Bókastaðir

Mikil ok margfǫld er miskunn allsvaldanda Guðs í ǫllum hlutum, ok háleitir hans dómar, er hann lætr engan góðgerning fyrir farask, heldr kallar hann með elskuligri mildi þá, sem eigi kunnu hann áðr til at nema, skynja ok skilja, dýrka ok elska sinn lausnara, sem várr herra Jesús Kristr lifandi Guðs son hefir sýnt í mǫrgum atburðum, þó at vér munim fá tína, svá sem í fyrirboðun miskunnar tilkvámu ok fullkomins kristindóms á Íslandi; sýnir ok sjálfr Guð í þeim frásǫgnum, er eftir fara, at hann styðr ok styrkir hvert gott verk þeim til gagns, er gera, enn hann ónýtir ok eyðir illsku ok grimd vándra manna, svá at oftliga fyrirfara þeir sjálfum sér í þeim snǫrum, er þeir hugðu ǫðrum.

Nǫkkuru eftir útanferð Friðreks biskups ok Þorvalds Koðránssonar gerðisk á Íslandi svá mikit hallæri, at fjǫldi manna dó af sulti. Þá bjó í Skagafirði nǫkkurr mikils háttar maðr, ok mjǫk grimmr, er nefndr er Svaði, þar sem síðan heitir á Svaðastǫðum.

Þat var einn morgin, at hann kallaði saman marga fátœka menn. Hann bauð þeim at gera eina mikla grǫf ok djúpa skamt frá almanna-veg; enn þeir hinir fátœku urðu fegnir, ef þeir mætti af ǫmbun erfiðis síns með nǫkkuru móti sløkkva sinn sára hungr; ok um kveldit, er þeir hǫfðu lokit grafargerðinni, leiddi Svaði þá alla í eitt lítit hús.

Síðan byrgði hann húsit, ok mælti til þeira manna, er inni váru: "Gleðisk þér ok fagnit, því at skjótt skal endir á verða yðarri eymd; þér skulit hér búa í nótt, enn á morgin skal yðr drepa ok jarða hér í þessi miklu grǫf, sem þér hafit sjálfir gert". Enn er þeir heyrðu þenna grimmiliga dóm, er þeim var dauði ætlaðr fyrir sitt erfiði, tóku þeir at œpa með sárligri sorg um alla nóttina.

Þar bar svá til, at Þorvarðr hinn kristni, son Spak-Bǫðvars, fór þá sǫmu nótt upp um herað at erindum sínum. Enn leið hans lá allnemma um morgininn hjá því sama húsi, er hinir fátœku menn váru inni. Ok er hann heyrði þeira grátliga þyt, spurði hann, hvat þeim væri at angri.

Enn er hann varð hins sanna víss af þeim, mælti hann til þeira: "Vér skulum eiga kaup saman, ef þér vilit sem ek: ef þér vilit trúa á sannan Guð, þann er ek trúi á, ok gera þat, sem ek segi fyrir, þá mun ek frelsa yðr héðan; komit síðan til mín í Ás, ok mun ek fœða yðr alla".

Þeir sǫgðusk þat gjarna vilja. Tók Þorvarðr þá slagbranda frá durum; enn þeir fóru þegar fagnandi með miklum skunda til bús hans ofan í Ás.

Enn er Svaði varð þess varr, varð hann harðla reiðr, brá við skjótt, vápnaði sik ok sína menn, riðu síðan með ǫllum skunda eftir flóttamǫnnum; vildi hann þá taka ok drepa; enn í annan stað hugsaði hann at gjalda grimmu sína svívirðing, er hann þóttisk beðit hafa af þeim, er þá hafði leysta.

Enn hans illska ok vándskapr fell honum sjálfum í hǫfuð, því at jafnskjótt sem hann reið hvatt fram hjá grǫfinni, fell hann af baki, ok var þegar dauðr, er hann kom á jǫrð. Ok í þeiri sǫmu grǫf, er hann hafði fyrir búit saklausum mǫnnum, var hann sekr heiðingi, sjálfr grafinn af sínum fylgdarmǫnnum, ok þar með honum hundr hans ok hestr at fornum sið.

Enn Þorvarðr í Ási lét prest þann, er hann hafði með sér, skíra hina fátœku menn, er hann hafði leyst undan dauða, ok kenna þeim heilǫg fræði, fœddi þá alla þar at sín, meðan hallærit helzk.

Þat segja flestir menn, at Þorvarðr Spak-Bǫðvarsson hafi skírðr verit af Friðreki biskupi. Enn Gunnlaugr munkr getr þess, at sumir menn ætli hann skírðan hafa verit í Englandi, ok þaðan hafa flutt við til kirkju þeirar, er hann lét gera á bœ sínum.

Móðir Þorvarðs Spak-Bǫðvarssonar hét Arnfríðr, dóttir Sléttu-Bjarnar Hróarssonar; móðir Sléttu-Bjarnar hét Gróa Herfinnsdóttir, Þorgilssonar, Gormssonar ágæts hersis ór Svíþjóð. Móðir Þorgils Gormssonar var Þóra, dóttir Eiríks konungs at Uppsǫlum. Móðir Herfinns Þorgilssonar var Elín dóttir Burizlafs konungs ór Gǫrðum austan. Móðir Elínar var Ingigerðr, systir Dagstyggs Risa-konungs.

Á þeim sama tíma, sem nú var áðr frá sagt, var þat dœmt á samkvámu af heraðsmǫnnum, at fyrir sakir sultar ok svá mikils hallæris var leyft, at gefa upp gamalmenni ok veita enga bjǫrg; svá þeim, er lama váru eða at nǫkkuru vanheilir, ok eigi skyldi herbergja þá. Enn þá gnúði á hin snarpasta hríð með gnístandi frostum.

Þá var mestr hǫfðingi út um sveitina Arnórr kerlingarnef, er bjó á Miklabœ í Óslandshlíð. Enn er Arnórr kom heim af samkvámu þessi, þá gekk fyrir hann móðir hans Þuríðr, dóttir Refs frá Barði, ok ásakaði hann harla mjǫk, er hann skyldi samþykkr hafa orðit svá grimmum dómi. Tjáði hon fyrir honum með mikilli skynsemd ok mǫrgum sannligum orðum, hversu óheyrilig ok afskaplig ómennska þat var, at maðr skyldi selja í svá grimman dauða fǫður sinn ok móður eða aðra náfrændr. "Nú vit þat víst", segir hon, "þó at þú gerir eigi sjálfr slíka hluti, þá ertú allt at einu með engu móti hlutlauss eða sýkn af þess glœpafullu manndrápi, þar sem þú ert hǫfðingi ok formaðr annarra, ef þú leyfir þínum undirmǫnnum at úthýsa í hríðum feðginum eða frændum nánum, ok jafnvel þó at þú leyfir eigi, ef þú stendr eigi með ǫllu afli í mót slíkum ódáðum".

Arnórr skildi góðfýst móður sinnar, ok tók vel hennar ásakan. Gerðisk hann þá mjǫk áhyggjufullr, hvat hann skyldi at hafask; tók hann þá þat ráð, at hann sendi sína heimamenn á næstu bœi, at samna saman ǫllu gamalmenni ok því, er út var rekit, ok flytja til sín, ok lét þá næra með allri líkn.

Annan dag stefndi hann saman fjǫlda bónda; ok er Arnórr kom til fundarins, mælti hann svá til þeira: "Þat er yðr kunnigt, at vér áttum fyrir skǫmmu almenniliga samkvámu; enn ek hefi síðan hugsat af sameiginligri várri nauðsyn, ok brotit saman við þá ómannligu ráðagerð, er vér urðum allir samþykkir, ok gáfum leyfi til at veita líftjón gamalmenni ok þeim ǫllum, er eigi megu vinna sér til bjargar með því móti at varna þeim lífligrar atvinnu, ok birtr sannri skynsemd iðrumsk ek mjǫk svá illskufullrar ok ódœmiligrar gerðar. Nú þar um hugsandi hefi ek fundit þat ráð, sem vér skulum allir hafa ok halda, þat er: at sýna manndóm ok miskunn við mennina, svá at hverr hjálpi sínum frændum, svá sem framast hefir fǫng á, einkanliga fǫður ok móður, ok þar út í frá, þeir er betr mega, fyrir sulti ok lífsháska, ok aðra sína náfrændr. Skulu vér þar til leggja allan várn kost ok kvikindi at veita mǫnnunum lífs-bjǫrg, ok drepa til hjálpar várum frændum fararskjóta vára, heldr enn láta þá farask af sulti, svá at engi bóndi skal eftir hafa á bœ sínum meirr enn tvau hross, svá eigi sá mikli óvandi, er hér hefir fram farit, at menn fœða fjǫlda hunda, svá at margir menn mætti lifa við þann mat, er þeim er gefinn. Nú skal drepa hundana, svá at fáir eða engir skulu eftir lifa, ok hafa þá fœðu til lífs-næringar, sem áðr er vant at gefa hundunum. Nú er þat skjótast af at segja, at með øngu móti leyfum vér, at nǫkkurr yðarr gefi upp sinn fǫður ok móður, sá er með einhverju móti má þeim hjálpir veita; enn sá, er eigi hefir efni til at veita lífsnæring sínum feðginum eða náfrændum, fylgi hann þeim til mín í Miklabœ, ok skal ek þá fœða. Enn hinn, er má ok vill eigi við hjálpa sínum nánustu frændum, þeim skal ek grimmu gjalda með hinum mestum afarkostum. Nú þá, mínir kærustu vinir ok samfélagar heldr enn undirmenn, fremjum í alla staði manndóm ok miskunn við vára náfrændr, ok gefum ekki fœri til óvinum várum því oss at brigzla, at vér hafim með ofmikilli fávizku gert ómakliga við vára náunga. Nú, ef sá er sannr Guð, er sólina hefir skapat, til þess at birta ok verma verǫldina, ok ef honum líkar vel mildi ok réttlæti, sem vér hǫfum heyrt sagt, þá sýni hann oss miskunn sína, svá at vér megim prófa með sannindum, at hann er skapari manna, ok at hann megi stjórna ok stýra allri verǫldu, ok þaðan af skulum vér á hann trúa, ok engan Guð dýrka útan hann einn, sannan ok sælan í sínu veldi".