Bókastaðir

Þat er upphaf þessarrar frásagnar, at Haraldr konungr Sigurðarson réð fyrir Noregi. Þat var í þann tíma, er Magnús konungr frændi hans var andaðr. Svá er sagt, at Haraldr konungr var allra manna vitrastr ok ráðigastr; varð þat ok flest at ráði, er hann lagði til. Hann var skáld gott. Jafnan kastaði hann háðyrðum at þeim mǫnnum, er honum sýndisk; þoldi hann ok allra manna bezt, þótt ' at honum yrði kastat klámyrðum, þá er honum var gott í skapi. Hann átti þá Þóru, dóttur Þórbergs Árnasonar. Honum þótti mikit gaman at skáldskap, ok hafði jafnan þá með sér er kveða kunnu.

Þjóðólfr hét maðr; hann var íslenzkr, ok ættaðr ór Svarfaðardal, kurteiss maðr ok skáld mikit. Hann var með Haraldi konungi í hinum mestu kærleikum. Hann kallaði konungr hǫfuðskáld sitt, ok virði hann mest allra skálda. Hann var ættsmár, ok menntr vel, ǫfundsjúkr við þá, er til komu.

Haraldr konungr elskaði mjǫk Íslendinga; gaf hann til Íslands marga góða gripi, klukku góða til Þingvalla; ok þá er hallæri þat hit mikla kom á Ísland, er ekki hefir slíkt komit annat, þá sendi hann út til Íslands fjóra knǫrru, hlaðna af mjǫli, sinn í hvern fjórðung, ok lét flytja brott fátœka menn sem flesta af landinu.

Bárðr hét maðr, ok var hirðmaðr Haralds konungs. Hann sigldi til Íslands, ok kom út at Gásum, ok vistaðisk þar um vetrinn.

Sá maðr tók sér far með honum, er Halli hét, ok var kallaðr Sneglu-Halli; hann var kallaðr skáld gott ok orðgreppr mikill. Halli var hár maðr ok hálslangr, herðalítill ok handsíðr ok ljótlimaðr; hann var ættaðr ór Fljótum.

Þeir sigldu þegar (er þeir) váru búnir, ok hǫfðu langa útivist, tóku Noreg um haustit norðr við Þrándheim, við eyjar þær, er Hítrar heita, ok sigldu síðan inn til Agðaness ok lágu þar um nótt. Enn um morgininn eftir sigldu þeir inn eftir firðinum lítinn byr; enn er þeir komu inn um Rein, sá þeir, at langskip þrjú røru innan eftir firðinum. Dreki var hit þriðja skipit. Ok er skipin røru hjá kaupskipinu, þá gekk maðr fram ór lyftingunni á drekanum, í rauðum skarlats-klæðum, ok hafði gullhlað um enni, bæði mikill ok tiguligr.

Þessi maðr tók til orða: "Hverr stýrir skipinu eða hvar váru þér í vetr, hvaðan ýttu þér, eða hvar tóku þér fyrst land, eða hvar lágu þér í nótt"?

Þeim varð næsta orðfátt kaupmǫnnum, er svá var margs spurt senn. Halli svarar þá: "Vér várum í vetr á Íslandi, enn ýttum af Gásum, enn Bárðr heitir stýrimaðr, enn tókum land við Hítrar, enn lágum í nótt við Agðanes".

Þessi maðr spurði, er reyndar var Haraldr konungr Sigurðarson: "Sarð hann yðr þá eigi hann Agði"?

"Eigi enn þá", sagði Halli.

Konungrinn brosti at, ok mælti: "Er nǫkkurr til ráðs um, at hann muni enn síðar meir veita yðr þessa þjónustu"?

"Ekki", sagði hann Halli, "ok bar þó einn hlutr mest til þess, er vér fengum enga skǫmm af honum".

"Hvat var þat"? sagði konungr.

Halli vissi gerla, við hvern hann talaði. "Þat, herra", sagði hann, "ef yðr forvitnar at vita, at hann Agði beið at þessu oss tignari manna, ok vænti yðar þangat í kveld, ok mun hann þá gjalda af hǫndum þessa skuld ótæpt".

"Þú munt vera orðhákr mikill", segir konungr. Eigi er getit orða þeira fleiri at sinni.

Sigldu þeir kaupmennirnir inn til Kaupangs, ok skipuðu þar vǫru upp, ok leigðu sér hús í bœnum. Fám nóttum síðar kom konungr inn aftr til bœjar, ok hafði hann farit til eyja út at skemta sér. Halli bað Bárð at fylgja sér til konungsins, ok kveðsk vilja biðja hann vetrvistar; enn Bárðr bauð honum með sér at vera. Halli bað hann hafa þǫkk fyrir, enn kveðsk með konunginum vilja vera, ef þess væri kostr.

Einn dag gekk Bárðr til konungs ok Halli með honum. Bárðr kvaddi konung. Konungr tók vel kveðju hans, ok spurði margs af Íslandi, eða hvárt hann hefði flutt útan nǫkkura íslenzka menn. Bárðr sagðisk flutt hafa einn íslenzkan mann; "ok heitir hann Halli, ok er nú hér, herra, ok vill biðja yðr vetrvistar".

Halli gekk þá fyrir konunginn ok kvaddi hann. Konungrinn tók honum vel, ok spurði, hvárt hann hefði svarat honum á firðinum, "er vér fundumsk".

"Sá er hinn sami", segir Halli.

Konungrinn sagðisk eigi spara mundu mat við hann, ok bað vera at búi sínu nǫkkuru.

Halli kveðsk með hirðinni vilja vera, eða leita sér annars ella.

Konungrinn kvað svá fara jafnan, at "mér er um kennt, ef várr vinskapr ferr eigi vel af hendi, þó at mér þykki varla svá vera. Eru þér einráðir Íslendingar ok ósiðblendnir. Nú ver, ef þú vill, ok ábyrgsk þik sjálfr, hvat sem í kann gerask".

Halli kvað svá vera skyldu, ok þakkaði konunginum. Var hann nú með hirðinni, ok líkaði hverjum manni vel til hans.

Sigurðr hét sessunautr Halla, gamall hirð-maðr ok gæfr. Sá var siðr Haralds konungs, at eta einmælt; var fyrst borin vist fyrir konung, sem vánligt var, ok var hann þá jafnan mjǫk mettr, er vistin kom fyrir aðra. Enn þá er hann var mettr, klappaði hann með hnífskefti sínu á borðit, ok skyldi þá þegar ryðja borðin, ok váru margir þá hvergi nærri mettir.

Þat bar til eitt sinn, er konungr gekk úti um stræti ok fylgdin með honum, at þeir heyrðu í eitt herbergi deild mikla. Þar váru at sútari ok járnsmiðr, ok þar næst flugusk þeir á. Konungrinn nam staðar ok sá á um stund.

Síðan mælti hann: "Gǫngum brott, hér vil ek engan hlut at eiga; enn þú, Þjóðólfr, yrk um þá vísu".

"Herra", segir hann, "eigi sómir þat, þar sem ek em kallaðr hǫfuðskáld yðart".

Konungr svarar: "Þetta er meiri vandi enn þú munt ætla; þú skalt gera af þeim alla menn aðra en þeir eru: lát annan vera Sigurð Fáfnis-bana, ok annan Fáfni, ok kenn þó hvárn til sinnar iðnar". Þjóðólfr kvað þá vísu:

"Þetta er vel kveðit", segir konungr, "ok kveð nú aðra, ok lát þá annan vera Þór, enn annan Geirrauð jǫtun, ok kenn þó hvárn til sinnar iðnar". Þá kvað Þjóðólfr vísu:

"Ekki ertú ámælisverðr um þat", sagði konungr, "at þú ert órleysingr til skáldskapar". Ok lofuðu allir, at vel væri ort.

Ekki var Halli við þetta. Ok um kveldit, er menn sátu við drykk, kváðu þeir fyrir Halla, ok sǫgðu hann eigi mundu svá yrkja, þótt hann þœttisk skáld mikit.

Halli kveðsk vita, at hann orti verr enn Þjóðólfr. "Enn þó mun mér firrst um fara, ef ek em eigi við staddr yrkis-efnin", segir Halli.

Þetta var þegar sagt konungi, ok snúit svá, at hann þœttisk eigi minna skáld enn Þjóðólfr. Konungr kvað honum eigi at því verða mundu, "enn vera kann, at vér fáim þetta reynt af stundu".

Þat var einn dag, er menn sátu yfir borðum, at þar gekk inn í hǫllina dvergr einn, er Túta hét; hann var frískr at ætt. Hann hafði lengi verit með Haraldi konungi. Hann var eigi hærri enn þrevett barn, enn allra manna digrastr ok herða mestr, hǫfuðit mikit ok elliligt, hryggrinn eigi allskammr, enn sýlt í neðan, þar sem fœtrnir váru.

Haraldr konungr átti brynju, þá er hann kallaði Emmu; hann hafði látit gera hana í Miklagarði. Hon var svá síð, at hon tók niðr á skó Haraldi konungi, þá er hann stóð réttr; var hon ǫll tvǫfǫld, ok svá styrk, at aldrigi festi járn á. Konungrinn hafði látit fœra dverginn í brynjuna ok setja hjálm á hǫfuð honum, ok gyrði hann sverði. Síðan gekk hann inn í hǫllina, sem fyrr var ritat, ok þótti maðrinn vera undrskapaðr.

Konungrinn kvaddi sér hljóðs, ok mælti: "Sá maðr, er kveðr um dverginn vísu, svá at mér þykki vel kveðin, þiggi af mér kníf þenna ok belti", — ok lagði fram á borðit fyrir sik gripina: "Enn vitit þat fyrir víst, ef mér þykkir eigi vel kveðin, at hann skal hafa óþǫkk mína, ok missa gripanna beggja".

Ok þegar er konungr hafði flutt erindi sitt, kveðr maðr vísu útar á bekkinn, ok var þat Sneglu-Halli:

Konungr bað fœra honum gripina: "Ok skaltú ná hér á sannmæli, því at vísan er vel kveðin".

Þjóðólfi fannsk fátt um.

Þat var einn dag, er konungrinn var mettr, at konungr klappaði knífi á borðit, ok bað ryðja. Þjónustumenn gerðu svá. Þá var Halli hvergi nærri mettr. Tók hann þá stykki eitt af diskinum, ok helt eftir, ok kvað þetta:

Um morgininn eftir, er konungr var kominn í sæti sitt ok hirðin, gekk Halli í hǫllina fyrir konunginn. Hann hafði skjǫld sinn ok sverð á baki sér. Hann kvað vísu:

Engu svarar konungr, ok lét sem hann heyrði eigi; enn þat vissu allir menn, at honum mislíkaði.

Litlu síðar var þat, at konungrinn gekk úti ok fylgdin með honum; þar var ok Halli í fǫr. Hann snaraði fram hjá konunginum. Konungrinn kvað þetta:

Halli svarar: "Hleyp ' k fram at skyrkaupum".

"Graut muntú gera láta"? segir konungr.

"Gǫrr matr es þat, smjǫrvan", segir Halli.

Hleypr hann Halli þá upp í garðinn, ok þangat sem var eldahús; þar hafði hann látit gera graut í stórum katli, — settisk til ok át grautinn.

Konungr sér, at Halli hverfr upp í garðinn. Hann kvaddi til Þjóðólf ok tvá menn aðra, at leita Halla. Konungr veik ok upp í garðinn. Þeir finna hann, þar sem hann át grautinn. Konungr kom þá at, ok sá, hvat hann hafðisk at.

Konungr var hinn reiðasti, ok spurði Halla hví hann fór af Íslandi til hǫfðingja, til þess at gera af sér skǫmm ok gabb.

"Látit eigi svá, herra", segir Halli; "jafnan sé ek yðr eigi drepa hendi við góðum sendingum". Halli stóð þá upp, ok kastaði niðr katlinum, ok skall við haddan.

Þjóðólfr kvað þá þetta:

Konungrinn gekk þá brottu ok var allreiðr, ok um kveldit kom engi matr fyrir Halla, sem fyrir aðra menn. Ok er menn hǫfðu snætt um stund, komu inn tveir menn, ok báru milli sín trog mikit, fullt grautar, ok með spán, ok settu fyrir Halla. Hann tók við ok át sem hann lysti, ok hætti síðan.

Konungr bað Halla eta meira. Hann kveðsk eigi mundu eta meira at sinni. Haraldr konungr brá þá sverði, ok bað Halla eta grautinn, þar til er hann spryngi af. Halli kveðsk eigi mundu sprengja sik á grauti, enn sagði konung ná mundu lífi sínu, ef hann væri á þat einhugi. Konungr sezk þá niðr ok slíðrar sverðit.

Nǫkkuru síðar var þat einn dag, at konungr tók disk einn af borði sínu, ok var á steiktr gríss, ok bað Tútu dverg at fœra Halla, "ok bið hann yrkja vísu, ef hann vill halda lífinu, ok hafa kveðit, áðr þú kemr fyrir hann, ok seg honum eigi fyrr enn þú kemr á mitt gólf".

"Eigi em ek þess fúss", segir Túta, "því at mér líkar vel við Halla".

"Sé ek", segir konungr, "at þér líkar vel vísan ok þykkir góð, sú er hann orti um þik, ok muntú gerla heyra kunna. Nú far brott í stað, ok ger sem ek býð".

Túta tók við diskinum, ok gekk á mitt gólfit ok mælti: "Þú, Halli, yrk vísu at boði konungs, ok haf ort, áðr ek kem fyrir þik, ef þú vill halda lífinu".

Halli stóð þá upp, ok rétti hendr í móti diskinum, ok kvað vísu:

Konungr mælti þá: "Nú skal gefa þér upp reiði mína, Halli, því at vísan er vel kveðin, svá skjótt sem til var tekit".