Bókastaðir

Herruðr hét jarl ríkr ok ágætr á Gautlandi, hann var kvángaðr; dóttir hans hét Þóra; hon var allra kvenna fríðust sýndum, ok kurteisust at sér um alla luti, þat er til handa má bera, ok betra er at hafa, enn án vera; þat var hennar kenningarnafn, at hon var kǫlluð Borgarhjǫrtr, fyrir því at svá bar hon af ǫllum konum at fegurð, sem hjǫrtr af ǫðrum dýrum. Jarlinn unni mikit dóttur sinni; hann lét gera henni eina skemmu, skamt frá hǫll konungs, ok um þá skemmu var skíðgarðr. Þat lagði jarl í vanda sinn, at senda dóttur sinni hvern dag nokkut til skemtanar, en þat mælti hann, at því mundi hann framhalda.

Frá því er sagt, at hann lét fœra henni lítinn lyngorm einhvern dag, ákafliga fagran, ok þessi ormr þótti henni góðr, ok lét hann í sitt eski, ok bar undir hann gull; skamma stund var hann þar, áðr hann óx mikit ok svá gullit undir honum; þar kemr, at eigi hefir hann rúm í eskinu, ok liggr nú í hring um eskit utan; ok þar kemr of síðir, at eigi hefir hann rúm í skemmunni, ok gullit vex undir honum jafnt sem ormrinn sjálfr; nú liggr hann utan um skemmuna, svá at saman tók hǫfuð ok sporðr, ok illr gerisk hann viðreignar, ok þorir engi maðr at koma til skemmunnar fyrir þessum ormi, nema sá einn, er honum fœrir fœðslu, ok oxa þarf hann í mál.

Jarli þykkir mikit mein á þessu, ok strengir þess heit, at hann mun þeim manni gefa dóttur sína, hvat manna sem hann er, ef at bana yrði orminum, ok gull þat, er undir honum er, skal vera hennar heimanfylgja. Þessi tíðendi spyrjask víða of land, en þó treystisk engi til at ráða fyrir þessum mikla ormi.

Í þann tíma réð fyrir Danmǫrku Sigurðr hringr; hann var ríkr konungr, ok er frægr orðinn af þeirri orrostu, er hann barðisk við Harald hilditǫnn á Brávelli, ok fyrir honum fell Haraldr, sem kunnigt er orðit of alla Norðrálfu heimsins. Sigurðr átti einn son, er Ragnar hét; hann var mikill vexti, vænn yfirlits ok vel viti borinn, stórlyndr við sína menn, en grimmr sínum úvinum; þegar hann hafði aldr til, fær hann sér liðs ok herskipa, ok gerisk hann enn mesti hermaðr, svá at varla fæsk hans maki.

Hann spyrr þetta, er Herruðr jarl hafði ummælt, gefr hann at engan gaum, ok lætr sem hann viti eigi; hann lætr gera sér fǫt með undarligum hætti, þat eru loðbrœkur ok loðkápa, ok nú er ger eru, þá lætr hann þau vella í biki, síðan herðir hann þau.

Þat er eitthvert sumar, er hann heldr her sínum til Gautlands, ok leggr í leynivág einn skip sitt, ok var skamt þaðan, þat er jarl réð fyrir; ok er Ragnar hafði þar eina nótt verit, vaknar hann snemma um morgininn, rís upp ok tekr þessi en sǫmu vápnfǫt, er áðr var frásagt, ok ferr í, ok tekr spjót mikit í hǫnd sér, ok gengr af skipunum einnsaman ok þar er sandr er, ok nú veltisk hann í sandinum; ok áðr hann gengr í brott, tekr hann geirnagla or spjóti sínu, ok ferr nú einn frá skipunum til borgarhliðs jarls, ok kemr þar snemma dags, svá at allir menn váru í svefni. Nú stýrir hann til skemmunnar; ok er hann kemr í skíðgarðinn, þar sem ormrinn var, leggr hann til hans með spjóti sínu, ok þá kippir hann at sér spjótinu; ok annat sinn leggr hann, þat lag kemr í hrygg orminum, ok nú vizk hann við hart, svá at spjótit gekk af skaptinu, ok verðr svá mikill gnýr í hans fjǫrbrotum, at skemman skelfr ǫll. Ok nú snýr Ragnar á brott; þá kemr blóðbogi milli herða honum, ok þat sakar hann eigi, svá hlífa honum klæði þau, sem hann lét gera.

En þeir, er í skemmunni váru, vakna við gnýinn, ok ganga út or skemmunni. Nú sér Þóra ganga einn mann mikinn frá skemmunni, ok spyrr hann at nafni, eða hvern hann vill nú finna; hann nemr staðar, ok kvað vísu þessa:

Ok nú gengr hann á brott, ok mælti ekki fleira við hana; en spjótit stóð í sárinu eptir, en hann hefir skaptit með sér. Nú er hon hefir þessa vísu heyrða, skyldi hon hvat hann sagði til um sitt erendi, ok svá hve gamall hann var; ok nú hyggr hon at fyrir sér, hverr hann mundi vera, ok þykkisk hon eigi vita, hvárt hann er mennskr maðr eða eigi; fyrir því at henni þykkir vǫxtr hans vera svá mikill, sem sagt er frá úvættum á þeim aldri, sem hann hafði, ok snýr hon inní skemmuna ok sofnar.

Ok er menn koma út um morgininn, verða menn þess varir, at ormrinn var dauðr, ok hann var lagðr með einu miklu spjóti, ok þat stóð fast í sárinu; nú lætr jarl þat í brott taka þaðan, ok var þat svá mikit, at fám var vápnhœft. Nú íhugar jarl hvat hann hafði ummælt við þann mann, er orminum yrði at bana, ok þykkisk eigi vita, hvárt mennkr maðr veldr þessu eða eigi, ok rœðsk nú um við vini sína ok dóttur, hve hann skal eptir leita, ok þykkir á því líkendi, at sá mun eptir leita at hafa verðkaupit, er til hefir unnit.

Þat réð hon, at láta kveðja þings fjǫlmenns: "ok bið þá segja, at þangat komi allir þeir menn, er eigi vilja hafa reiði jarls, ok nokkrskostar mega sœkja þingstefnu, ok ef sá er nǫkkur, er viðgengr banasári ormsins, skal hafa þat spjótskapt þangat, er fylgt hefir spjótinu." Þetta lízk jarli vænligt, ok lætr nú þings kveðja.

Ok er at þeim degi kemr, er vera skal þingit, kemr jarl ok margir hǫfðingjar aðrir; þar verðr mikit fjǫlmenni.

Þetta spyrsk til skipa Ragnars, at þaðan skamt var þing stefnt; ok nú ferr Ragnar frá skipum náliga með allan her sinn til þingsins; ok er þeir koma þar, nema þeir staðar nakkvat frá ǫðrum mǫnnum, þvíat Ragnar sér nú at komit var fjǫlmenni mikit frá því, sem vani var til.

Þá stendr jarl upp, ok kveðr sér hljóðs ok talar, biðr menn hafa þǫkk fyrir, er vel hafa skipazk við hans orðsending, ok segir síðan atburð þann, sem orðinn er, fyrst frá því, hversu hann hafði ummælt við þann mann, er orminum yrði at bana, síðan, at ormrinn er nú dauðr, ok sá hefir látit eptir standa spjótit í sárinu, er unnit hefir þetta frægðarverk: "ok ef nǫkkur er sá hér kominn til þingsins, eð þat skapt hafi, er þessu spjóti hœfi, beri hann þat fram, ok sanni svá sǫgu sína, þá skal ek þat allt enda, er ek hefi ummælt, hvárt sem hann er af meirum stigum, eða minnum;" Ok lýkr hann svá sínu máli, at hann lætr bera spjótit fyrir hvern mann, er á er þinginu, ok biðr sér segja, hverr sá er, er við þessu gengr, eða þat skapt hefir, er hér hœfir til. Nú er svá gert; eigi finnsk sá né einn, eð þat skapt hafi.

Nú er komit þar, sem Ragnar er, ok sýnt honum spjótit, ok gengr hann við at hann mun eiga, ok þar hœfir hvárt eptir ǫðru skaptit ok spjótit. Nú þykkjask menn vita, at hann mun hafa orðit orminum at bana, ok verðr hann af þessu verki harðla mjǫk frægr of ǫll Norðrlǫnd, ok biðr hann nú Þóru dóttur jarls, ok hann tekr því vel, ok nú er hon honum gipt, ok er fengit at mikilli veizlu með enum beztum fǫngum í því ríki; at þessi veizlu kvángask Ragnar. Ok er lokit er veizlunni, ferr Ragnar til ríkis síns, ok réð þar fyrir, ok ann mikit Þóru; þau eiga tvá sonu, hét Eirekr enn ellri, en Agnarr enn yngri; þeir váru miklir vexti ok fríðir sýnum, sterkari váru þeir miklu, enn aðrir menn flestir, er þá váru uppi; þeir námu allskonar íþróttir.

Þat var eitthvert sinn, at Þóra kendi sér sóttar, ok andask hon or þessi sótt; en Ragnari þótti þetta svá mikit, at hann vill eigi ráða ríkinu; ok tekr aðra menn at ráða ríkinu með sonum sínum; en hann tekr nú til iðnar sinnar ennar sǫmu, sem hann hafði fyrr haft, ok ræðsk nú í hernað, ok hvar sem hann ferr, fær hann sigr.

Nú er þat eitt sumar, at hann heldr skipum sínum til Noregs, þvíat hann átti þar marga frændr ok vini, ok vill þá hitta; hann kemr skipum sínum um kveldit í hǫfn eina litla, en þar var bœr skamt þaðan, er hét á Spangarheiði, ok lágu þeir þar í hǫfn þá nótt. Ok er morgin kom, skyldu matsveinar fara á land at baka brauð; þeir sjá at bœr er skamt frá þeim, ok þótti þeim sér þat betr gegna, at fara til húss, ok vera þar at.

Ok er þeir kómu til þess ens litla bœjar, þá hitta þeir einn mann at máli, ok er þat kerling, ok spurðu, hvárt hon væri húsfreyja, eða hvat hon héti.

Hon segir, at hon sé húsfreyja: "ok nafn mitt úvandt, ek heiti Gríma; eða hverir eru þér?"

Þeir sǫgðu, at þeir væri þjónustumenn Ragnars loðbrókar, ok vilja þeir fœra fram sýslu sína: "ok viljum vér at þú vinnir með oss."

Kerling svarar, at hendr hennar váru stirðar mjǫk: "en verit hafði þat fyrrum, at ek kunna bjarg vel sýslu sinna, ok á ek mér dóttur þá, er at mun vera með yðr ok mun heim koma brátt, ok heitir Kráka, er nú svá komit, at ek kem trautt ráði við hana."

Ok nú er Kráka at fé farin um myrgininn, ok sér at skip váru komin við land mǫrg ok stór; ok nú tekr hon ok þvær sér, en kerling hafði henni þat bannat, þvíat hon vildi eigi at menn sæi fegurð hennar, þvíat hon var allra kvenna vænst, en hár hennar var svá mikit, at tók (á) jǫrð um hana, ok svá fagrt sem silki þat, er fegrst verðr. Ok nú kemr Kráka heim, en þeir matsveinar hǫfðu gert eld; ok nú sér Kráka at þar eru menn komnir, þeir er hon hefir eigi fyrr sét; hon hyggr at þeim, ok svá þeir at henni.

Ok nú spyrja þeir Grímu: "hvárt er sjá þín dóttir, en fagra mær?"

"Eigi er til þess logit," segir Gríma, "at sjá er mín dóttir."

"Furðu úlíkar máttu þið verða," segja þeir, "svá illilig sem þú ert, en vér hǫfum eigi jafnvæna mey sét, ok enga sjám vér hana hafa þína mynd, þvíat þú ert et mesta ferlíki."

Gríma svarar: "eigi má nú á mér sjá, brugðit er nú mínum yfirlitum or því, sem var." Nú rœða þeir þetta, at hon vinni með þeim.

Hon spyrr: "hvat skal ek vinna?"

Þeir kváðusk vilja at hon teygði brauð, en þeir mundi baka eptir, ok tekr hon síðan til sinnar iðju, ok vinnsk henni vel; en þeir horfðu á hana ávalt, svá at þeir gáðu eigi sýslu sinnar, ok brendu brauðit; ok er þeir hǫfðu lokit verki sínu, fóru þeir til skipa.

Ok þá er þeir skyldu brjóta upp vistir sínar, mæltu allir, at þeir hefði aldri jafnilla unnit, ok væri hegningar fyrir vert. Ok nú spyrr Ragnar, hví þeir hefði þanninn matbúit? Þeir kváðusk sét hafa konu svá væna, at þeir gáðu eigi sinnar sýslu, ok ætluðu þeir at engi mundi henni vænni vera í verǫld... Ok er þeir tóku svá mikit af of hennar fegurð, þá segir Ragnar, ok kveðsk þat vita, at sjá mundi eigi jafnvæn, sem Þóra hafði verit;

Þeir kváðu hana eigi úvænni. Þá mælti Ragnar: "nú mun ek senda þá menn, er gerla kunni at sjá; ef svá er, sem þér segið, þá er þetta athugaleysi yðr uppgeflt, en ef konan er at nokkrum lut úvænni, enn þér segið frá, munu þér taka hegning mikla á yðr."

Ok nú sendir hann menn sína til fundar við þessa ena fǫgru mey, en andviðri var svá mikit, at þeir máttu eigi fara þann dag; þá mælti Ragnar við sína sendimenn: "ef yðr lízk þessi en unga mær svá væn, sem oss er sagt, biðið hana fara á minn fund, ok vil ek hitta hana, vil ek at hon sé mín; hvárki vil ek at hon sé klædd né úklædd, hvárki mett né úmett, ok fari hon þó eigi einsaman, ok skal henni þó engi maðr fylgja."

Nú fóru þeir, þartil er þeir koma til húss, ok hyggja at Kráku vandliga, ok lízk þeim sjá kona svá væn, at þeir hugðu enga aðra jafnvæna; ok nú segja þeir orð herra síns, Ragnars, ok svá, hversu hon skyldi búin vera. Kráka hugði at, hversu konungr hafði mælt, ok hve hon skyldi búask, en Grímu þótti engan veg svá mega vera, ok kveðsk vita, at sjá konungr mundi eigi vera vitr.

Kráka segir: "því mun hann svá mælt hafa, at svá mun vera mega, ef vér skiljum, eptir því sem hann ætlar til; en víst eigi má ek í yðarri ferð vera þenna dag, en ek man koma snemma á morgin til yðarra skipa."

Nú fóru þeir í brott, ok segja Ragnari svá búit, at hon mundi koma til fundar þeirra. Ok nú er hon heima þá nótt.

En um myrgininn snemma segir Kráka karli, at þá mundi hon fara á fund Ragnars: "en þó mun ek verða at breyta búnaði mínum nokkut, þú átt ǫrriða net, ok mun ek þat vefja at mér, en þar yfir utan læt ek falla hár mitt, ok mun ek þá hvergi ber; en ek mun bergja á einum lauk, ok er þat lítill matr, en þó má þat kenna, at ek hefi bergt, ok ek mun láta fylgja mér hund þinn, ok fer ek þá eigi einsaman, en þó fylgir mér engi maðr." Ok er kerling heyrir hennar fyrirætlan, þykkir henni hon mikit við hafa.

Ok er Kráka er búin, ferr hon leiðar sinnar, þartil er hon kemr til skipa, ok var fǫgr tilsýndar, er hár hennar var bjart ok sem á gull eitt sæi. Ok nú kallar Ragnar á hana, ok spyrr, hver hon væri, eða hvern hon vildi finna. Hon svarar, ok kvað vísu:

Nú sendir hann menn at móti henni, ok lætr fylgja henni á skip sín; en hon kveðsk eigi fara vilja, nema henni sé grið gefin ok fǫrunaut hennar; nú er henni fylgt á konungs skip; ok er hon kemr í fyrirrúm, seilisk hann í mót henni, en hundrinn beit í hǫnd honum. Þeir menn hans hlaupa til ok drepa hundinn, ok reka bogastreng at hálsi honum, ok fær hann af því bana, ok er eigi betr griðum haldit við hana, enn svá. Nú leggr Ragnar hana í lypting hjá sér, ok hjalar við hana, ok varð honum vel í skap við hana ok var blíðr við hana; hann kvað vísu:

Hon kvað:

Nú segir hann at honum lízk vel á hana, ok ætlar víst at hon skuli með honum fara. Þá kvað hon eigi svá vera mega. Þá kvaðsk hann vilja, at hon væri þar um nótt á skipi.

Hon segir, at eigi skal þat vera, fyrr enn hann kemr heim or þeirri ferð, sem hann hafði ætlat: "ok má vera, at þá sýnisk yðr annat."

Þá kallar Ragnar á féhirði sinn, ok bað hann taka serk þann, er Þóra hefir átt, ok var allr gullsaumaðr, ok fœra sér; þá býðr Ragnar Kráku á þá lund:

Kráka kvað í móti:

"Ok vil ek víst eigi taka við serknum," segir hon, "vil ek ekki í skraut búask, meðan ek em hjá karli; kann vera at yðr lízk betr á mik, ef ek búask betr, ok vil ek nú fara heim, en þá máttu gera menn eptir mér, ef þér er þá samt í hug, ok villr þú at ek fara með þér."

Ragnar segir, at eigi mun hugr hans skipask, ok ferr hon heim.

En þeir fóru, sem þeir hǫfðu ætlat, þegar þeim gaf byr, ok lýkr hann sínum erendum, eptir því sem hann hafði ætlat. Ok er hann ferr aptr, kemr hann sér í ena sǫmu hǫfn, sem hann hafði fyrr haft, þá er Kráka kom til hans; ok þat et sama kveld sendir hann menn á fund hennar at segja orð Ragnars, at hon fœri nú alfari; en hon segir, at hon mun eigi fara fyrr, enn um morgininn.

Rís Kráka upp snemma, ok gengr til rekkju þeirra karls ok kerlingar, ok spyrr, hvárt þau vaki. Þau kváðusk vaka, ok spurðu, hvat hon vildi.

En hon segir, at hon ætlaði á brott, ok vera þar ekki lengr: "en ek veit at þið drápuð Heimi fóstra minn, ok á ek engum manni verra at launa enn ykkr; ok fyrir þá sǫk vil ek ekki ykkr illt gera láta, at ek hefi lengi með ykkr verit, en nú vil ek þat ummæla, at annar dagr sé ykkr ǫðrum verri, er yfir ykkr kemr, en inn síðarsti verstr, ok munu vér nú skilja."

Þá gengr hon leiðar sinnar til skipa, ok er þar vel við henni tekit; gefr þeim vel veðr. Þann aptan enn sama, er menn skulu rekkja undir sér, þá segir Ragnar, at hann vill at þau Kráka hvíli bæði saman.

Hon segir, at eigi mátti svá vera: "ok vil ek at þú drekkir brúðlaup til mín, þá er þú kemr í ríki þitt, ok þykki mér þat mín virðing, sem þín, ok okkarra erfingja, ef við egum nokkra." Hann veitti henni sína bœn, ok fersk þeim vel.

Kemr Ragnar nú heim í land sitt, ok er dýrlig veizla búin í mót honum; ok nú er bæði drukkit fagnaðarǫl í móti honum ok brúðlaup hans.

Ok enn fyrsta aptan, er þau koma í eina rekkju, vill Ragnar eiga hjúskaparfar við konu sína; en hon biðsk undan: þvíat hon segir, at á baki mundi bera nokkot, ef hon réði eigi. Ragnar kveðsk ekki trúa mundu á þat, kvað þau ekki framvís karl ok kerlingu. Hann spurði, hve lengi svá skyldi vera. Þá kvað hon:

Ok þó hon kvæði þetta, gaf Ragnar at því engan gaum, ok brá á sitt ráð.