Bókastaðir

Artus konungr var hinn frægasti hǫfðingi at hverskonar frœkleik ok allskonar drengskap ok kurteisi með fullkomnu huggœði ok vinsælasta mildleik, svá at fullkomliga varð eigi frægari ok vinsælli hǫfðingi um hans daga í heiminum. Var hann hinn vaskasti at vápnum, hinn mildasti at gjǫfum, blíðasti í orðum, hagráð (a) sti í ráðagørðum, hinn góðgjarnasti í miskunnsemd, hinn siðugasti í góðum meðferðum, hinn tíguligasti í ǫllum konungligum stjórnum, guðhræddr í verkum, mjúklyndr góðum, harðr illum, miskunnsamr þurftugum, beinisamr bjóðǫndum, svá fullkominn í ǫllum hǫfðingskap, at engi illgirnd né ǫfund var með hánum ok engi kunni at telja lofsfullri tungu virðuligan gǫfugleik ok sœmd ríkis hans. Þat vátta hánum sannar sǫgur ok margskonar góð fræði, er gǫr váru af dýrum klerkum um mart hans athæfi ok stundum um margfaldliga atburði fagra, er með margfǫldum háttum gørðusk innan hirðar hans ok víða um hans ríki, stundum um hrausta riddaraskapi, stundum um aðra kynliga hluti.

Nú segir þessi bók frá einum kynligum ok gamansamligum atburð, er gørðisk innan hirðar hins dýrliga ok hins fræga Artus konungs, er hafði allt England ok Bretland frjálst undir sik. Enn þvílík sannendi, sem valskan sýndi mér, þá norrœna ek yðr áheyrǫndum til gamans ok skemmtanar, svá sem virðuligr Hákon konungr, son Hákonar konungs, bauð fákunnugleik mínum at gøra nǫkkut gaman af þessu eptir fylgjanda efni.

Á þeirri hátíð, er heilǫg kirkja kallar pentecosten, enn Norðmenn kalla pikkisdaga, þá kvámu til Artus konungs dýrligir hǫfðingjar ok konungar margra landa með hertugum ok ǫðrum heiðrsmǫnnum, svá sem þessi saga váttar, sem margar aðrar, þær sem um hann eru gǫrvar. Artus konungr var hinn forvitnasti maðr ok vildi verða víss allra tíðenda, er gørðusk í ríki hans, ok svá í ǫðrum lǫndum, þar sem hann mátti spyrja; ok því lét hann blása hvervetna á skógum, á vegum ok gatnamótum, at hverr, er þar var um farandi, skyldi koma til hirðar ok hátíðar hans. Þat fylgði ok boði konungs, at hverr, er átti fríða unnostu, þá skyldi hón fylgja hánum ok vera jafnan velkomin með konungi, sem unnasti hennar. Af því kvam þar svá mikill fjǫldi, at varla mátti tǫlu á koma; ok því var vant úr svá miklum fjǫlda hinum hyggnasta at kjósa hina kurteisustu.

Enn drottning varð fegin kvámu þeirra ok lét jungfrúr vera í loptum sínum. Drottning var hinn fríðasti kvennmaðr ok hafði rœður sínar við þær með allskonar skemmtan ok gaman með kurteisligum hætti. Sjálf hón hafði góða gangveru. Svá gaf hón ok hverri þeirra dýrlig klæði með allskyndis litum ok kostum, svá at hin dáligsta var búin með pell ok fóðrat með skinnum grám ok hvítum. Enn sá, er klæðabúnað þeirra vildi skynsamliga skoða, þá mundi hann mega mjǫk langa tǫlu þar af gøra. Enn ek vil yðr eigi lengi dvelja, ok því vil ek fátt af mǫrgu segja: — at engi var betri búnaðr í heiminum, enn þeim var gefinn, ok engi kaupmaðr kunni at selja né verði kaupa.

Drottning var lofsæl af hverskonar sǫrungskap ok hin vinsælasta af frægum mildleik. Nú lét hón hér næst fram bera dýrlig nisti ok belti, fingrgull með allskonar dýrum steinum, svá at engi maðr sá svá fáséna né ágæta gripi, sem drottning gaf af gnógum góðvilja; því at hón lét hverja þeirra svá mikit af taka, sem hver vildi hafa.

Enn nú er at rœða um Artus konung, hinn fræga, er gefa lét hirð sinni ok til komnum hǫfðingjum ok riddǫrum ríka gangveru ok ørugg vápn, prúða búnaði ok beztu vápnhesta, er hánum váru sendir vestan af Spanía, Lumbardía ok Almannía. Ok var þar engi svá fátœkr riddari kominn, at eigi þá þá ríka gangveru ok ørugg vápn ok prúða búnaði ok góðan hest; því at þar skorti ekki [at veita] þat er hafa þurfti. Ok í engri konungshirð váru svá ríkar gjafir gefnar, sem þar váru þegnar, né svá gnøgliga fengnar. Enn konungr sjálfr var svá mikils lofs verðr, er aldregi iðraðisk sinna gjafa; ok svá lét hann laust við þá, sem hann kostaði engu allt þat, er hann gaf þeim.

Enn laugardaginn fyrir pikkisdaga var sú hin mikla hirð saman komin ok svá vel búin at hestum ok vápnum ok góðum klæðum, at hvergi í heiminum var ǫnnur hirð þessarri lík. Þá var þar mikil skemmtan ok allskonar gaman, með gnógligum fagnaði svá margra hœverskra manna, sem þar váru saman komnir. Ok er þeir hǫfðu verit allan þann dag í þeim fǫgnuði ok kvelda tók, þá fór hverr til síns herbergis, ok bjoggu þá skjaldsveinar hvílur þeirra, ok fór þá allt liðit at sofa.

Ok er dagr kvam ok lýsa tók, þá klæddusk allir. Ok gekk þá allt liðit í konungsgarð ok fylgðu þaðan konungi til hǫfuðkirkju bœjarins. Ok þar kvam drottningin með meyjum sínum at heyra tíðir. Ok mátti þar sjá margan kurteisan mann ok fríðar konur, harla vel búnar; því at þar var saman komit allt þat fólk, er fríðast var í heiminum.

Enn er tíðum var lokit, þá fór hirðin ǫll í konungsgarð. Ok leiddi þá drottning kvennaflokk sinn í lopt með sér. Enn ræðismenn í konungsgarði ok þjónostumenn hǫfðu hin nøgligustu fǫng góðra vista ok þann bezta drykk, er fannsk í heimi, með allskonar hætti at búa borð konungs. Klæddu þeir fyrst borðin með hinum hvítustum dúkum ok lǫgðu á silfrspónu ok gullspónu, knífa vel búna ok silfrdiska með slátri. Var þá matr albúinn konungi ok allri hirð hans.

Enn sú var siðvenja Artus konungs, at hann var varla glaðr ok engan dag vildi hann til borðs ganga, fyrr enn hann fengi áðr nǫkkur ný tíðendi um einhvern atburð, þann sem gørðisk nær eða fjarri, ok hann mætti sér gleði ok gaman af gøra. Enn drottning kallaði til sín herra Valvenn, er forstjóri var allra ráðsmanna konungs, ok spurði, hverju þat sætti, er konungr gekk ekki til borða, þar sem matr var albúinn ok ǫll hans hirð saman sǫmnuð ok þá nón dags.

Ok hann gekk þegar til konungs ok mælti svá til hans "herra, hvat veldr því, at þér matisk eigi, fyrir því (at) mjǫk lǫngu var borð reiðubúit?"

Konungr leit við hánum ok svarar "ræðismaðr, nær sáttu mik svá halda hirð mína at hátíðum, at ek fenga eigi ný tíðendi einhvers atburðar áðr ek genga til borðs?"

Enn er konungr mælti þetta, þá kvam skjótt sveinn einn hleypanda hesti ok stefndi á konungsgarð, svá skjótt ríðandi, at hestrinn var allr í sveita undir hánum — því at hann skundaði ákafliga.

Enn herra Valvenn sá hann fyrst ok mælti til hirðmanna "ef guð vildi" sagði hann "þá munum vær skjótt matask; því at ek sé einn svein hleypanda hingat ákafliga hesti sínum, ok mun hann segja oss nǫkkur ný tíðendi."

Ok því næst kvam sveinninn at hallardurum konungs ok sté þar af baki hesti sínum, ok tóku þjónostumenn við hesti hans. Enn sveinninn var hinn kurteisasti ok afklæddisk þegar ok kastaði skikkju sinni á háls hestinum. Enn er hann var yfirhafnarlauss, sýndisk hann hinn fríðasti. Hvítr var hann á hárslit, breiðr ok þykkr í herðum; armleggi hafði hann bæði langa ok digra, hendr hvítar ok ramligar — ok allr náttúrliga vaxinn, með œskiligri fegrð til afls ok vaskleiks, at engi kunni sik ǫðruvís at œskja, enn guð hafði hann skapat. Orðfœri skorti hann eigi — þeim vitrliga skipandi með blíðri rœðu.

Enn er hann var inn kominn í konungs hǫll, þar sem hirðin var, þá mælti hann til þeirra með kurteisligum orðum "sá hinn háleiti guð" sagði hann "er alla oss skapaði, hjálpi ok varðveiti yðvarn safnað ok félagskap."

"Vin" sǫgðu þeir "guð blessi þik."

Þá mælti Kæi ræðismaðr "sveitugr er hestr þinn — seg oss nǫkkur ný tíðendi um ferð þína."

"Nei, herra" sagði hann "þú skalt segja mér fyrr, hvar hinn góði Artus konungr er. Ok sver ek við trú mína, at ek skal þau tíðendi konungi segja, at yðr skal eigi ǫllum at skapi vera, enn þó skal einshverjum fagnaðr af gørask." Enn því næst þótti ǫllum langt at verða vísir þess, er hann vildi mælt hafa.

Þá mælti riddari einn til sveinsins "sé, vinr, þar sitr hann á stóli." Enn hann gekk þegar þangat. Ok gáfu allir hánum rúm, þeir sem á veg hans váru.

Ok er hann kvam fyrir konung, heilsaði hann hánum með þessum orðum "sá guð" segir hann "er skóp himin ok jǫrð ok allar þær skepnur, sem í heiminum eru, blessi ok varðveiti þik, hinn hæsti kórónaðr konungr, yfir alla þá, er verit hafa ok vera skulu." Ok enn mælti hann "nú fellr mér vel" segir hann "er ek hefi yðr fundit, svá lengi sem ek hefi yðvar leitat. Ein hin fríðasta mær" kvað hann "fjarri yðru landi sendi mik hingat á yðvarn fund; ok biðr hón yðr at skyldu, at þér gefið henni eina bœn. Enn ef þér synið henni at sinni, þá mun hón eigi optar leita. Enn eigi skulu þér þat fyrr vita, hvers hón beiðisk, eða hver hón er sjálf, enn þér veitið bœnina. Harla er hón fríð ok dýrlig, at engi er hennar líki í heiminum. Enn þat vil ek at yðr sé kunnugt, ef ek skal þiggja þessa gjǫf af hennar hálfu, at ek beiðumsk enskis þess, er tign yðvarri sé til svívirðingar eða ríki yðru til skaða."

Ok þá játaði konungr því, sem sveinninn bað. Enn sveinninn gørði konungi margfaldligar þakkir.

Ok því næst tók hann upp ór gullsaumuðum pússi sínum einn mǫttul af silki, svá fagran, at aldri hǫfðu dauðlig augu sét jafnfagran eða þvílíkan. Þenna gørði ein álfkona, með svá mǫrgum ok ótrúanligum hagleik, at ǫllum þeim fjǫlda, er þar váru saman komnir, hagra manna ok hygginna, fannsk engi sá, er skynja kunni, með hverjum hætti klæðit var gǫrt. Þat var allt gulli ofit, með svá fǫgrum laufadráttum, at aldri váru ein ǫnnur þvílík sén; því at engi kunni finna enda né upphaf — ok þetta á ofan, sem kynligast var, at þeir, sem gørst hugðu at, þeir gátu sízt fundit, hversu sá hinn undarligi hagleikr var samtengðr. Ok vil ek því eigi lengja þat út; því at hann var myklu kynligri, enn í hug mætti koma.

Enn álfkonan hafði ofit þann galdr á mǫttlinum, at hver sú mær, sem spillzk hafði af unnasta sínum, þá mundi mǫttullinn þegar sýna glœp hennar, er hón klæddisk hánum, svá at hann mundi henni vera of síðr eða of stuttr, með svá ferligum hætti, at þannig mundi hann styttask, at hann birti, með hverjum hætti hver hafði syndgazk. Sýndi hann svá allar fals-konur ok meyjar, at engi mátti leynask, sú er hann tók yfir sik. Þetta sagði sveinninn upp vel ok skǫruliga fyrir allri hirð ok þeim hinum mikla fjǫlda hǫfðingja, er þar váru safnaðir, með hverjum hætti mǫttullinn var ofinn, ok hvern krapt hann hafði til kvenna raunar.

Ok því næst mælti hann til konungs "herra" segir hann "ek bið yðr, at þér látið nú í stað hirðkonur ok hirðmeyjar klæðask mǫttlinum; því at fjarri heðan spurða ek, at hér var nú samnaðr prúðra kvenna ok meyja. Ok gørið þetta nú skyndiliga, at þær verði eigi vísar fyrr þessa tíðenda. Ok til þess em ek kominn, at biðja yðr þessarrar gjafar, enn engrar annarrar — ok enskis annars eyrendis." Enn ǫll hirð ok allir hǫfðingjar, er þar váru komnir, undruðu ok forvitnuðu skikkju þessa.

Þá mælti Valvenn "þessarri gjǫf er vel játandi ok svá þiggjandi."

Konungr sendir nú eptir drottningu, herra Valvent ok Kæi ræðismanni ok Meon skutilsvein, bað þá segja drottningu, at hón kvæmi í stað til hans ok allar þær meyjar ok konur, er með henni eru "ok komi svá gǫrsamliga, at engi siti eptir; því at ek vil at vísu halda þessa gjǫf, er ek gaf sveininum."

Nú ganga þeir ok fundu drottningu í lopti sínu, albúna til borða at ganga; því at hana hungraði, er hón skyldi svá lengi fasta. Ok bar þá herra Valvenn fram konungs orðsendingar.

"Frú" segir hann "konungr býðr yðr fyrir hvetvétna fram, at þér gangið nú í stað til hans; því at einn ungr sveinn, harla fríðr, kvam til hans ok fœrði hánum einn mǫttul, svá dýrligan, at engi dauðlig augu sá annan þvílíkan — klæðit er rautt í; enn þvílíka gersemi hǫfum vær eigi sét um aldr — með svá undarligum ok frábærum hagleik gǫrvan, at óvíst (er), at annarr sé eða finnisk hánum líkr í ǫllum heiminum. Ok vitið þat at sǫnnu, at konungr hefir heitit þenna mǫttul þeirri, er í mundanga er ok bezt ferr. Ok kostið nú, frú, ok dvelið eigi, ok hafið með yðr allt kvendi þat, er hingat er komit; því at konungr vill sjá vǫxt þeirra ok fegrð. Er mér þat ok eigi kunnigt, hver þessa hina tíguligu gjǫf mun hljóta."