Bókastaðir

Í þann tíma réð Jón Loftsson fyrir Odda, sá er þá var mestr hǫfðingi á Íslandi; hann var goðorðsmaðr, hann var hinn vísasti maðr á klerkligar listir, þær sem hann hafði numit af sínum forellrum. Hann var djákn at vígslu, raddmaðr mikill í heilagri kirkju. Lagði hann ok mikinn hug á, at þær kirkjur væri sem bezt setnar, er hann hafði forræði yfir, at ǫllum hlutum. Fullr var hann af flestum íþróttum, þeim er mǫnnum vóru tíðar í þann tíma. Metnaðarmaðr var hann svá mikill ok kappsamr, at varla varð meiri, þvíat hann vildi fyrir engum vægja, eða af því láta, sem hann tók upp.

Konu átti hann sér, er Halldóra hét ok var Brandsdóttir. Son þeirra var Sæmundr. Jón var mjǫk fenginn fyrir kvennaást, þvíat hann átti marga sonu aðra með ymsum konum: Þorstein ok Halldórr, Sigurðr ok Einarr. En Páll, er síðan varð biskup, ok Ormr, er síðan bjó á Breiðabólstað, vóru synir þeirra Ragneiðar Þórhallsdóttur, systur Þorláks biskups. Hǫfðu þau Jón elskazk frá barnœsku. Þó átti hon við fleirum mǫnnum bǫrn. Vóru þeir þá frumvaxti, Páll ok Ormr, synir þeirra Jóns ok Ragneiðar, er Þorlákr biskup kom til Íslands með biskupstign. Bjó Páll í Ytra-Skarði, en Ormr á Breiðabólstað. Lǫngum helt Jón Ragneiði heima í Odda.

Í þann tíma hafði Jón komizk at Hǫfðabrekkulandi, er eitthvert þótti bezt vera, áðr en Hǫfðá spillti. Þar hafði útsynnings stormr brotit tvær kirkjur, en nú hafði Jón þar gera látit nýja kirkju, ok mjǫk vandaða at smíð; átti heilagr Þorlákr biskup þar gisting at taka þat sama haust, sem hann kom af Austfjǫrðum, ok fyrr var frá sagt. Var ætlat at hann skildi þar kirkju vígja. Þar var búin veglig veizla móti honum. Ok at ákveðnum degi kemr hann þar með sínu fǫruneyti. Jón var þar fyrir ok margir aðrir mikilsháttar menn.

Um morgininn bjósk biskup til kirkjuvígslu, en Jón ok þeir menn, sem í ráði vóru með honum, gengu til biskups, ok var talat um hverr kirkjumáldagi skildi vera. Herra biskup spurði, svá sem fylgjandi réttindum, hvárt Jón hefði heyrðan erkibiskups boðskap um kirkna eignir.

Jón svaraði: "heyra má ek erkibiskups boðskap, en ráðinn em ek í at halda hann at engu, ok eigi hygg ek at hann vili betr né vití, en mínir forellrar: Sæmundr hinn fróði ok synir hans. Mun ek ok eigi fyrirdœma framferðir biskupa várra hér í landi, er sœmdu þann landssið, at leikmenn réðu þeim kirkjum, er þeirra forellrar gáfu guði, ok skildu sér vald yfir ok sínu afkvæmi".

Byskup svaraði slíkum skynsemdum sem fyrr vóru lesnar ok mǫrgum ǫðrum, svá segjandi: "vel veizt þú þat Jón! ef þú vilt sǫnnu fylgja, at biskup á kirkjueignum at ráða ok tíundum, efpir setningum postulanna ok annarra heilagra feðra; ok þvíat leikmenn megu ekki yfir þeim hlutum vald eignask, þá má þeim þat vald aldri meðr fornri hefð frelsask. Væntir ek, at formenn kirkjunnar, þá sem fyrir oss hafa verit, afsaki þat mjǫk, er þeim var ei boðit af sínum yfirmǫnnum, at kalla kirkjur ok tíundir undir sitt vald, ok því eru [þeir] bannsetjandi, sem tíundum eða guðs eignum halda með þrjótzku móti biskupa vilja ok samþykki".

Jón svaraði: "þér megit kalla þann bannsettan, sem þér vilit, en aldri mun ek í yðvart vald já minni eign undan mér, minni kirkju eða meiri, þeirri sem ek hefir vald yfir".

Enn var ǫnnur grein millim þeirra, ok stóð sú af Hǫfðárhlaupi, þvíat hon hafði tekit marga bœi, þá er þangat lágu undir, ok tvá þá, er kirkjur vóru á. Varð af því minni tíund, ok færri hús til brottsǫngs. Vildi Jón fyrir því, at ei væri meir en einn prestr ok djákn at kirkjunni; en áðr vóru tveir prestar ok tveir djáknar. Lét herra biskup þat leiðask fyrir þessa sǫmu skynsemi. En um hina fyrri grein helt hvárr á sínu máli, ok leið mjǫk á daginn. En þeir, sem létusk vera beggja vinir, báðu biskup leggja af sínu máli, ok ǫll alþýða dró þat sama, sakir forns úvana.

Ok er Þorlákr biskup sá þat, at hann myndi eigi at sinni fram koma sínu máli, þá spruttu þessi orð af munni honum: "þó at óþolanligt sé, ef fyrir rétta dómendr kemr, at þú dragir kirkjunnar forráð undir þik, eptir landssið, ok undan biskupum, þá er miklu óþolanligra þat, er biskupar fá ei frá þér tekit hórkonur þínar, þær sem þú heldr móti ǫllum landssið; kann vera þú ráðir hinu meira, ef þú ræðr hinu minna, þó at þú vilir verr".

Því hyggja menn at Þorlákr biskup mælti þessi orð, at hann fann, at alþýðan fylgði Jóni um kirkjumálin; vægði hann því at sinni, at hann sá engan ávǫxt á vera, þótt hann héldi fram, en mikinn skaða á marga vega, ok ætlaði síðarr, með erkibiskups fulltingi, at kirkjan myndi fá sín réttindi. En þaðan, sem hann vonaði huggun at fá, kómu hǫrmungar tíðindi, því at litlu síðarr var Eysteinn erkibiskup landflæmdr fyrir kirknamál. Þóttusk allir hér á landi mega þar eptir gera, sem menn gerðu fyrir í Noregi.

Þenna dag vígði biskup kirkju ok sǫng messu, þó þar yrði ei hans vili framgengr. Undi hann lítt við þessi málalok; gerðu ok allir aðrir at dœmum Jóns síðan, at engir vildu gefa kirkjur í vald Þorláks biskups, ok því fell niðr sú kæra um hans daga.

Margir hlutir báru til á dǫgum Þorláks biskups, er mikillar frásagnar eru verðir, þótt hér sé til fárra innt, þvíat hann þoldi hverskyns mæðu ok meinsemdir af ýmisligum tilferlum, sakir ranglætis ok óhlýðni sinna undirmanna, svá sem heyrask má í þeim atburðum sem hér fylgja.

Maðr sá er Hǫgni hét bjó á Bœ í Borgarfirði, hann var Þormóðarson, prestr at vígslu ok mjǫk auðugr, en ættsmár; kona hans hét Geirlaug, ok var Árnadóttir. Eyjólfr stafhyltingr átti dóttur þeirra; hann var auðmaðr mikill. Ǫnnur dóttir Hǫgna var Snælaug, hon sat heima ógefin. Hon fœddi barn, þat er kennt var verkmanni fǫður hennar, er Gunnarr hét ok var kallaðr nautatík. Ekki hataði Hǫgni hana fyrir þat, ok ekki helt hann nú dóttur sinni minnr á loft, en áðr þetta gerðisk.

Svá bar til, at Snælaug var vistum í Saurbœ á Hvalfjarðarstrǫnd. Þar lagði þokka á hana Þórðr prestr, son Bǫðvars í Gǫrðum á Akranesi; honum rann hugr til konunnar; fóru þeir feðgar í Bœ ok báðu Hǫgna gifta Þórði konuna; varð því keypt; fær Þórðr Snælaugar; unnusk þau mikit ok áttu son saman.

Sá maðr er Hreinn hét, son Hermundar, er þá bjó á Gilsbakka, hafði verit á fóstri með Hǫgna þann tíma er Snælaug átti launbarnit. Hann hafði utan farit, ok fréttisk andlát hans af Noregi; ok er þat kom fyrir þau Hǫgna ok Snælaugu, sagði hon hann verit hafa fǫður at Guðrúnu dóttur sinni, en þorat ei upp at kveða sakir ríkis Hermundar fǫður hans.

Ok er þetta varð alkunnugt, prófask þeir fjórmenningar Þórðr ok Hreinn, ok er Þorlákr biskup var þessa víss, fyrirbauð hann þeim Þórði ok Snælaugu samvistir. En með því at þau unnusk mikit, gáfu þau lítinn gaum hvat hann sagði. Efpir þat forboðaði hann þau ok bannsetti þar næst. Biskup gekk ok sjálfr á alþingi til lǫgbergs, ok lýsti því, at hann sagði í sundr þeim hjúskap er verit hafði í millum þeirra, ok sagði laungetin bǫrn þeirra, sem getin vóru upp frá því sem mein vóru vituð. Þetta líkaði þeim Þórði ok Hǫgna illa, svá at þeir lǫgðu fullan fjandskap til biskups móti hans heilræðum ok umvandan; drógu þeir menn til með sér, at veita honum mótgang.

Hǫgni hafði farit til Noregs eptir viðarfarmi, ok látit gera kirkju í Bœ. Þar hafði ei meira prestkaup goldizk áðr, en tólf aurar. Hǫgni misti embættis síns, sakir svika þeirra, er hann hafði samandregit óleyft hjónalag, ok helt með mági sínum ok dóttur móti biskupi um sǫgð mál. Þorlákr biskup talaði oft til, at hann vildi vígja kirkju í Bœ. En Hǫgni vissi, at biskup kallaðisk eiga forráð ok vald á ǫllum kirkjufjám, ok því fyrirtók hann at sú kirkja myndi nokkurntíma vígð verða, meðan hann mætti um mæla, til þess at biskup ætti þar vald yfir, ok sagði, at þat skildi skrautligast hrossahús á Íslandi, ef hann réði þessu eigi. En biskup neitaði þessum kosti, ok létti ei af réttri umvandan, sýnandi sik ei vera reyrvǫnd linleiks, heldr øruggan fylgjara sannleiks. Eigi óttaðisk hann ógnir þeirra prestanna eða hótan.

Fyrrnefndr Eyjólfr fell allr móti biskupi, sakir mága sinna, ok svá fyrir þat, at hann hafði hann í stórmælum fyrir kvennamál. Sú var ok ein sǫk þeirra í millum, at biskupi þótti Eyjólfr rangliga halda staðinn í Stafaholti, þó at heraðsmenn hefði hann þar niðr settan utan biskups ráð, þar sem Steini prestr hafði ekki staðinn gefit í erfðir, utan skilit tvá kvennúmaga or sinni ætt æfinliga á staðinn.

Nú af því at biskup linaðisk ekki, gekk Þórðr ok Snælaug til sætta við hann at kalla, ok tóku lausnir ok skriptir. Fjárskipti ok skilnaðr var á þann veg, at Þórðr skildi vera í Gǫrðum, ok hafa sitt fé, en Snælaug í Bœ með sínum penningum; endisk þat eigi betr en svá af Þórði, at þau vóru lǫngum ásamt ok áttu þrjá sonu: Þorleif, Markús ok Bǫðvar; vóru þau stundum í sætt en stundum í forboðan af biskupi.

Kirkjumál fór ekki til vegar; en eitt sinn, er biskup reið um hérat, sat Eyjólfr fyrir honum við Grímsá ok tók hesttauma hans, ok lét hann eigi fram fara. Biskup vildi ekki með hann tala, þvíat hann var í stórmælum.

Eyjólfr mælti þá: "þat er mitt erindi, at ek vil at þú festir mér sjálfdœmi fyrir klerka þína tvá, þá er mágar mínir, Bœjarmenn, eigu legorðs sakir á at kæra um bœndadœtr sér skyldar, en ek hefir nú tekit þessi mál". Biskup svarar engu. Eyjólfr reiddisk þá ok mælti: "eigi munu þér óskemdir undan komask, nema þú festir sjálfdœmit".

Sá maðr er Þorleifr hét, ok kallaðr beiskaldi, hann bjó í Hítardal, var í fǫr með biskupi. Hann sá at til úfæru horfði, ok því reið hann fram at Eyjólfi ok mælti: "viltu at ek handsali þér sjálfdœmit, ok látir þú biskup fara frjálsan".

Eyjólfr mælti: "eigi gerir biskup þat er þú gerir; á ek engar sakir við þik".

Þorleifr mælti: "mǫrgum mǫnnum munu tæk þykkja handsǫl mín, ok ef þú tekr þau eigi, þá munu vér jafnsnimma skemdir vera". Eyjólfr tók þá þenna kost, ok dœmdi þegar fimm hundruð mórendrar vǫru á hvárn klerkinn, ok skildusk at því.

En upp frá þessu gekk Eyjólfi hvárki tírs né tíma, fórusk penningarnir, en hann ok húsfrú hans lifðu eigi lengi. Ari son hans var lostinn líkþrá, ok Ólǫf dóttir hans varð hálffífla, ok seldi hann Snorra Sturlusyni meðr ráði Snælaugar í Bœ staðarforráð, en hann skildi gifta hana ok fá henni peninga, en gifting sú kom ekki fram, ok átti hon bǫrn með strákum.