Bókastaðir

Her hefr vpp prologum eptir fyrirsogn virðuligs herra Haconar konungs.

Sa er haattr ok uani keisaraligs ualldz ok konungs gards slekt. at hafua þrenn einkannligh ok heimǫligh herbergi. Hit fyrsta hans herbergi er þat i hueriu er hann sitr upp aa raad edr stefnur ok d ę mir logh ok rettindi manna i millum. Annat er þat sem hann etr i ok ueitir sinum monnum ueizlur. Hit þridia hans herbergi er þat sem hann hefir ser til heimoligra naada ok hann sefr i. Vpp aa þenna haatt hefir uaarr konungr. sa sem stiornar medr sialfs sins ualldi vindum ok verallar sio. þenna heim fyrir þat herbergi i hueriu er hann hefir sin rad ok r ę dur ok skipar maalum manna. huar er allir lutir skipaz eptir hans ualldi ok uilia. Af þessu kallaz hann sem hann er uaarr herra. huadan af er Dauid segir i psalminum. Vaars herra er iordin ok oll hennar fylling. Avnd ok hiarta huers sem eins rettlaatz manz hefuir hann ser sua sem til naadahus ok heimolligrar huilldar. þuiat mikill lystughleiki er honum at uera s ę tliga medr sonum mannanna. sua sem skrifat er. af huerre samueru ok s ę tre huilld er hann kallaz brudgumi. Heilaga skript ok rauksamliga ritning hefir hann ser til þeirrar hallar ok heimoligs herbergis sem hann ueitir i. i huerre er hann giorir sina menn þaleidis auloda. at þar af skapaz þeir hofsamir. Huar af er sua segiz i psalterinu. Medr samþycki gengum ver i guds husi. þat er sua at undirstanda. at i heilagri ritningu skildum ver allir hinn sama lut medr einu samþycki. af huerre grein er hann kallazt husbondi. þetta sama herbergi heilogh guds ritning hefir þrennar greinir eda haalfur. þat er grunduoll uegg ok þekiu. Sagan sialf er grunduollr þessa heimoliga guds huss ok herberghis. Su skyring af heilagri skript sem segir huat er huert verkit i saughunni hefir at merkia er hinn h ę rri ueggrinn. En su þydingin er þekian sem oss skyrir þann skilning af þeim gerdum ok uerkum er sagan hefir i ser. sem oss er til kennidoms. huat er oss h ę fir af þeirra framferdum ok eptird ę mum at gera edr fram fara. sem þa hefuir fra uerit sagt.

Nu sua sem virduligr herra Hacon Nor ę gs konungr hinn coronadi son Magnusar konungs leet snara þa bok upp i nor ę nu sem heitir heilagra manna blomstr. þeim skynsomum monnum til skemtanar sem eigi skilia edr vndirstanda latinu. huer er gengr ok segir af serhuerium heilogum monnum aa þeirra haatidum ok messudogum. vpp aa þann haatt uildi hann ok at þeim godum monnum metti ýfir sealfs hans bordi af þessarri guds havll ok herbergi. þat er af heilagri skript. medr nockurre skemtanar uissu kunnigt verda. sua þo at hinum uisorum m ę tti eigi mikil þuingan i uera. af huerium stormerkium eda huerium tilfellum sunnudagar ok adrir þeir timar eru haldnir sem eigi er odrum heilogum monnum einkannliga sungit enn sialfum gudi. Vil hann sua i sialfs sins herbergi þij. sem hann ueitir i sinum beztum monnum. liosliga lesaz lata fyrir ollum godum monnum af þij guds husi. þat er af heilagri ritningu. medr hueriu er sialfr hann seðr s ę tliga alla sina menn. En sa sem norænaði. kennandi sinn faat ę kdom ok uanfære. tok þetta uerk meir upp aa sik af bodskap ok forsaugn fyrri sagds virduligs herra. en þat at hann uissi sik eigi þar til miok ulikan ok uanfæran. huar fyrir er hann bidr. at allir godir menn se honum uaarkunnigir um alla þa luti sem hann hefir i þessarre gerd uuidrki ę miliga sagt eda fram farit. Byriar þessor giord ok hefz af sogdum guds hallar grunduelli. þat er af sialfre sogunni en eigi af hennar skyring eda skilningi. ok en helldr af upphafui þess sama grunduallar. þat er af ritningarinnar upphafui ok aunduerdri genesi. eptir þij sem timanum til heyrir. nockurum lutum þar medr af odrum bokum. sua sem af scolastica historia ok af speculum hystoriale. eptir sialfs hans forsaugn saman lesnum ok til logdum.

Her byriaz vpp su bok er Biblea er kallat. Capitulum Almattigr gud verandi satt lios. huerr er liosit elskar ok gerir alla hluti medr liosi byriandi rettliga ok uel vidrki ę miliga heimsins skapan ok smið af liosinu a fyrsta degi. sua sem sagt er at hann skapadi himin ok iord. þat er efni ok sua sem freo til himins ok iardar ok þar medr allra likamligra luta. sua segiandi. Verði lios. ok þegar i stað varð liosit. Ok þat sama lios medr sinni birti ok vmferð gordi. iii. natturliga daga. þar til er sol ok onnur himintungl voru skǫput á hinum fiorda degi. Eigi skulum ver þann skilningh edr hugleiðing á hafa fyrr sogdum guds ordagreinum ok atku ę dum. eda ǫdrum þeim einkannliga sem ritningin teér ok greinir i fyrstum sealfs hans. vi. daga verkum. at þau hafi likamligh sua sem stundligt ok timalight tal ok ordatiltæki uerit. eptir þui sem hinn heilagi Augustinus byskup segir i þeirri fyrstu bok sem hann hefuir moti þeim uillumonnum gǫrt sem Manichei voru kallaðir. þuiat eigi kom sealf spekin almattigs guðs segir hann. þat er eingetinn guds sun Jesus Kristus. takandi til þess varn vstyrkleik vpp a sinn signaða guðdom. samnandi sonum Hierusalem. þat er rettruaðum monnum kristnum ok val friðsomum undir sealfs sins valld ok verndar skaut upp á þann hátt sem hænan samnar sinum ungum undir sina vængi. at uer skylldim iafnan bǫrn ok smasueinar i skynsemdinni ok uarum skilningi uera. utan helldr til þess at uer sém i illzku ok einni saman afgerdinni smabǫrnum likir. en i skynsemd ok i skilninginum lettim uer af þeim at likiaz. ok ef uer kunnum nockura þa gudliga luti at lesa. huart sem þat er helldr i þessarri edr annarri bok. sem uarum hugskotz augum uerdi miok myrkir. af huerium er einir ok adrir ymisligir orskurdir megi val gǫraz ok ut gefuaz at heilli ok halldinni uaarri kristiligri tru. þa kastim uer ok fellim uaarn skilning til enskis af aullum þeim annars helldr enn annars medr oforsealigri sannan edr framleypiligu fylgi. til þess at uer fallim eigi ferliga uernandi þann orskurdinn medr oskynsemd. sem uær haufum adr yfrit skiotliga sinnt ok sannat. eigi sua sem orskurð gudligra ritninga utan helldr uárn orskurð sealfra. ef sua kann til bera at þessi falleriz lettliga fyrir þeim sem medr meira sannleik hefir greindr uerit ok gefinn. ok viliurn uær sua uikia ok uenda skriptarinnar ok sannleiksins orskurd eptir uaarum skilningi. þar sem uer skylldum helldr uaarum orskurd ok skilningi eptir ritningarinnar orskurð uilia uikia. Er þess ok uissulig uán at þeir menn sem fákunnigir ero til bøkrinnar faai eigi skilit mǫrg ord myrk ok diupsett sem Moyses hefir sett i sina bok genesim. ok enn fleiri adrar sinar bøkr. þar sem fyrr nefndr Augustinus segiz marga uegha orskurði af þeim ut hafa gefit i sinni bok sem synaz maa eigi diarfliga edr miok huatskeytiliga nockurn einn af þeim mǫrgum stǫdum sannligstan domandi. at hann gori eigi annars manz skyringu edr orskurdi nokkut preiudicium. miok til þess at huerr sem einn taki þann hellz ok ueli sem hann uil ok honum uerdr uidrtækiligztr eptir sinum skilningi ok skynsemdar manéri. Enn þar sem madr kemr eigi sinum skilningi til. þa ueiti hann gudligri skript heidr ok sømd enn otta sealfum ser.

Her til kemr þat er nefndr Augustinus byskup segir. at sua sem almattigr gud faðir allra luta skapari sagdi. Verdi lios. ok enn litlu sidarr. at sealfr hann kalladi liosit dag enn myrkr nattina. ok enn þar medr fleiri sealfs hans ord i heimsins skapan. þa taladi hann eigi upp aa ebresku girzku edr látinu edr nǫckura adra likamliga edr uerallðliga tungu. helldr taladi hann þat allt medr þi sama usundrskiptiliga ordi ok sameiginliga eylifu sealfum ser. sem hinn heilagi Jon postoli segir i sinu guðspialli. at i upphafi uar ord. ok at fyrir þat sama ord urðu allir lutir. Nu þar sem allir lutir uurðu fyrir þetta guds ord. þa er audsynt at liosit vard ok fyrir þetta sama guds ord. þat er fyrir eingetinn guds sun. þetta sama ord uar ok upphaf i hueriu ok fyrir huat er gud skapadi allan heiminn. þat er himininn ok himinriki medr ðllu þi sem hann hefir innan sik. ok þar medr allt iardriki. Ef hann hefdi medr þilikum ordum talat sem uer tǫlum. medr huerri tungunni taladi hann at þi. þar sem engin var þa enn skapat. Edr til hvers þurfti þa þess háttar umliðandi lioðan edr málsgrein. þar sem eigi beid þa enn nǫckurs likamligs heyrn edr eyru til at heyra þar upp aa. Reinn ok sk ę rr skilningr utan alla ruglan ok hárcysti ok tungnanna ymissleik er medr gudi fedr sua sem tal ok tungna grein. En þar sem sua er til ordz tekit at hann kalladi liosit dag. er sua skilianda at hann let kallaz. þi at alla hluti skipadi hann sua ok greindi. at dagarnir ok adrir lutir mattu synaz ok eptir þi nöfn taka sem hans speki medr eylifri ok gudligri forseo hafdi skipat ok fyrir séét. Eru þessir lutir fyrir þann skylld her skrifadir. at þeir menn heyrandi frasagnir af þessarri edr odrum gudligum ritningum. sem minnr eru til bøkrinnar uisir. uariz ok vidr scai. at þeir uiki eigi edr vendi of miok nöckurum þeim lutum einkannliga guds ordum edr giðrdum i sinum hiðrtum. ok enn sidr medr nockurum ofdiarfligum domum edr orskurdum til likamligs edr ucralldligs skilnings. sem kirkiunnar kennifedr ok heilög skript segir at medr andligum skyringum eru skiliandi. þo at þa luti ok adra uerði medr þessa hattar ordum ok ödrum atuikum milli uaar likamligra ok daudligra manna skilianliga at gera ok i frasagnir føra. Skyrir ritningin heimsins giord. greinandi guds uerk aa. vi. dögum hinum fyrstum medr þrennum háttum. sem sidarr man sagt uerda. þat er medr skapan ok skyringu. þuiat i fyrstu sem hann skapadi engilliga natturu. skapadi hann ok þar medr þessa heims efni ok allra likamligra hluta utan sundrskipting ok eptirfarandi forméran. J annan stad skipadi hann ok sundrskipti sinni skapan. J þridia stad skreytti hann sina skepnu gerandi serhuería þessa luti aa huern þann dag sem sidarr segir.

Skrifadi hinn heilagi Moyses spamadr ok hertogi yfir Jsraels folki fullr af heilags anda gipt þessa frasogn aa þridia heims alldri sidarr enn þessi guds skipan vard. Enn sua sem honum var bodit af gudi uandasamlight embætti ok ukunnigt. at hann skylldi uera hofdingi ok domari yfir Jsraels folki þui sem bædi var usidlaatt ok sømdar laust. fyrir þi at allt Jsraels folk uar þann tima i aanaud ok þrældomi. þa tok Moyses at leida at huga. hucrsu hann mætti þi sidlausa folki faa stiornat til godra sida. Ok fyrir þann skylld at hann hafdi huarki uerit beittr fyrir uandamaal edr nockurs konar freistni. þa beiddiz hann þess af gudi at hann syndi honum öll þau dømi ok atburdi sem uerit höfdu fra upphafi ok þar til. ok uilldi hann opinberliga syna Jsraels folki oll þau dømi. at þeir mætti þadan af audu elldliga nema uidrsynd illra hluta enn draga ser til nytsemdar aull þau goð dømi sem uerit höfdu. ef þeim uæri huartueggi kunnig gðr. Enn gud heyrdi bøn hans. ok lauk upp fyrir honum þeim lutum sem ollum monnum uoru þa ukunniger. þiat engin hafdi þess gaad at láta skrifa sina æfi edr minnisamlig dømi. þau sem uordit hǫfdu. ok hǫfdu allir atburdir fallit i tion sakir athugaleysis allt til þeirrar stundar. Enn eptir gudligri forsǫgn tok Moyses at rita ok i bøkr at setia alla þa luti sem gud syndi honum. at eigi uyrdi þeir optarri fyrirtyndir. ef menn villdi þaþan ifra uardueita þa ok ser i nyt færa. Huadan er þat er merkianda. at þrenn eru spaleiks anda kyn. eptir þi sem uida finnz i heilagum ritningum. þetta er eitt sem hafdi heilagr Moyses. at kunna sua sannliga fra segia þeim stortidindum er mǫrgum manzolldrum uurdu fyrr enn sa var fǫddr er fra segir. sem hann hefdi innuirduliga þau sét ok heyrt þo utan alla uissu af mannligri tiluisan. huat er enginn madr fær gort utan af einkannligri heilags anda gipt ok spádoms giof. þat er annat at segia sannliga fyrir þa uuordna luti sem lǫngu sidarr koma fram. sua sem gordu Ysaias ok Jeremias ok margir adrir guðs spamenn af sealfs hans higatburð ok pinu ok iamvel af hans hinni siðaztu higatkuamu i uerolldina. er hann kemr at dœma huern sem einn eptir sinni tilskylldan. þat er hit þridia spaleiks anda kyn sem hafdi hinn heilagi Paall postoli ok enn fleiri guds astuinir. hann uissi. þa er hann predicadi sid dags inni i nockuru lopthusi. huat er vti for framm um þann unga mann Euticum. sua at engi madr sagdi honum. sem fell sua haatt nidr af þi sama husi til iardar. at hann lamdiz þegar allr ok do þar af. Nu af þeirri heilags anda spadoms giof einkannliga sem fyrst uar greind gordu Moises. v. bøkr. af huerium er hin fyrsta heitir Genesis. ok fyrir þi sua at hon hefir i séér heimsins upphaf ok ueralldarinnar gerd ok getnat. Byriar hann i þeirri samu bok sina boksǫgn af heimsins skapan medr þeima hætti ok medr þilikum ordum upp i uárt máál at segia sem her fylgir.

Her segir af þui huersu almattigr guð skapaði himin ok iorð ok huersu Lucifer braut meðr sinu drambi ok ofund i moti gvði sialfum ok hu ę rsu guð drottinn heiðraði þa englana sem honum sneruz til staðfastligs ok ę uenligs ki ę rleiks i himinrikis dyrð meðr sialfum ser vtan enda.

J vpphafi skapadi gud himin þat er sealft himinriki. huat er medr sinum englum ok himneskum krauptum uar þegar i stad fyllt sua sem fyrst ok fremzt milli allra þeirra hluta sem hann skapadi. ok iordina þat er at skilia samblandit ok usamit efni til fiogurra höfutskepna elldz loptz. vatz ok iardar. sua sem freo ok vndirstödu til allra likamligra luta. Var himinriki þa þegar allt skipat ok skreytt af utöluligum fiolda heilagra engla ok annarra himneskra ok usynilígra krapta. þeir sem þa i fyrstunni voru sua uordnir sik. at þeir höfdu fullkomit ok frealst sealfrædi at snuaz at einu sinni huart þeir uilldi til elsku uid almattkan gud edr eigi enn eigi optarr. sua sem andaligh nattura utan likhams er til. þeir uoru ok eigi þa enn fulluliga sælir. fyrir þann skylld at þeir uissu eigi sitt eptirkomanda æuintyr. Eigi höfdu þeir ok þaa fyrst fullkominn ki ę rleik til guds. enn þo elskadu þeir hann af sealfri natturunni yfir alla hluti framm af þeim girndar elskhuga er þeir glödduz medr scalfum honum um framm allt annat af sealfs hans aasynd. enn medr uinattu ki ę rleik elskadu þeir sealfa sik mest. þiat þeir uilldu ser bezt.

Nu sem Lucifer einn hinn fremzti af englanna skipan. skryddr ok pryddr um framm adra þa. hugleiddi ok uirdi fegrd ok forprisan sinnar natturu ok diupsetta uitru ser ueitta. hof hann sik sua haatt medr sinu ofdrambi. at hann uilldi iafnaz edr uidrlikiaz sealfan gud. ok fyrir þa sauk skildi hann sik ifra sannleikinum þegar i hridinni. ok þar medr i brott af aullum s ę tleik ok eylifri sælu. sua at þar af feck hann medr öllu önguan þef edr kenning. En hann fell sua haatt. eigi at eins af þeirri sælu sem hann hafdi þegit. utan ok þar medr af þeirri sem gud mundi honum gefit hafa ef hann hefdi uiliat honum lydinn vera. at hann uard aullum ueslari ok lægri fyrir sinn órbøtiligan skada ok glæp. þiat hann misgerdi utan nðckurs annars áeggian edr freistni. Ok sem hann fell dróó hann medr ser mikinn fiolda engla þeirra sem honum samþyktuz ok sinnadu sialfkrafi i sinum glæp ok ugiptu. utan alla freistni nema at eins af sinni eiginligri aufund ok ofbelldi. þiat þessir glodduz sua af sinni mekt ok ualldi. sem sealfir þeir uæri ok ueitti ser þann hinn hæsta fagnat ok heidr sem þeir hǫfdu. ok fyrir þi steyptuz þeir nidr til sinna eiginligra stada. i brott af allri þeirra sameiginligri sælu ok fagnadi sem i godu stadfestuz. hafandi fullt ofmetnadar frammferdi i stad hins haleitazta eilifleiks. hegoma slægdir fyrir hinn uissuligzta sannleik. aaskilnadar studeran ok aastundan fyrir usundrskiptiligan kerleik. ofbelldiss fullir ok aufundsiukir. lygnir ok lastsamir. ok i ollum lutum miok slægir. stirdir ok stadfastir i sinni illzku. harda lystugir iafnan ok giarnir mein at gera.

Nu sua sem þessir snǫruz ifra skaparanum af sinni aufund ok stadfestuz i illu. þa snǫruz adrir englarnir medr hans fulltingi til stadfastligs ok æuinligs kerleiks uidr sealfan hann. ok upp ifra þessu stadfesti gud þessa i godu ubrigdilega. glediandi þa ok sæmandi medr sealfum ser sem honum samtengduz litillatliga. fyllandi þa medr sinum andaligum ástgiǫfum. eptir þi sem huerr sem einn fyrir sinn astarhita uar uerdugr ok uidrtøkiligr. ok greinandi þa medr ymissligum gradum ok stettum i sueitir ok fylki eptir ymissari giafanna tign ok uirding. Allir þeir ok sem af sealfum gudi sendaz til nǫckurs. þa geriz þat manninum til hialpar ok heilsu giafar fyrir sealfra þeirra uerdleik ok þa iafnskiptiliga uinattu ok elskhuga sem milli manzins er ok engilsins. ok til þess at madrinn uidr kenniz sina tign ok uirðing. Sumir af þeim eru prouinciales. fyrir þann skylld at þeir eru medr einkannligri dispenseran einum ok ymisligum þiodum til uerndar ueittir ok skipadir. Adrir af þeim eru personaligir. fyrir þa sauk at þeir eru serhuerium saalum settir til uerndar ok uardueitzlu.

Madrinn hefir tuifallda meinandi skadsemð eptir syndina fengit. þat er syndarinnar kueyking innan medr sealfum ser ok fiandans freistni fyrir utan sik. Fyrir þi saa gud medr sinni signadu miskunn sua fyrir. at hann setti honum tuifallda g ę tzlu ok geymslu. þat er sealfs sins miskunn moti syndarinnar kueykingu. en geymslu engilinn moti pukanum ok hans aaeggian. Miskunnsamligr ok almattigr gud ueitti manninum þrenna uǫrdu ok geymara af hinni saumu natturu til tekna moti þrennum hans uinum. sua sem hann uar i þessa utlegd brott ifra sealfs hans aaseonu fyrir tilskylldan skyfðr ok rekinn. þat er godan g ę tzlu engil moti fiandanum. pinu uars herra likama moti hǫrundinu. enn moti heiminum ok ueralldligum girndum heilagra manna bǫnir ok þeirra eptirdǫmi sem af heiminum eru til eylifs rikis h ā leitliga upp hafdir. þessir godu englar saalnanna geymarar ok heilagir hirdar stunda oss medr hardla mikilli umhyggiu. tendrandi medr oss godar ok gudligar hugrenningar enn hinar brott rekandi sem þeim eru gagnstadligar. hugadsamliga ok godfusliga milli farandi guds ok uaar. þann tima ok sem þeir flytia truliga ok dyggliga uarar idranar sutir ok þar medr alla uara goda luti til almattigs guds. ord ok uerk ok iafnuel hugrenningar. þa glediaz þeir ok gera gudi þackir. fyrir þann skylld at þeir elska sina samborgarmenn ok samfagna þeim. styrandi þeim ok styrkiandi. lifandi ok lærandi. uernandi þa ok i ollum lutum forseo ueitandi. þeir girnaz ok giarna uara tilkuamu. þiat þeir bida uæntandi at af oss ok uaarri tilkuamu man leidrettaz ok aptr bøtaz þat skard ok skadi. sem aa uard sealfra þeirra borg i nidrfalli Luciferi ok hans fylgiara. Huar fyrir er þeir eru medr mikilli skemtan ok gledi þo at usyniliga hia oss þann tima sem u ę r syngium sømiliga ok bidiumz fyrir rækiliga. ok stoda iafnuel oss andadum huat er þeir mega stetta. þeir flytia ok godra manna saalur i paradisum medr fiorfalldri grein eptir þi sem ritningin segir. Su er ein at þeir flytia þær iafnan ok eggia til gods. huar fyrir þær goraz makligar þagat at koma. J annan stad eggia þeir saalurnar aa sealfum andlatz timanum at girnaz upp aa paradisar fagnat ok tendra þær sua framarliga þar til. at þær skiliaz giarnsamliga uidr likaminn. at nidrlagðri þeirri natturligri astuð ok aluðru sem þær hǫfdu uid hann haft ok lagit langan tima. J þridiu deilld reka þeir ubreina anda aa brott fra þeim þann tima sem þær fara framm af likamanum. til þess at þeir megi saalunum onga taalman eðr hindran þa gǫra. Medr fiordu grein flytia þeir iafnual syniliga nǫckurra forprisadra manna saalur til himinrikis sua sem hins heilaga Benedicti.

Eigi fær godr engill af sealfs sins natturu séed andarinnar hugrenningar einar saman sua lengi sem hon lifir i likamanum. huadan af er hann undirstendr eigi ne skilr manzins innri hluti utan af nockurri likams giörd edr athǫfn ellar af krapti þess lysanda spegils sem hann birtiz af. Eigi fær ok fiandinn þess hattar hugrenningar skilit edr seed. Englarnir taka ok nǫfn af sinum ǫrindum edr embøtti. huern tima sem þeir eru til mannanna sendir. sua sem Michael. Gabriel ok Raphael. Hinum heilaga Michaeli eru. iiii. lutir kendir ok einkannliga eignadir. þat er eitt at hann berst moti drekanum þat er i moti sealfum feandanum. annat er þat at hann kemr til at hialpa guds folki ok fulltingia. þat er hit þridia at hann flytr godra manna saalur til hinnar himnesku paradisar. i fiorda stad er hann prepositus paradisar forstiori. þat er þeirrar heilagrar kristni sem her stridir fyrir guds skylld i uerolldinni. sua sem hann uar i fyrruni fyrir uars herra pining forstiori sinagoge. Nu þa at þeir sé til nǫckurs gudligs embættis sendir. þa sea þeir allt at eins iafnliga guds fǫdur áaseonu ok iafnan girnaz þeir hana at sea. Ok þo at andlig sk ę pna megi takaz edr skilia undir stadarins grein edr endimarki. medr þi at hon se sua i nǫckurum stað at hon se eigi i odrum stad. ok hon lidi or odrum ok i annan. þa gǫrir hon þo eigi medr sinni tilkuamu mæling edr naueru grein. þiat eigi þrǫngdi margir andar edr minnkadi sua rum allt at eins. þo at þeir k ę mi utǫluligir i eina stad allir samt ok i senn. at þar mætti fyrir þann skylld þa færi menn ok adrir likamligir lutir uera enn adr. ok uæri þo engin þeirra andanna annarr i ǫdrum. utan helldr mundu þeir allir greiniliga uera skildir huerr uidr annan ok ifra ǫdrum sin i milli. þiat andarnir einir saman fylla ǫnguan stad meðr likamligum mikilleik. huersu miklir ok margir sem þeir eru. utan helldr medr heilagum ok haleitum krapti.

Af genesi. Jǫrdin uar þa aud ok aauaxtar laus ok utan alla prydi. af scolastica historia. þat er sua mikit at segia at fyrr sagt heimsins smidi sua skapat uar usyniligt autt ok usamit. eptir þi sem Augustinus segir i sinni fyrr nefndri bok. þartil er gud skipadi ollum lutum eiginligar myndir huerium sem einum i sinum stǫdum ok stettum.

Af genesi. Ok uoru myrkr af loptzins skugga ok usk ę rleik alla uegna um iordina. En guds heilagr andi fluttiz yfir uǫtnin. af historia scolastica. þat er yfir fyrir sagt heimsins smidi edr efni medr sealfs sins uilia ok fyrirhugsan til eptirfarandi skapanar. Fyri sagt heimsins smidi edr efni kallar bokin fyrir þann skylld stundum iǫrd. annan tima undirdiup. ok stundum uǫtn. at þat syniz þa fleirum til heyra. sem þat er eigi at eins medr einnar hǫfutskepnu nafni nefnt. Fyrir þi uar þat þa þegar kallad himinn ok iörd. at himinn ok iörd uurdu ok skapaduz þar af. fyrir þa sok uar iordin kollut usyniligh ok usamit ok myrkr yfir undirdiupit. at hon uar þa utan alla eptirfarandi formeran. ok hon hefdi þa enn medr engarri mynd megat sén edr handlat uerda. þo at nöckurr madr hefdi þa til þess uerit at hafa profuat þat. Fyrir þi uar þat sama smidi uatnit nefnt. at þat var þeim auduelligt ok eptirlátsamt. sem af þi skapadi eptirfarandi luti. ok fyrir þa grein adra at allir þeir lutir sem aa iardriki fødaz. huart sem þat eru helldr kuikindi vaxandi uidir edr groandi grös ok þilikir lutir. þa taka allir af uökunni ok af uatninu næring ok sina formeran.

Af genesi. Ok þa sagdi gud sua. Verdi lios. Ok þegar i stad uard liosit. ok sealfr hann saa at liosit uar gott ok skildi hann þat i brott fra myrkrinu. ok gaf þi nafn at þat skylldi heita dagr enn myrkrunum at heita nátt. af scolastica historia. Sem þessi skilnadr gerdiz milli lioss ok myrkrsins. uard eigi sidr medr guds bodi af glæp ok tilskylldan Luciferi ok hans fylgiara englanna skilnadr. þiat fyrir liossins nefnd merkiaz þeirenglar sem stódu ok stadfestuz i guds ast ok elskhuga. enn fyrir myrkrin merkiz fiandinn ok þeir sem medr honum fellu. uoru þeir allir keyrdir brott. sumir allt nidr til heluitiss. en sumir i þat hit þokufulla lopt milli himins ok iarðar. sem eigi er sua ofarliga at þeir hafi nöckurn fagnat edr gledi af liosinu. eigi ok miok nedarliga at þeir megi sua mikla freistni ok margan vfagnat oss göra sem þeirra uili er til. ok þo fylgir þeim æfinliga sin heluitis pina huar sem þeir eru.

Af genesi. Ok sua uard aptann ok morginn. bædi saint einn natturlighr dagr. af scolastica historia. þat eru uár. ij. dæghr. þiat i fyrstu er gud skapadi himin ok iorð. skapadi hann ok liosit sem sagt uar. Nu sem þat settiz ok minkadi seint ok seint. þa uard þaþan af fyrsta dags aptann eptir uarum uana. ok þi sama liosi umlidandi iördina ok siþan upprennanda uard morginn. Af Augustino. Fyrr nefndir uillumenn Manichei. kallzandi þat at dagrinn hefdi af aptninum hafiz. skildu eigi at sua sem liosit uar kallat dagr enn myrkrit natt heyrdi deginum til. enn aptanninn uard eptir þat sama uerk sua sem lidnum ok lyktadum sealfum deginum. Enn fyrir þa skynsemd at nattin heyrdi sinum degi til. þa segiz eigi einn dagr hafua odru uiss lyktaz ok umlidit utan at lidinni nattinni sua sem morginn uard. Teliaz sua sidan medr sama hætti adrir dagarnir fra morni ok til annars morgins. Leid sua nattin ok lyktadiz. enn annarr dagr byriadiz.

Her segir fra þi er gud skapadi aa oðrum degi festingar himin ok sundrskiptingh aa uðtnum.

A odrum degi skipadi gud hinum hæstum þessa heims haalfum. þiat himinriki var þegar fyllt ok skreytt medr helgum englum sem fyrr var sagt. þa er þat uar skapat. Gordi hann þa festingarhimin. hafanda innan i ser alla þa hluti sem u ę r hǫfum nǫckura uissu af. ok skildi medr honum i sundr aull þau uðtn. sem hann uilldi at her u ę ri eptir i uerolldinni. fra hinum sem ysir honum eru. sua saman strengdum ok þrǫngdum sem kristallus edr hinn hardazti gleriss til at iafna. utan þat at þau megu litt edr ecki bradna af nǫckurum elldzhita. ok sagdi sua. af genesi. Verdi festingarhiminn i milli uatnanna ok skili þau i sundr sin i milli. af scolastica hystoria. Gordi gud þa festingarhimin af uatzins hǫfudskepnu sua sterkliga samantengdan ok strengdan. at hann hefir i ser allar himinfastar stiǫrnur. ok þi likaz ski ę ran sem kristallus. sua huelfdan til litils lutar at iafna sem bǫllott eggskurn. ok greindi sua i sundr medr honum þau uðtn sem undir honum eru fra þeim sem ysir honum eru. þa skapadi hann ok undir festingarhiminsins nafni adra himnana enn scalft himinriki. Enn fyrir hueria sauk er gud uilldi at uðtnin uæri ysir festingarhimninum. þa er þat scalfum honum kunnigt. eptir þi sem segir Commestor. þo at nockurir menn hafi þa ę tlan aa at þaþan komi regn aa sumartima. Augustinus segir at huilik uðtn er þar eru ok medr huerium hætti þau eru. þa efum uer medr ǫngu moti at þau eru þar. þiat meiri ę r rǫksemd þessarrar ritningar segir hann enn allr glǫggleikr ok skodan mannligs skilnings ok huguitz er til. Af genesi. Ok þegar i stad uard sua. gaf gud honum þat nafn at hann heti himinn. af scolastica hystoria. þiat himinninn hefir i þessum stad allt eitt at þyda ok hulning. fyrir þa sauk at hann hylr ok hirdir fyrir oss alla usyniligha luti.

Af genesi. Ok sua uard aptann ok morginn medr fyrri grein annarr dagr. Af scolastica historia. Ebreskir menn segia at engillinn uard aa þessum degi fiandi. ok draga þat eigi sizt til dømiss þar um. þo at þessa dags uerk se gott sem allra þeirra annarra sem gud gørdi. þa er þo allt at eins eigi her af þessu þat einkannliga lesit. at gud saa at þat uar [god skepna. Huerium er þeir synaz samþyckiaz sem aa manadagh ueniaz englum messur at syngia. sua sem þeim til lofs er stadfestuz i guds þeonostu. Enn heilagir kennifedr hallda annat fyrir sannara. at þat se helldr sua meirr uordit fyrir annarrar merkingar skylld. Guð er sealf eining ok samþykt. ok fyrir þi leiðiz hann allan aaskilnat ok sundrþykt. enn tuitalan greiniz ut af einingin ni fyrst. ok fyrir þann skylld takaz aðrar tølur i heilagri ritningu medr meiri uirkt ok metare merkingu. Ma þat ok uel audsynaz af uárs herra ordum. at engillinn hafi aa hinum fyrsta degi fallit. þar sem sealfr hann talar sua af honum milli annarra luta i Jons gudspialli. at hann uar allt fra upphafi manndrápari ok hann stód engan tima ne staðfestiz i sannleikinum. Enn af þi at sua ma synaz ok segiaz at hins þridia dags uerk greiniz ut af annars dags uerki. sem sidarr má synaz. þa lofaz þat eigi sua sem ǫnnur fyrr enn aa þridia degi. sua sem þat er fulluliga lyktat ok algǫrt.

Her segir fra þi er gud let iordina birtaz ok fræuaz. af speculo historiale. Capitulum.

A þridia degi let gud þau uðtn sem undir festingarhimninum uoru. samnaz saman i einn stad. ok iorðina birtaz. skipadi hann sua fiorum fyrr søgdum høfudskepnum huerri medr sinni spera innan festingarhiminsins eptir þij sem sealfra þeirra þykt ok þungleiki [er til. Elldinn efztan næst festingarhimninum. þiat hann er lettaztr. af huerium er truiz at sealf himintunglin hafi gǫr uerit. þa loptit. er þat i sinum efra part skiært i ser. enn i hinum nedra hefir þat marga ruglan af uindum ok uætum. þokum ok reiðarþrumum. sniofum ok elldingum ok odrum þeim lutum tilkomandi sem uǫr høfum fulla raun af. þar næst uatnit. huert er hann samnadi saman i undirdiupit. dreifandi þadan sua sem af einu modur kyni aull ueralldarinnar uðtn um leyniligar iarðarinnar raasir ok umferdir. henni til freouanar ok manninum til nytsemdar. nedsta skipaði hann iordina ok innzta i aullum þeim. þiat hon er þunguz. iafnuættandi hana sua sem medr einni uaag ok setiandi i miðian heimsins punct medr aullum sinum yfiru ę ttis þunga. molldu ok allzkyns maalma kyni. grioti ok gimsteinum ok annars hattar steinum. Ok sem hann byriaði þessa dags uerk sagdi hann sua. af genesi. Samniz saman i einn stad uðtn þau sem undir himninum eru. at þurr grandi megi synaz. ok þegar i stad uard sua. af Augustino. Skildiz þa ok i sundr skiptiz i þær myndir sem nu seam uær þat hit usyniliga heimsins efni sem stundum uar kallad aud iord ok usamit. annan tima myrkr edr undirdiup ella uatn. fyrir huert er guds andi fluttiz medr fyrri grein. sua at iðrdin formerat af þi sama efni birtiz audsyniliga i sinum stad eptir þi sem nu syniz þat. ok er bædi sallt ok sætt. Matti þat uel uera at þau uðtn sem medr nðckurri dðgguan af þoku huldu ok um foru allt þat rum ok uidattu sem i loptinu er. sua sem medr smáregni edr isinghu. fengi uerit i litlum stad hia þi sem adr. siþan er þeim uar sua sterkliga saman strengt. Kalladi hann þa þurrlendit iðrd enn allt saman uatnanna megin kalladi hann hauf.

Ok sua sem uatnanna uerk uar fyllt ok framm komit. segir Moyses at þat uar gott ok ual gort. ok lagdi þar til iafnframm annat uerk medr þessu. ok sagdi sua. af genesi. Groi iðrdin ok freoiz medr blomberanda gras gerandi sitt saad. ok medr epliberandi treo ok allzkyns alldinuid gerandi allan sinn aauðxt eptir þi kyni sem þat er uordit sik til. huers saad er i sealfu ser skal aa iordunni uera. Ok þetta uard allt. at iðrdin bar þegar græent gras meðr hinn bezta blom-a ok saadberanda medr sinu kyni ok epliberandi treo gerandi fagran aauðxt. ok huert sem eitt hafanda medr ser sealfs sins saad meðr sinni eiginni mynd. af speculo historiale. Eigi leiddi iordin þa ok sua seint ok aa lðngum timum framm sinar plantanir sem nu. helldr uar ðll þessi hennar fegrd ok frygð þegar i stad medr sinum eiginlighum blomum ok aauexti. af scolastica historia. Ok þo at nockurir menn hafi þrætt um ok á greint huart er helldr hefir heimrinn ucrit skapadr aa uaartima. þiat þa blomgaz ok aauaxtaz flestir hlutir. edr aa haustar tima i augusto manadi. af fyrirfarandum ordum at iðrdin bar framm epliberandi treo gðrandi fagran aauðxt ok gras hafanda sitt saad. ok helldr heilog kirkia þat stadfastliga fyrir satt i sinum kenningum ok læridomi. at hann hafui aa uarit i marcio skapadr uerit. A þeima degi plantadi gud ok iardneska paradis. þat land er sua heitir ok liggr til austrættar af þeirri heimsins halfu er Asia heitir. miklu hæra enn nðkkut annat land aa uáru byggiligu iardriki. ok þui matti Noa flod huergi námunda þi ganga. ok fylldi þat þegar medr aullum lystugleik ok unadsemd upprennandi ædar medr fǫgrum frammfliotandi uǫtnum medr iardarinnar berligum blomstrum ok allz haattar þeim treom sem full uoru af frygd ok fǫgrum aauexti. Nu sua gort sem uar. sá gud at þetta uar allt saman god skepna. ok sua uard aptann ok morginn ok lyktadiz medr þui hinn þriði dagr.

Her segir af fiorda degi er gud skapadi sol ok ǫll onnur himintungl. af speculo hystoriale. Capitulum.

A fiorda degi pryddi gud himininn ok þa luti medr himneskum liosum. sem adr hafdi hann gǫrt. einkannliga fyrst hinar efztu haalfur heimsins. skapandi þa oll himintungl huer er iǫrdina skylldi birta bædi um nøtr ok um daga huart eptir sinum hætti ok greina alla tima huert medr margfalldri sinni ræringu. ok sagði sua. af genesi. Uerdi lysandi stiornur i festingarhimninum. at þær greini i sundr sér huart dagh ok nátt. at þær se til taakna ok tima. dagha ok aara. ok lysi i festingarhimninum ok birti iǫrdina. ok þegar uard sua. Scolastica historia. Eigi at eins let gud þessi lysandi lios sem uær kǫllum himintungl uerda uerolldinni til fegrdar ok liossins nytsemdar. nema ok þar medr til taakna edr marka. at af þeim megi merkiaz huart sem eru skir uedr edr uskir. blid edr hridir. ella til þess at af þeim skylldi uerda þau. xij. taakn er u ę r kǫllum stiǫrnumǫrk sem zodiacus hefir i sér. ok at greina tima. þat er uaar ok sumar haust ok uetr. ok þar medr þa sem uær kǫllum solstǫdu tima aa uetr ok sumar ok iafnnættis tima aa haust ok uár. ok at greina daga. uikur ok manadi. aar ok alldir.

Af genesi. Gud gordi tuau stor himintungl. hit meira. þat er solina. til þess at þat skyllde medr sinni birti deghinum lysa. hit minna. þat er tunglit. at þat lysti nattinni. Stiǫrnur gerdi hann ok þar medr ok setti þær allar i festingarhimninum. utan eigi þær. vij. medr solu ok tungli. sem planete heita. þær reika ok leika lausar i loptinu ok ganga i gegn fyrr sǫgdum festingarhimni. at þær medr sinn gangh tempri hans uelltingh ok umturnan. Setti hann þær fyrir þa sauk þar. at þær skylldi medr þi liosi sem þær hǫfdu af solinni birta alla uerolldina ok gora grein milli lioss ok myrkrs. af scolastica historia. Eigi let gud fyrir þann einn skylld bædi tungl ok stiðrnur birta nattina. at hon skylldi eigi medr ðllu fegrdar laus uera. sua sem þa uæri ef hon hefdi medr ollu ekki lios ok birti. utan ok til þess eigi sidr. at þeir menn sem a nattartimanum starfadi skylldi þar af hialp ok huggan hafua. sua sem skiparar ok adrir farandi menn ok einkannliga i Blalandz eydimðrkum edr sandhaufum. þar sem litill uindzblærr sléttir ok hylr þa uegu. sem adr hafa farnir uerit. Ysidorus dicit. þeir eru sumir fuglar sem eigi megu þola at sea solarinnar lios. sua sem noctua. er allr er einn ok nocticorax. huerr er fyrir þa sauk heitir noctua. at hann flygr um nøtr ok sézt öngan tima um daga. þuiat þegar i stad sliouaz hans syn sem dagrinn birtiz. Hann er engin i þeirri ey sem Creta heitir. ok þo at hann se þagat fluttr af odrum stðdum. þa deyr hann þegar sem hann kemr þar. Sa fugl sem strix heitir er náttfugl medr fleirum odrum. ok fðdaz þeir flestir miok aa nattinni. scolastica historia. Eigi uar solin ok þui sidr naudsynligh ok þarfligh at þat hit biarta sky gordi ok fylldi hennar embøtti sem uerolldina birti. þuiat þat sama sky hafdi litit lios ok læmegit. ok lysti lettliga huergi edr litit utan hina hæsta hluti sua sem nu lysa stiðrnur. Eru ymsar getur aa ok ætlanir huat af þui skyi hafi uordit. annat huart at þat hafi aptr horfit i þat sama efni sem þat uar skapat af. sua sem su stiarna er Austruegs konungum uitradiz. ella at þat sama fari ok fylgi iafnan medr solinni. ella þat at solarinnar likamr se af þi sama gðrr. Sua finnz ok skrifat at solin uar gðr aa morgintima ok i austri. enn tunglit at aptni sua sem tilkomandi nátt ok i austri. Enn þo uilia sumir sanna at þau uæri bædi samt gðr aa morgintima. sol i austri en tungl i uestri. ok þann tima sem solin settiz. hyrfi tunglit at tilkomandi nátt til austrs. Heilagr Augustinus syniz hinni fyrri greininni sampyckiaz i fyrr nefndri sinni bok yfir genesim. her segir sua milli þeirra sem malugligha ok kauisliga kallza. sua sem eptirfrettandi huilikt er tunglit uar skapat i fyrstunni. huart helldr þilikt sem þa er prim er. sakir þess at þa ætti sua at telia. edr fullt ok. xiiii. natta. fyrir þann skylld at þat hefdi þa átt uskatt at hafa uerit. at hann sinnar huarigum ne sampyckir i alla staði. helldr gengr þar i milli segiandi berliga medr fullkomnum orskurd. at huart sem þeir kalla i þann punct uerit hafa sem prim er edr fullt sua sem. xiiii. nátta. at gud gðrdi þat algørt. af genesi. Ok sealfr hann sa at þetta uar enn ein god skepna. vard sua aptann ok morginn ok lyktadiz hinn fiordi dagr.