Bókastaðir

Einn tíma gisti heilagr Þorlákr biskup í Reykjaholti, at Magnúsar prests. Hann reið við flokk manna suðr undir Múlafell með herra biskupi, ok at skilnaði mælti hann: "veit ek at þenna dag munu þér liðs þurfa, ok því hafða ek marga menn meðr mér; vil ek fylgja yðr til þess at ek veit yðr hættulaust vera".

Biskup mælti: "hvaðan mun þat at koma"?

Magnús svaraði: "heyrt hefir ek, at Hǫgna í Bœ líkar illa, þat er þér hafit mága hans í stórmælum, Þórð ok Eyjólf, en vilit eigi vígja kirkju hans, nema þér ráðit máldǫgum, ok þykkir honum brotinn landsréttr á sér. Því trúir ek, at hann ætli at þér skilit í Bœ gista í kveld, en eigi í Saurbœ, sem þér hafit ætlat".

Biskup svaraði: "haf þǫkk fyrir fylgd þína ok trúleika; en þú skalt heim ríða ok fara vel; undir guði er vár ferð; ekki mein munu Bœjarmenn mér gera".

Magnús svarar: "svá skal vera sem þér vilit, en segja vildi ek yðr hvat varask var, ok láta til reiðu mitt fǫruneyti".

Biskup svarar: "far vel vinr! guð mun gæta vár".

Riðu Reykhyltingar þá heim, en biskup fór fram til Grímsár; en undir hennar sandbǫkkum, við vað þat, er Steinsvað er kallat, sátu þeir Hǫgni ok mágar hans með marga menn. En þegar biskup ok hans menn kómu í lægðina, riðu Hǫgna menn fram fyrir þá ok bǫnnuðu þeim gǫtuna. Biskup spurði hví þeir gerði svá.

Hǫgni prestr reið þá fram ok mælti: "nú ætla ek at þú skilir vígja kirkju í Bœ, ok snúa heim með mér".

Biskup svaraði: "í Saurbœ hefir ek ætlat mína ferð, en eigi í Bœ".

Hǫgni mælti: "ek verð nú at ráða, ok engi er annarr kostr".

Þorlákr biskup vildi eigi þess bíða, at hann væri handtekinn, heldr fór hann með þessum óvinaflokki; ok var í Bœ þá nótt; en hvergi sveigðisk hugr hans fyrir þeirra kúgan, heldr fór hann í brott í friði, at vild sinna úvina, síðan þeir sá hann búinn at þola ǫll vandræði, heldr en sveigja réttindin meðr nokkurskyns óeinorð eða hugleysi. Fundusk þá hans mótstǫðumenn at sínum ójafnaði, er þeir sá hans staðfesti.

Vóru þá fengnir til hinir vitrustu menn til meðalgǫngu um heimanfylgju kirkjunnar ok tíðaoffr presti. Sá herra biskup þat, at þá var meira vert, at margir menn ok mikilsverðir, þeir sem áðr vóru mótstǫðumenn kirkjunnar, yrði hennar vinir, þó at Hǫgni hefði sína beiðslu um þat, at kirkja ætti heldr útlǫnd en heimaland, þar sem hon fekk þó fulla penga at fjártali. Kómu nú hvárirtveggju: Eyjólfr ok Hǫgni, Þórðr ok Snælaug, ok tóku lausn. Gekk Eyjólfr þá or kvenna vandræði því, er hann hafði áðr í legit.

Efpir þat fór biskup aftr í Bœ, ok þá þar fagra veizlu; var þar mikit fjǫlmenni ok veitt af kappi. Biskup vígði þar kirkju með þeim máldaga, sem þeir Hǫgni ok biskup urðu ásáttir. Affarardag veizlunnar gaf Hǫgni biskupi sœmiligar gjafir, ok skildusk þá með vináttu.

Þaðan fór Þorlákr biskup í Stafholt; gaf Eyjólfr biskupi þá þat fé, sem Þorleifr hafði handfest fyrir hann. Fór herra biskup heim þat haust. Sættisk herra biskup við þessa menn til þess at minka vandræði, en hvárigir lǫgðu fulla alvǫru til annarra.

Margir menn veittu Þorláki biskupi mikinn mótgang, þó at sumir yrði at því berari en sumir, þvíat þeir virðu honum til harðleiks ok miskunarleysis við fólkit, er hann vandaði um úsiðu ok bera glæpi vándra manna, ok þrøngdi þeim með valdi ok stríðu heilagrar kirkju, sem eigi vildu leiðréttask við hans hjálpsamligar áminningar.

Sveinn hét maðr, son Hvamms-Sturlu, óeirinn ok óráðvandr. Þessi maðr lagði í rekkju hjá sér náfrændkonu húsfrú sinnar. Hann bjó í nyrðra Reykjarfirði á Strǫndum í Vestfirðingafjórðungi. Sælum Þorláki biskupi mislikaði mjǫk þetta hans tilfelli, ok veitti umvandan, fyrst með fortǫlum ok áminningum, en síðan með forboðum ok banni, þvíat Sveinn harðnaði æ því meir í sinni illsku, sem biskup hann oftarr áminnti at betra sitt ráð.

Ok þann tíma, er heilagr Þorlákr biskup fór um þenna fjórðung, aflaði þessi sami Sveinn sér sveitar, til þess at sitja fyrir biskupi. Þeir fóru heiman ok á þá leið, sem þeir hugðu biskup mundu ríða, ok er þeir kómu skamt frá bœnum, gerði at þeim þoku, svá at þeir sá eigi veginn. En er þeir hǫfðu lengi farit áfram, lǫgðusk þeir niðr þar sem þeir vóru komnir, sakir myrkrs, en biskup ok hans menn riðu í bjǫrtu veðri. En þann tíma, sem margir menn kómu móti biskupi, svá at Sveinn hafði ekki liðs við þeim, létti af myrkvanum, ok sá þeir nú at þeir hǫfðu villt farit, ok svá þat, at biskup var um riðinn, svá at þeir áttu ekki vald á honum. Kendi þá hverr ǫðrum þat er þeir hǫfðu villzk; ok af þessu sundrþykki dró þeim svá mikla úhamingju til handa, at þeir unnusk á, ok Sveinn drap þann mann er Ǫrn hét, við þá laug, sem þar er í firðinum. Fekk Sveinn ok hans fǫrunautar bæði skjóta hegnd ok makliga fyrir þat, er hann vildi nauðung gera guðs manni. En biskup ok hans menn fóru frjálsliga efpir sínum vilja.

Herra Þorlákr biskup kærði marga hluti á Jón Loftsson í Odda, bæði um hórdóma ok rangan fjárafla, ok einkanliga þat, at hann helt Ragneiði systur hans heima hjá sér meðr fullu þrái ok úhlýðni, at lifandi húsfrú sinni. En þó at Jón svaraði at nokkuru hófi um aðrar ákærslur biskups, þá vildi hann þó til engrar sættar ganga at skilja við Ragneiði. Kom svá um síðir, at biskup forboðaði.

Jón angraði mjǫk at þola stríðu af biskupi, sakir metnaðar, ok þess annars, er margir áttu illan hlut at þeirra málum, ok einkanliga Þorsteinn son hans, er bjó í Gunnarsholti. Hann eggjaði fǫður sinn meðr úheyriligri heimsku í hǫfuð biskupi; en Jón ætlaði enn sem fyrr biskup með kúgan kløkkan at gera, heldr en vápn á hann at bera.

Ok einn tíma, þá er Þorlákr biskup fór í sýslu sína, ok hann átti veginn í gegnum bœinn í Odda, hugði Jón at handtaka biskup ok kúga, sem hann gerði við marga. Hann setti menn tveim megin geila þeirra, sem fyrir austan bœinn eru, ok hugðu biskup þar mundu um fara, þvíat hann reið or Eyjum neðan ok upp á Rangárvǫllu. Ok er þeir kómu yfir eystri Rangá, sýndisk þeim í Odda sem þykka þoku legði or haf upp, svá at nær sá ekki. Endisk hon þar til at biskup ok hans menn vóru or augsýn. En þeir, sem í forsáti vóru, hugðu at biskup myndi aðra leið farit hafa. Fylgdarmenn biskups sá gǫrla menn sitja tveim megin geila, en því at þeir vissu eigi hverju þat gegndi, fóru þeir óhræddir, þvíat hinir buðu þeim engan ótta.

Ok er Jón vissi þessa sína ætlan brostna, reið hann til búa sinna í svig við biskup með sǫmu ætlan, ok nokkurir menn með honum. Hann vandræddisk þó um fyrir vinum sínum, hversu hann skildi með hǫndum hafa þau harðindi, sem hann þóttisk af biskupi fá.

Þorsteinn son hans var þá hjá honum ok mælti: "ek mun leysa þenna vanda, faðir, ok ráða af biskup þenna, er ódœmi gerir á mǫnnum".

Jón svaraði: "fara máttu til móts við biskup, ef þér líkar, en annarrar úgiftu mun þér auðit verða, en vinna yfir Þorlák um nokkurn hlut; engum mun þat ætlat vera utan mér einum, ef ek vil mín til ljá".

Þorsteinn kvaðsk ekki því trúa, ok fór með nokkura menn, ok kómu þeir á Vǫllu, þá er biskup var yfir borðum, ok er þeir sá menn út ganga, spurðu þeir hvar biskup væri; þeim var sagt at hann væri yfir borði. Þorsteinn tók þá at heitask mjǫk við biskup, ef hann gengi út. Þeir sem til dyra hǫfðu gengit kómu inn; þeir vóru spurðir, hverir menn væri komnir. Þeir sǫgðu, at kominn væri Þorsteinn Jónsson ok menn með honum mjǫk vápnaðir, ok at Þorsteinn heitaðisk mjǫk við hann, ef hann gengi út. Sǫgð hǫfðu biskupi verit orð hans fyrri, ok svǫr fǫður hans, svá ok ǫll tilætlan Jóns.

Heimamenn lǫttu biskup út at ganga, en hann, øruggr ok óskelfdr móti ótta vándra manna, svarar: "ganga mun ek til kirkju, sem ek em vanr, ekki mun þessi maðr gera mér til meins".

Heimamenn mæltu þá: "herra! sitið inni ok syngit á psaltara yðarn, ok hættið yðr ekki undir vápn heljarmannsins, þess er einskis svífsk".

Biskup svarar: "fara mun ek sem ek hefi ætlat, en ef þessi maðr gerir mér nokkut, má vera at ek þurfa þá eigi meira munar".

Eptir þetta gekk biskup út, ok er Þorsteinn leit hann, þá dvaldi hann ekki upp at reiða øxina; en þat er eigi unnt at dœma henni, hann mátti henni eigi fram hǫggva, ætlandi þat, at guðs kraptr hefði hann tálmat. Í því leit biskup við honum, ok mælti ekki, ok gekk til kirkju, sem hann hafði ætlat.

Þorsteinn fór at finna fǫður sinn, ok sagði sína fǫr slíka sem verit hafði.

Jón mælti: "eigi gekk þetta fjarri minni ætlan".

Hann var þá spurðr, því hann hjó eigi fram øxinni. Hann sagði stirðna handleggina, frá því er biskup leit til hans ok til þess er hann kom í kirkjuna, svá hann mátti eigi fram reiða øxina.

Jón Loftsson leggr þá eigi niðr upptekinn úþokka, heldr kallar hann menn at sér, ok ætlar þann dag, sem biskup ríðr frá Fellsmúla til Leirubakka, at sitja fyrir honum þar sem nú heitir Vatshlíð, ok setr menn hvárumegin vatnsvegarins hjá garðinum. Biskup hafði af Vǫllum riðit til Fellsmúla.

Kom þessi tilætlan Jóns fyrir biskup ok hans menn, ok báðu menn hann ríða aðra leið, at eigi bæri fundi þeirra saman. En hann sjálfr var øruggr um sik, ok gerði aðra útaf sér ørugga, ok hvárki óttaðisk hann mannfjǫlda né vápnabúnat, ok reið óskjálfandi til fyrirbúinna fyrirsátra. En allsvaldandi guð leiddi enn sem fyrr þoku yfir þann veg, sem hann fór ok hans menn, þó svá, at þeir fǫtuðu vel veg sinn, sjáandi sína umsátarmenn, en þeir Jón ok hans menn sá eigi biskup né hans menn, ok eigi veg sinn, fyrr en biskup ok hans menn vóru komnir or augsýn. Beið biskup þann dag, sem hann hafði ætlat, ok var um nóttina í góðum fagnaði.

Um morguninn veit Jón, at biskup muni ríða til Ytra-Skarðs, ætlar hann þá enn fyrir honum at sitja, eigi á veg, heldr við bœinn á Skarði. Skipar nú svá til, at frá Baðsgarði upp frá Klofa skal geilar gera af mǫnnum heim at kirkjugarðshliði; skal Jón þar í standa, en biskup skal eigi til bœjar komask, utan hann ríði þessar geilar, ok eigi í kirkjugarðinn, nema þar sem Jón er fyrir. Ok er morgin kemr, þá ferr þessi ætlan fram.

En áðr en biskup ríðr af Leirubakka, þá verðr hann víss þessarar tiltekju Jóns. Ok er þeir kómu fram at Baðsgarði, sjá menn biskups tvennar skipanir margmennis þess, [er] þeim er ætlat í milli at ríða, ok nema staðar. Biskup kom skjótt eptir, ok bað þá ekki óttask, "þvíat til mín en eigi til yðar er sjá leikr gǫrr". Hann ríðr fyrstr fram í kvína, ok næst honum Ormr prestr kapalín hans, ok þar eptir hverr at ǫðrum, til þess er biskup kom at kirkjugarðshliði, þar sem Jón var fyrir, ok steig af baki. Eigi var kostr í hliðit at ganga, því þat var fullt af mǫnnum. Eigi var ok kostr í brott at snúa, þvíat fjǫlmenni þrøngdi at ǫllumegin. Ekki varð af kveðjum.

Biskup mælti: "hvárt hyggr þú Jón! at banna mér kirkju?" — Jón svarar: "þat mun undir yðr vera".

Biskup mælti: "svá sýnisk mér nú, sem þú munir ráða vilja at sinni, en forvitnar mik, hví þú gerir þetta."

Jón svarar: "þér hafit bannat mér kirkju langan tíma, ok heitið at bannfœra mik; fyrir því vilda ek at svá bæri okkra fundi saman, at ek ætta meira undir mér en yðr".

Biskup mælti: "satt er þat, at ek hefi lýst forboðum yfir þér fyrir sannar sakir, en frestat fyrir því banns áfelli, at ek vonaði þú mundir vizku til hafa at ganga or þínu vandræði; en ef þú gerir þat eigi, máttu til víst ætla, at ek mun eigi fresta at bannsetja þik, ok mundi betr at fyrr hefði verit".

"Veit ek", sagði Jón, "at bann þitt er rétt, ok sǫkin nóg; mun ek þola þín ummæli með því móti, at fara í Þórsmǫrk, eða í einhvern þann stað, er eigi sekisk alþýða af samneyti við mik, ok vera þar hjá konu þeirri, sem þér vandlætið um, þann tíma sem mér líkar, ok ekki mun bann yðvart skilja mik frá vandræðum mínum, né nokkurs manns nauðung, til þess er guð andar því í brjóst mér, at skiljask viljandi við þau. En hyggit svá yðvart efni, at ek ætla svá til at haga, at þér veitið eigi fleirum mǫnnum þetta embætti en mér".

Biskup varð við þessi orð hljóðr um stundar sakir. En at lyktum mælti hann: "ek em búinn fyrir þetta mál at þola allt þat, sem mér má í koma. Ger hvat er þú vilt, þvíat ek em búinn at láta bannit eigi undan líða, sakir hugleysis fyrir heitan þína".

Jón svarar: "ef þú ætlar svá at gera sem þú talar, mun ek eigi hætta til fleiri funda okkarra".

En þó at Jón mælti slíkt, brá biskup sér með engu móti við. En Ormr prestr, sá er næstr honum stóð, sá at Jón myndi eigi mýkja reiði sína, ok þeir, sem áðr hǫfðu verit ills eggjandi, þeir mundu búnir til at fullgera þat sem heitit var; hljóp hann fram fyrir biskup ok mælti: "ek særi yðr minn herra! fyrir nafn várs herra Jesu Christi, at eigi steypi þér banni yfir Jón ok systur yðar at þessu sinni, heldr bíði þér, ef at sú stund mætti koma, er Jón dró í ván, at hann mundi skilja sik sjálfr frá henni, ok taki af yðr umbót. Hyggit at herra! ef yðr þykkir mikil niðran gǫr kirkjunni at þessum biðstóli, at meiri niðran er henni at missa ykkar beggja á einum degi, því at Jón mun øruggr at láta þat statt, sem hann heitr góðu. Lítið á, þó at þér leggit líkama yðarn í hættu fyrir guðs sakir, at eigi bœtisk hinn léttari glæprinn, þó at hinn þyngri fari eptir, ok betra er góðs at bíða með þolinmœði, en auka vandræði".

Biskup leit í fyrstu úblíðliga til hans, en af því at margir studdu hans erindi, mælti hann: "enn er sem fyrr, at [þú] Jón ætlar at ráða, þótt þú vilir verr, en ef ek vissa at dvǫlin kœmi til góðs, mynda ek á hana hætta".

Allir þeir sem við vóru urðu því fegnir, at hann sagði ván, at hann myndi fresta banninu, ok forðaðisk biskup svá lífsháska. Eptir þat var Jón spurðr, nær umbótin skildi fram koma, sú er hann hefði í ván dregit, ef biskup frestaði banninu. Jón segir: "heita hlýtr biskup biðstundinni, ef atgǫrðalaust skal vera, en ek mun ráða verða framkvæmdinni". At lyktum verðr sá endir á þessum fundi, at biskup hét at auka eigi stríðu við Jón um stundar sakir, en Jón lét biskup ná kirkju, ok reið í brott.

Eptir þat liðu fáir mánaðir áðr Jón sagði Ragneiði sér afhenda, ok tóku þau lausn ok skrift af biskupi; ok nokkuru síðarr var Ragneiðr gift Austmanni þeim sem Arnþórr hét, ok kom frá þeim margt manna. En biskup skildi með þeim Jóni alla stund lífs síns, at þau skildi enga fundi eiga né viðrtal, nema fyrir vitnum ok í opinberum stǫðum; varð aldri ǫðruvís en úblítt með þeim biskupi ok Jóni, meðan þeir lifðu báðir; en Þorsteinn son Jóns, er vega vildi Þorlák biskup sem fyrr segir, varð hinn mesti úgiftumaðr, svá at faðir hans ok brœðr hǫfðu þar af langa skapraun.

Jón Loftsson lét nokkuru síðarr en þessir atburðir gerðusk smíða kirkju ok klaustrhús fyrir norðan Læk, at Keldum, ok ætlaði sjálfr í at ganga, en engir urðu menn til ráðnir. En þann tíma er Þorlákr biskup heyrði pata á þessu, spurði hann, svá sem úvitandi, hvárt Jón ætlaði klaustr at reisa at Keldum. Honum var sagt at þat væri satt. Hann spurði enn: "hverjum ætlar hann helgum manni at gefa klaustrit"? — þeir sem hjá honum vóru sǫgðu, at hann ætlaði at gefa klaustrit Jóhanni baptista. Biskup mælti: "þat eru mikil undr, ef hann vill þiggja þat sem hefir þar saman borit, svá sem hann hefir til aflat".

Urðu þessi orð eigi at lokleysu, þvíat þá er Jón kom til Keldna, tók hann bráðliga sótt, ok er at honum tók at draga lét hann leiða sik út í dyrr, ok er hann sá til kirkjunnar mælti hann: "þar stendr þú kirkja mín! þú harmar mik, en ek harma þik". Þóttisk hann þá sjá, at úvís var uppreist hennar, ef hann kallaði frá.

Eptir dauða hans lét Sæmundr sonr hans um sína daga bœta fyrnd kirkjunnar ok húsanna. En at honum liðnum skiftu synir hans kirkjunni ok húsunum ofanteknum, sem sínum fǫðurarfi, ok kómu þá fram fyrrgreind orð hins heilaga Þorláks biskups.