segir: "Fór sem mik varði, at ekki myndir þú efna þat, sem þú hézt, enn þó mun ek eigi láta letjask ferðarinnar, ok segir mér svá hugr um, at vit munum eigi báðir aftr koma, ok eigi ørvænt, at hvárrgi komi".

Þórólfr segir: "Engi má komask fyrir sitt skapadœgr; þykki mér meiri sœmd, at deyja með þér, enn lifa við skǫmm ok hneisu eftir".

"Þú munt nú ráða", segir Þorsteinn.

Ok heldu þeir nú skipunum til Gautelfar, ok gáfu nú øngvan gaum at víkingum. Þeir sigldu at skerjunum, ok sá þar kastala einn. Þorsteinn bað þá þar at leggja. Þetta var síð um kveld, er þeir lǫgðu undir skerin, þar sem kastalinn var uppi á. Þorsteinn bað þá hljóða vera, ok tjalda yfir sér; hann bað ok menn sína nǫkkura fara um þvert skerit, ok vita, ef þeir sæi tíðendi nǫkkur. Enn er þeir kómu upp á skerit, sá þeir, hvar drekahǫfuð kom upp, ok var sem á gull sæi. Þar tǫldu þeir tólf skip hjá drekanum, ok var tjaldat yfir svǫrtu; ljós var undir tjǫldum; þar sátu menn við drykkju. Síðan fóru þeir aftr, ok létu ekki verða vart við sik. Sǫgðu þeir Þorsteini, hvat þeir hǫfðu sét.

Hann kvað hafask skyldu í starfi — "í nótt skulu vér fœra varnað várn af skipum ok grafa niðr, enn flytja út grjót í staðinn, því at ek ann þeim einskis eyris at njóta, ok skulu vér þegar leggja at þeim, er vígljóst er".

At morni, þegar er vígljóst var, lét Þorsteinn greiða atróðr; kvaðsk vilja tala við víkinga, ok er þeir kómu, sá þeir, at maðr stóð við siglu á drekanum, ok gekk út á borðit; sá var í rauðum skarlatskyrtli, ok heklu blá yfir sér, blaðbúna húfu á hǫfði. Sá kallaði ok spurði, hverr þar gerði svá gildan atróðr.

Þorsteinn segir til sín — "eða hverr spyrr at?".

"Sá heitir Ljótr", segir hann.

"Þat er vel", segir Þorsteinn, "at vit hǫfum hér fundizk, því at at þér hefi ek lengi leitat".

Ljótr mælti: "Hvat hefir þú mér þá hugat? Hefi ek þik eigi sét fyrr, enn heyrt hefi ek þín getit".

Þorsteinn segir: "Skjót eru erindi við þik; ek vil leggja við þik félag".

"Hversu er félagsgerð sú?" segir Ljótr.

"Skjótr kostr er af minni hendi", segir Þorsteinn; "þú skalt ganga á land upp, ok hafa vápn þín ok klæði, enn menn þínir í skyrtu ok línbrókum".

Ljótr mælti: "Ójǫfn félagsgerð lízk mér þetta, eða hverr er annarr kostr?".

"Sá er annarr", segir Þorsteinn, "at vit skulum berjask".

"Hvers er liðs kostr?" segir Ljótr.

"Sá er ek hefi", segir Þorsteinn, "þessi tíu skip".

Þá brosti Ljótr ok mælti: "Ójafnt þykki mér þetta, ok vil ek miklu heldr eiga bardaga við þik, enn láta fé mitt svá skammsamlega".

"Þá leggi fram skip ǫll", segir Þorsteinn, "móti mínum skipum".

Ljótr segir: "Eigi uni ek við þann kost, at láta fleiri skip til, enn þú, því at þat hefi ek aldri fyrr gert, heldr hefi ek jafnan haft færi skip, ok haft þó sigr".

Þorsteinn segir: "Eigi mun ek þó fleiri fram leggja, enn jafnmǫrg, enn ef þú vill berjask við liðsmun, þá mun ek láta til annat, þá er annat er hroðit, meðan til er".

"Svá skal vera", segir Ljótr.

Brugðu þeir nú af sér tjǫldum ok leggja saman skipum sínum, tíu hvárir. Tóku þeir til bardaga. Gekk fyrst grjóthríð mikil af skipum Þorsteins, enn hverr steinn, sem Þorsteinn sendi, gekk annathvárt í gegnum skipin, eða hafði mann fyrir. Bǫrðusk þeir nú þann dag allan, enn frá lyktum er þat at segja, at þá váru hroðin ǫll skip Ljóts, enn fim váru hroðin af Þorsteini, ok margir mjǫk sárir, enn sumir drepnir; váru þá sett grið í millum þeirra til morgins.

Ljótr bað Þorstein brott fœra ǫll þau skip, sem hann hafði unnit af honum um daginn — "ok ertu svá frœkn maðr, at engi hefir mér svá á bug ekit sem þú, ok engi mun þér þetta til ámælis leggja".

Þorsteinn segir: "Eftir munu þó gripir góðir á drekanum, ok ætla ek mér annathvárt, at eignask alt eða liggja hér eftir".

Ljótr mælti: "Dulinn ertu at þér, at þú hyggr at vinna drekann með fim skipum, þar sem mér þœtti mitt vænna. Þó at þú legðir at með tíu skipum, ok fýsi ek þik frá at leggja".

Þorsteinn segir: "Sé ek nú, at þú þorir eigi at berjask við mik, ok far þú leið þína, ok ber níðingsorð, hvar sem þú ferr".

Ljótr segir "Verra kýss þú, enn þú átt kosti, enda skaltu þat hafa, at þú liggir hér eftir, áðr annat kveld komi, ef ek má ráða".

Fór Þorsteinn nú til lands með skip sín, tjalda yfir sér ok bundu sár sín, ok gengu síðan til borðs. Þá mælti Þorsteinn: "Eigi megu vér í kyrðum sitja í nátt, ef vér skulum geta unnit drekann á morgin. Skulu vér leggja at ey þessarri, sem hér er nær oss. Hon er skógi vaxin; vér skulum hǫggva stór tré, ok fella á annat borð drekanum, ok get ek at hann hallisk við, ok mætti þá verða, at vér kœmimsk upp á drekann".

Ok nú gera þeir svá, hǫggva viðuna um nóttina, ok at morni, er ljóst var, leggja þeir at drekanum, ok veita harða atsókn; ok er þeir hǫfðu felt viðuna á drekann, halladisk hann eftir, enn þeir á drekanum skutu á skjaldborg. Nú fór sem Þorsteinn gat til, at þeir gengu á þat borð, sem sóknarinnar var at ván, ok viðirnir fellu á; laut þá skipit eftir; var nú eigi of hátt at vega upp á drekann.

Þat er sagt, at Þorsteinn komsk fyrst upp á drekann ok Þórólfr bróðir hans. Tóksk nú harðr bardagi af hvárumtveggjum. Kastaði þá Þorsteinn øxi sinni, ok þótti hon of seinfeng at vega með, enn liðsmunr mikill; greip hann þá ásstubba einn ok barðisk með. Þórólfr bróðir hans gekk fram á aðra hǫnd honum ok hlífði þeim báðum, því at Þorsteinn sá fyrir øngu ǫðru, enn drepa hvat þat er fyrir varð. Þeir bǫrðusk alt til kvelds. Var Þorsteinn þá kominn aftr at lyftingu. Ljótr sér nú, hvar komit var, ok fleygir frá sér sverðinu til þeira brœðra, enn ætlar at steypa sér útbyrðis, því at hann sá þá eigi undanbragð annat, enn Þorsteinn lýstr hann niðr við skipsborðit með ásstubbanum svá hart, at hǫfuð ok herðar fellu útbyrðis, enn fótahlutrinn inn í skipit. Var þá svá myrkt af nótt, at hvárki mátti ryðja skipit blóði né búkum. Þá svipaðisk Þorsteinn um, ok sá ekki fleiri uppi standa af liði sínu, enn tólf menn.

Eftir þat reru þeir til lands, ok ætluðu þeir til herbúða sinna, enn er þeir váru skamt frá strǫndu komnir, þá tók Þórólfr til orða: "Nú mun ek gera lykkju á leiðinni; nenni ek ekki at ganga lengra".

"Ertu sárr bróðir", segir Þorsteinn.

"Ekki dyl ek þess", segir Þórólfr, "því at þá er Ljótr kastaði sverðinu, stefndi hann á þik meir, ok brá ek við skildinum, ok var ek þá berr fyrir, ok bar sverðit at kviðnum fyrir neðan bringspǫlu, ok hljóp á hol, svá at út fellu iðrin; sveipaði ek þá at mér klæðunum, ok svá hefi ek gengit síðan; mun nú ok lokit minni gǫngu".

Þorsteinn mælti: "Þá hefir farit, sem ek gat, at annarrhvárr okkarr myndi eigi aftr koma, ok vilda ek hafa gefit til mikit, at vit hefðim fǫr þessa aldri farit".

Þórólfr segir: "Ekki má nú sakask um þat, fyrir því at engi kemsk fyrir sitt skapadœgr, ok þykkir mér betra at deyja með góðan orðstír, enn lifa við þá skǫmm, at hafa ekki þorat at fylgja þér, enn þó vil ek biðja þik bœnar, ef þú vildir veita, ok kennir þat metnaðar".

"Hvat er þat frændi"? segir Þorsteinn.

Þórólfr mælti: "Þat mun ek segja þér. Mér þykkir nafn mitt eigi til lengi hafa uppi verit, ok mun þat falla niðr, svá sem sina, ok mun mín at øngu getit, þá er þú ert liðinn, enn ek sé, at þú munt auka ætt vára ok lifa langan aldr, ok muntu verða enn mesti heillamaðr. Vilda ek, ef þér yrði sonar auðit, at þú létir Þórólf heita, enn allar þær heillir, sem ek hefi haft, vil ek honum gefa; þá vænti ek, at mitt nafn muni uppi, meðan heimrinn er bygðr".

Þorsteinn segir: "Þetta vil ek veita þér gjarna, því at ek vænti, at þat sé vár sœmd, ok góð heill mun fylgja nafni þínu, meðan í ætt várri er".

Þórólfr mælti: "Nú þykkisk ek hafa beðit þess, er mér þykkir á liggja".