Bókastaðir

Þá reið Sigurðr til þess er hann fann á fjallinu hús; þar svaf inni ein kona ok hafði sú hjálm ok brynju; hann brá sverðinu ok reist brynjuna af henni; þá vaknaði hon ok nefndisk Hildr; hon er kölluð Brynhildr, ok var valkyrja. Sigurðr reið þaðan ok kom til þess konungs, er Gjúki hét; kona hans er nefnd Grímhildr; börn þeira váru þau Gunnarr, Högni, Guðrún, Guðný; Gotthormr var stjúpson Gjúka. Þar dvalðisk Sigurðr langa hríð; þá fekk hann Guðrúnar Gjúkadóttur, en Gunnarr ok Högni sórusk í brœðralag við Sigurð. Því næst fóru þeir Sigurðr ok Gjúkasynir at biðja Gunnari konu til Atla Buðlasonar Brynhildar, systur hans; hon sat á Hindafjalli, ok var um sal hennar vafrlogi, en hon hafði þess heit strengt, at eiga þann einn mann, er þorði at ríða vafrlogann. Þá riðu þeir Sigurðr ok Gjúkungar, þeir eru ok kallaðir Niflungar, upp á fjallit, ok skyldi þá Gunnarr ríða vafrlogann; hann átti hest þann, er Goti heitir, en sá hestr þorði eigi at hlaupa í eldinn. Þá skiptu þeir litum, Sigurðr ok Gunnarr, ok svá nöfnum, því at Grani vildi undir engum manni ganga nema Sigurði. Þá hljóp Sigurðr á Grana ok reið vafrlogann. Þat kveld gekk hann at brúðhlaupi með Brynhildi. En er þau kómu í sæing, þá dró hann sverðit Gram ór slíðrum ok lagði í milli þeira. En at morni þá er hann stóð upp ok klæddi sik, þá gaf hann Brynhildi at línfé gullbauginn, þann er Loki hafði tekit af Andvara, en tók af hendi henni annan baug til minja. Sigurðr hljóp þá á hest sinn ok reið til félaga sinna; skipta þeir Gunnarr þá aptr litum ok fóru heim til Gjúka með Brynhildi. Sigurðr átti II börn með Guðrúnu, Sigmund ok Svanhildi. Þat var eitt sinn, at Brynhildr ok Guðrún gengu til vats at bleikja hadda sína. Þá er þær kómu til árinnar, þá óð Brynhildr út á ána frá landi ok mælti, at hon vildi eigi bera í höfuð sér þat vatn, er rynni ór hári Guðrúnu, því at hon átti búanda hugaðan betr. Þá gekk Guðrún á ána eptir henni ok sagði, at hon mátti fyrir því þvá ofarr sinn hadd í ánni, at hon átti þann mann, er eigi Gunnarr ok engi annarr í veröldu var jafnfrœkn, því at hann vá Fáfni ok Regin ok tók arf eptir báða þá. Þá svarar Brynhildr: "meira var þat vert, er Gunnarr reið vafrlogann, en Sigurðr þorði eigi". Þá hló Guðrún ok mælti: "ætlar þú, at Gunnarr riði vafrlogann. Sá ætlak at gengi í rekkju hjá þér, er mér gaf gullbaug þenna; en sá gullbaugr, er þú hefir á hendi ok þú þátt at línfé, hann er kallaðr Andvaranautr, ok ætlak, at eigi sótti Gunnarr hann á Gnitaheiði". Þá þagnaði Brynhildr ok gekk heim. Eptir þat eggjaði hon Gunnar ok Högna at drepa Sigurð; en fyrir því at þeir váru eiðsvarar Sigurðar, þá eggjuðu þeir til Gotthorm, bróður sinn, at drepa Sigurð; hann lagði Sigurð sverði í gögnum sofanda; en er hann fekk sárit, þá kastaði hann sverðinu Gram eptir honum, svá at sundr sneið í miðju manninn. Þar fell Sigurðr ok sonr hans þrévetr, er Sigmundr hét, er þeir drápu. Eptir þat lagði Brynhildr sik sverði ok var hon brend með Sigurði, en Gunnarr ok Högni tóku þá Fáfnisarf ok Andvaranaut ok réðu þá löndum. Atli konungr Buðlason, bróðir Brynhildar, fekk þá Guðrúnar, er Sigurðr hafði átta, ok áttu þau börn. Atli konungr bauð til sín Gunnari ok Högna, en þeir fóru at heimboðinu. En áðr þeir fóru heiman, þá fálu þeir gullit Fáfnisarf í Rín, ok hefir þat gull aldri síðan fundizk. En Atli konungr hafði þar lið fyrir ok barðisk við þá Gunnar ok Högna, ok urðu þeir handteknir; lét Atli konungr skera hjarta ór Högna kykum; var þat hans bani; Gunnari lét hann kasta í ormgarð, en honum var fengin leyniliga harpa ok sló hann með tánum, því at hendr hans váru bundnar, en svá lék hann hörpuna, svá at allir ormarnir sofnuðu, nema sú naðra, er rendi at honum ok hjó svá fyrir flagbrjóskat, at hon steypði höfðinu inn í holit ok hangði hon á lifrinni, þar til er hann dó. Gunnarr ok Högni eru kallaðir Niflungar ok Gjúkungar; fyrir því er gull kallat Niflunga-skattr eða arfr.

[Litlu síðarr drap Guðrún tvá sonu sína ok lét gera með gulli ok silfri borðker af hausum þeira, ok þá var gört erfi Niflunga. At þeiri veizlu lét Guðrún skenkja Atla konungi með þeim borðkerum mjöð ok var blandit við blóði sveinanna, en hjörtu þeira lét hon steikja ok fá konungi at eta; en er þat var gört, þá sagði hon honum sjálfum með mörgum ófögrum orðum. Eigi skorti þar áfenginn drykk, svá at flest fólk sofnaði þar sem sat. Á þeiri nótt gekk hon til konungs, er hann svaf, ok með henni sonr Högna, ok vágu at honum; þat var hans bani. Þá skutu þau eldi í höllina, ok brann þat fólk, er þar var inni. Eptir þat fór hon til sjávar ok hljóp á sæinn ok vildi týna sér, en hana rak yfir fjörðinn, kom þá á þat land, er átti Jónakr konungr. En er hann sá hana, tók hann hana til sín ok fekk hennar; áttu þau III sonu, er svá hétu, Sörli, Hamðir, Erpr; þeir váru allir svartir sem hrafn á hárs-lit sem Gunnarr ok Högni ok aðrir Niflungar. Þar fœddisk upp Svanhildr, dóttir Sigurðar sveins, ok var allra kvinna fegrst. Þat spurði Jörmunrekkr konungr hinn ríki; hann sendi son sinn, Randvé, at biðja hennar sér til handa. En er hann kom til Jónakrs, þá var Svanhildr seld honum í hendr; skyldi hann fœra hana Jörmunrekki konungi. Þá sagði Bikki jarl, at þat var betr fallit, at Randvér ætti Svanhildi, er hann var ungr ok bæði þau, en Jörmunrekkr var gamall. Þetta ráð líkaði þeim vel hinum ungum mönnum. Því næst sagði Bikki þetta konungi. Þá lét Jörmunrekkr konungr taka son sinn ok leiða til gálga. Þá tók Randvér hauk sinn ok plokkaði af fjaðrarnar ok bað senda feðr sínum; þá var hann hengdr. En er Jörmunrekkr konungr sá haukinn, þá kom honum í hug, at svá sem haukrinn var ófleygr ok fjaðrlauss, svá var ríki hans ófœrt, er hann var gamall ok sonlauss. Þá leit Jörmunrekkr konungr Svanhildi, er hann reið ór skógi frá veiðum, hvar hon sat at haddbliki; þá riðu þeir á hana ok tráðu hana undir hestafótum til bana. En er þetta spurði Guðrún, þá eggjaði hon sonu sína til hefndar eptir Svanhildi. En er þeir bjoggusk til ferðar, þá fekk hon þeim brynjur ok hjálma svá sterka, at eigi mundi járn á festa. Hon lagði ráð fyrir þá, at þá er þeir kvæmi til Jörmunrekks konungs, at þeir skyldu ganga of nótt at honum sofanda; skyldi Sörli ok Hamðir höggva af honum hendr ok fœtr, en Erpr höfuðit. En er þeir kómu á leið, þá spurðu þeir Erp, hver liðsemð þeim myndi at honum, ef þeir hitti Jörmunrekk konung. Hann svarar, at hann myndi veita þeim þvílíkt sem hönd fœti. Þeir segja, at þat var alls ekki, at fótr styddisk við hönd. Þeir váru svá reiðir móður sinni, er hon hafði leitt þá út með heiptyrðum, ok þeir vildu gera þat, er henni þœtti verst, ok drápu Erp, því at hon unni honum mest. Lítlu síðarr, er Sörli gekk, skriðnaði hann öðrum fœti, studdi sik með hendinni; þá mælti hann: "veitti nú höndin fœtinum; betr væri nú, at Erpr lifði". En er þeir kómu til Jörmunrekks konungs of nótt, þar sem hann svaf, ok hjoggu af honum hendr ok fœtr, þá vaknaði hann ok kallaði á menn sína, bað þá vaka. Þá mælti Hamðir: "af myndi nú höfuðit, ef Erpr lifði". Þá stóðu upp hirðmenninir ok sóttu þá ok fengu eigi sótt þá með vápnum. Þá kallaði Jörmunrekkr, at þá skal berja grjóti; var svá gört. Þar fellu þeir Sörli ok Hamðir; þá var ok dauð öll ætt ok afkvæmi Gjúka. Eptir Sigurð svein lifði dóttir, er Áslaug hét, er fœdd var at Heimis í Hlymdölum, ok eru þaðan ættir komnar stórar. Svá er sagt, at Sigmundr Völsungsson var svá máttugr, at hann drakk eitr ok sakaði ekki, en Sinfjötli, sonr hans, ok Sigurðr váru svá harðir á húðna, at þá sakaði ekki eitr, at útan kvæmi á þá bera; því hefir Bragi skáld svá kveðit:

Eptir þessum sögum hafa flest skáld ort ok tekit ýmsa þáttu. Bragi hinn gamli orti um fall Sörla ok Hamðis í drápu þeiri, er hann orti um Ragnar loðbrók.

Hví er gull kallat mjöl Fróða?

Til þess er saga sjá, at Skjöldr hét sonr Óðins, er Skjöldungar eru frá komnir; hann hafði atsetu ok réð löndum, þar sem nú er kölluð Danmörk, en þá var kallat Gotland. Skjöldr átti þann son, er Friðleifr hét, er löndum réð eptir hann.

Sonr Friðleifs hét Fróði; hann tók konungdóm eptir föður sinn í þann tíð, er Ágústus keisari lagði frið of heim allan; þá var Kristr borinn. En fyrir því at Fróði var allra konunga ríkastr á norðrlöndum, þá var honum kendr friðrinn um alla danska tungu, ok kalla menn þat Fróðafrið. Engi maðr grandaði öðrum, þótt hann hitti fyrir sér föðurbana eða bróðurbana lausan eða bundinn. Þá var ok engi þjófr eða ránsmaðr, svá at gullhringr einn lá á Jalangrs-heiði lengi. Fróði konungr sótti heimboð í Svíþjóð til þess konungs, er Fjölnir er nefndr; þá keypti hann ambáttir II, er hétu Fenja ok Menja; þær váru miklar ok sterkar. Í þann tíma fansk í Danmörku kvernsteinar II svá miklir, at engi var svá sterkr, at dregit gæti; en sú náttúra fylgði kvernunum, at þat mólsk á kverninni, sem sá mælti fyrir, er mól. Sú kvern hét Grótti. Hengikjöptr er sá nefndr, er Fróða konungi gaf kvernina. Fróði konungr lét leiða ambáttirnar til kvernarinnar ok bað þær mala gull, ok svá gerðu þær, mólu fyrst gull ok frið ok sælu Fróða; þá gaf hann þeim eigi lengri hvíld eða svefn en gaukrinn þagði eða hljóð mátti kveða. Þat er sagt, at þær kvæði ljóð þau, er kallat er Gróttasöngr ok er þetta upphaf at:

Ok áðr létti kvæðinu, mólu þær her at Fróða, svá at á þeiri nótt kom þar sá sækonungr, er Mýsingr hét, ok drap Fróða, tók þar herfang mikit; þá lagðisk Fróðafriðr. Mýsingr hafði með sér Grótta ok svá Fenju ok Menju ok bað þær mala salt; ok at miðri nótt spurðu þær, ef eigi leiddisk Mýsingi salt. Hann bað þær mala lengr. Þær mólu lítla hríð, áðr niðr sökk skipit, ok var þar eptir svelgr í hafinu, er særinn fellr í kvernaraugat. Þá varð sær saltr.

Gróttasöngr [1. vísa á bls. 189].

Einarr Skúlason kvað svá:

Svá kvað Egill:

Hví er gull kallat sáð Kraka? Konungr einn í Danmörk er nefndr Hrólfr kraki; hann var ágætastr fornkonunga fyrst af mildi ok fœknleik ok lítillæti. Þat er eitt mark um lítillæti hans, er mjök er fœrt í frásagnir, at einn lítill sveinn ok fátœkr er nefndr Vöggr; hann kom í höll Hrólfs konungs; þá var konungrinn ungr at aldri ok grannligr á vöxt. Þá gekk Vöggr fyrir hann ok sá upp á hann. Þá mælti konungr: "hvat viltu mæla, sveinn, er þú sér á mik?" Vöggr segir: "þá er ek var heima, heyrðak sagt, at Hrólfr konungr at Hleiðru var mestr maðr á Norðrlöndum, en nú sitr hér í hásæti kraki einn lítill, ok kallið ér hann konung". Þá svarar konungr: "þú, sveinn, hefir gefit mér nafn, at ek skal heita Hrólfr kraki; en þat er títt, at gjöf skal fylgja nafnfesti. Nú sé ek þik enga gjöf hafa til at gefa mér at nafnfesti, þá er mér sé þægilig; nú skal sá gefa öðrum, er til hefir", tók gullhring af hendi sér ok gaf honum. Þá mælti Vöggr: "gef þú allra konunga heilastr, ok þess strengi ek heit, at verða þess manns bani, er þinn banamaðr verðr". Þá mælti konungr ok hló við: "lítlu verðr Vöggr feginn".

Annat mark var þat sagt frá Hrólfi kraka um frœknleik hans, at sá konungr réð fyrir Uppsölum, er Aðils hét; hann átti Yrsu, móður Hrólfs kraka. Hann hafði ósætt við þann konung, er réð fyrir Nóregi, er Áli hét. Þeir stefndu orrostu milli sín á ísi vats þess, er Væni heitir.

Aðils konungr sendi boð Hrólfi kraka, mági sínum, at hann kvæmi til liðveizlu við hann, ok hét mála öllum her hans, meðan þeir væri í ferðinni, en konungr sjálfr skyldi eignask III kostgripi, þá er hann køri af Svíþjóð. Hrólfr konungr mátti eigi fara fyrir ófriði þeim, er hann átti við Saxa, en þó sendi hann Aðilsi berserki sína XII; þar var einn Böðvar-Bjarki ok Hjalti hugprúði, Hvítserkr hvati, Vöttr, Véseti, þeir brœðr Svipdagr ok Beiguðr. Í þeiri orrostu fell Áli konungr ok mikill hluti liðs hans. Þá tók Aðils konungr af honum dauðum hjálminn Hildisvín ok hest hans Hrafn. Þá beiddusk þeir berserkir Hrólfs kraka at taka mála sinn, III pund gulls hverr þeira, ok um fram beiddust þeir at flytja Hrólfi kraka kostgripi þá, er þeir kuru til handa honum; þat var hjálmrinn Hildigöltr ok brynjan Finnsleif, er á hvárigu festi járn, ok gullhringr sá, er kallaðr var Sviagriss, er átt höfðu langfeðgar Aðils. En konungr varnaði allra gripanna ok eigi heldr galt hann málann; fóru berserkir braut ok unðu illa sínum hlut, sögðu svá búit Hrólfi kraka; ok jafnskjótt byrjaði hann ferð sína til Uppsala, ok er hann kom skipum sínum í ána Fýri, þá reið hann til Uppsala ok með honum XII berserkir hans, allir griðalausir. Yrsa, móðir hans, fagnaði honum ok fylgði honum til herbergis ok eigi til konungs hallar; váru þá görvir eldar fyrir þeim ok gefit öl at drekka. Þá kómu menn Aðils konungs inn ok báru skíð á eldinn ok gerðu svá mikinn, at klæði brunnu af þeim Hrólfi ok mæltu: "er þat satt, at Hrólfr kraki ok berserkir hans flýja hvárki eld né járn?". Þá hljóp Hrólfr kraki upp ok allir þeir. Þá mælti hann:

Tók skjöld sinn ok kastaði á eldinn ok hljóp yfir eldinn, meðan skjöldrinn brann, ok mælti enn:

Svá fór hverr at öðrum hans manna, tóku þá ok, er eldinn höfðu aukit, ok köstuðu á eldinn. Þá kom Yrsa ok fekk Hrólfi kraka dýrshorn, fult af gulli, ok þar með hringinn Sviagrís ok bað þá braut ríða til liðsins. Þeir hljópu á hesta sína ok ríða ofan á Fýrisvöllu; þá sá þeir, at Aðils konungr reið eptir þeim með her sinn alvápnaðan ok vill drepa þá. Þá tók Hrólfr kraki hœgri hendi gullit ofan í hornit ok søri alt um götuna. En er Sviar sjá þat, hlaupa þeir ór söðlunum, ok tók hverr slíkt, er fekk, en Aðils konungr bað þá ríða ok reið sjálfr ákafliga. Slöngvir hét hestr hans, allra hesta skjótastr. Þá sá Hrólfr kraki, at Aðils konungr reið nær honum, tók þá hringinn Sviagrís ok kastaði til hans ok bað hann þiggja at gjöf. Aðils konungr reið at hringinum ok tók til með spjótsoddinum ok rendi upp á falinn. Þá veik Hrólfr kraki aptr ok sá, er hann laut niðr; þá mælti hann: "svínbeygt hefi ek nú þann, er ríkastr er með Sviu m". Svá skildusk þeir. Af þessi sök er gull kallat sáð Kraka eða Fýrisvalla. Svá kvað Eyvindr skáldaspillir:

Svá sem Þjóðólfr kvað:

Svá er sagt, at konungr sá, er Hölgi er nefndr, er Hálogaland er við kent, var faðir Þorgerðar Hölgabrúðar; þau váru bæði blótuð, ok var haugr Hölga kastaðr, önnur fló af gulli eða silfri, þat var blótféit, en önnur fló af moldu ok grjóti. Svá kvað Skúli Þorsteinsson:

Í Bjarkamálum hinum fornum eru tölð mörg gullsheiti; svá segir þar:

Gull er kallat í kenningum eldr handar eða liðs eða leggjar, því at þat er rautt; en silfr snær eða svell eða héla, því at þat er hvítt. Með sama hætti skal ok kenna gull eða silfr til sjóðs eða diguls eða lauðar, en hvárttveggja silfr ok gull má vera grjót handar eða háls-gjörð nokkurs þess manns, er títt var at hafa men. Men ok hringar eru bæði silfr ok gull, ef eigi er annan veg greint. Sem kvað Þorleikr fagri:

Ok sem kvað Einarr skálaglamm:

Svá kvað Einarr Skúlason:

Ok enn sem hann kvað:

Hér er gull kallat eldr áls hrynbrautar,