Bókastaðir

Nú er at segja frá Þorvaldi, at hann tekr til orða við Þórð bróður sinn: "vita muntu, at Bolli ferr heðra at heimboðum; eru þeir nú at Arnórs átján saman ok ætla norðr Heljardalsheiði."

"Veit ek þat," svarar Þórðr.

Þorvaldr mælti: "ekki er mér þó um þat, at Bolli hlaupi hér svá um horn oss, at vér finnim hann eigi, því at ek veit eigi, hverr minni sœmð hefir meir niðr drepit en hann."

Þórðr mælti: "mjǫk ertu íhlutunarsamr ok meir, en ek vilda, ok ófarin mundi þessi, ef ek réða; þykki mér óvíst, at Bolli sé ráðlauss fyrir þér."

"Eigi mun ek letjaz láta," svarar Þorvaldr, "en þú munt ráða ferð þinni."

Þórðr mælti: "eigi mun ek eptir sitja, ef þú ferr, bróðir, en þér munu vér eigna alla virðing þá, er vér hljótum í þessi ferð, ok svá, ef ǫðruvís berr til."

Þorvaldr safnar at sér mǫnnum, ok verða þeir átján saman ok ríða á leið fyrir þá Bolla ok ætla at sitja fyrir þeim. Þeir Arnórr ok Bolli ríða nú með sína menn, ok er skamt var í milli þeira ok Hjaltasona, þá mælti Bolli til Arnórs: "mun eigi þat nú ráð, at þér hverfið aptr? Hafi þér þó fylgt oss et drengiligsta; munu þeir Hjaltasynir ekki sæta fláráðum við mik."

Arnórr mælti: "eigi mun ek enn aptr hverfa, því at svá er, sem annarr segi mér, at Þorvaldr muni til þess ætla, at hafa fund þinn; eða hvat sé ek þar upp koma, blika þar eigi skildir við? ok munu þar vera Hjaltasynir; en þó mætti nú svá um búaz, at þessi þeira ferð yrði þeim til engrar virðingar, en megi metaz fjǫrráð við þik."

Nú sjá þeir Þorvaldr brœðr, at þeir Bolli eru hvergi liðfæri en þeir, ok þykkjaz sjá, ef þeir sýna nǫkkura óhœfu af sér, at þeira kostr mundi mikit vesna. Sýniz þeim þat ráðligast at snúa aptr, allz þeir máttu ekki sínum vilja fram koma.

Þá mælti Þórðr: "nú fór, sem mik varði, at þessi ferð mundi verða hæðilig, ok þœtti mér enn betra heima setit. Hǫfum sýnt oss í fjándskap við menn, en komit engu á leið."

Þeir Bolli ríða leið sína; fylgir Arnórr þeim upp á heiðina, ok skildi hann eigi fyrr við þá, en hallaði af norðr. Þá hvarf hann aptr, en þeir riðu ofan eptir Svarfaðardal ok kómu á bœ þann, er á Skeiði heitir. Þar bjó sá maðr, er Helgi hét, hann var ættsmár ok illa í skapi, auðigr at fé; hann átti þá konu, er Sigríðr hét, hon var frændkona Þorsteins Hellu-Narfasonar, hon var þeira skǫrungr meiri.

Þeir Bolli litu heygarð hjá sér; stigu þeir þar af baki, ok kasta þeir fyrir hesta sína ok verja til heldr lítlu, en þó helt Bolli þeim aptr at heygjǫfinni, — "veit ek eigi," segir hann, "hvert skaplyndi bóndi hefir."

Þeir gáfu heyvǫndul ok létu hestana grípa í. A bœnum heima gekk út maðr ok þegar inn aptr ok mælti: "menn eru við heygarð þinn, bóndi! ok reyna desjarnar."

Sigríðr húsfreyja svarar: "þeir einir munu þar menn vera, at þat mun ráð, at spara eigi hey við."

Helgi hljóp upp í óðafári ok kvað aldri hana skyldu þessu ráða, at hann léti stela heyjum sínum. Hann hleypr þegar, sem hann sé vitlauss, ok kemr þar at, sem þeir áðu. Bolli stóð upp, er hann leit ferðina mannsins, ok studdiz við spjótit konungsnaut; ok þegar Helgi kom at honum, mælti hann: "hverir eru þessir þjófarnir, er mér bjóða ofríki ok stela mik eign minni ok rífa í sundr hey mitt fyrir faraskjóta sína." Bolli segir nafn sitt.

Helgi svarar: "þat er óliðligt nafn, ok muntu vera óréttvíss."

"Vera má, at svá sé," segir Bolli, "en hinu skaltu mœta, er réttvísi er í."

Bolli keyrði þá hestana frá heyinu, ok bað þá eigi æja lengr.

Helgi mælti: "ek kalla yðr hafa stolit mik þessu, sem þér hafið haft, ok gǫrt á hendr yðr skóggangssǫk."

"Þú munt vilja, bóndi!" sagði Bolli, "at vér komim fyrir oss fébótum við þik, ok hafir þú eigi sakir á oss; mun ek gjalda tvenn verð fyrir hey þitt."

"Þat ferr heldr fjarri," svarar hann; "mun ek framar á hyggja um þat, er vér skiljum."

Bolli mælti: "eru nǫkkurir hlutir þeir, bóndi! er þú vilir hafa í sætt af oss?"

"Þat þykki mér vera mega," svarar Helgi, "at ek vilja spjót þat et gullrekna, er þú hefir í hendi."

"Eigi veit ek," sagði Bolli, "hvárt ek nenni þat til at láta, hefi ek annat nǫkkut heldr fyrir því ætlat; máttu þat ok varla tala, at beiðaz vápns ór hendi mér. Tak heldr annat fé, svá mikit, at þú þykkiz vel haldinn af."

"Fjarri ferr þat," svarar Helgi; "er þat ok bezt, at þér svarið slíku fyrir, sem þér hafið til gǫrt."

Síðan hóf Helgi upp stefnu ok stefndi Bolla um þjófnað ok lét varða skóggang. Bolli stóð ok heyrði til ok brosti við lítinn þann.

En er Helgi hafði lokit stefnunni, mælti hann: "nær fórtu heiman?"

Bolli sagði honum.

Þá mælti bóndi: "þá tel ek þik hafa á ǫðrum aliz meir en hálfan mánuð."

Helgi hefr þá upp aðra stefnu ok stefnir Bolla um verðgang, ok er því var lokit, þá mælti Bolli: "þú hefir mikit við, Helgi! ok mun betr fallit at leika nǫkkut í móti við þik."

Þá hefr Bolli upp stefnu ok stefndi Helga um illmæli við sik ok annarri stefnu um brekráð til fjár síns. Þeir mæltu, fǫrunautar hans, at drepa skyldi skelmi þann. Bolli kvað þat eigi skyldu. Bolli lét varða skóggang.

Hann mælti eptir stefnuna: "þér skuluð fœra heim húsfreyju Helga kníf ok belti, er ek sendi henni, því at mér er sagt, at hon hafi gott eina lagt til várra haga.

Bolli ríðr nú í brott, en Helgi er þar eptir. Þeir Bolli koma til Þorsteins á Háls ok fá þar góðar viðtǫkur; er þar búin veizla fríð.

Nú er at segja frá Helga, at hann kemr heim á Skeið ok segir húsfreyju sinni, hvat þeir Bolli hǫfðu við áz.

"Þykkjumz ek eigi vita," segir hann, "hvat mér verðr til ráðs at eiga við slíkan mann, sem Bolli er, en ek em málamaðr engi, á ek ok ekki marga þá, er mér muni at málum veita."

Sigríðr húsfreyja svarar: "þú ert orðinn mannfóli mikill, hefir átt við ena gǫfgustu menn ok gǫrt þik at undri; mun þér ok fara, sem makligt er, at þú munt hér fyrir upp gefa allt fé þitt ok sjálfan þik."

Helgi heyrði á orð hennar, ok þóttu ill vera, en grunaði þó, at satt mundi vera, því at honum var svá farit, at hann var vesalmenni ok þó skapillr ok heimskr; sá hann sik engi fœri hafa til leiðréttu, en mælt sik í ófœru; barz hann heldr illa af fyrir þetta allt jafnsaman. Sigríðr lét taka sér hest ok reið at finna Þorstein frænda sinn Narfason, ok váru þeir Bolli þá komnir. Hon heimti Þorstein á mál ok sagði honum, í hvert efni komit var.

"Þó hefir slíkt illa til tekiz," svarar Þorsteinn.

Hon sagði ok, hversu vel Bolli hafði boðit, eða hversu heimskliga Helga fór; bað hon Þorstein eiga í allan hlut, at þetta mál greiddiz. Eptir þat fór hon heim, en Þorsteinn kom at máli við Bolla.

"Hvat er um, vinr!" segir hann, "hvárt hefir Helgi af Skeiði sýnt fólsku mikla við þik? Vil ek biðja, at þér leggið niðr fyrir mín orð ok virðið þat engis, því at ómæt eru þar afglapa orð."

Bolli svarar: "þat er víst, at þetta er engis vert, mun ek mér ok ekki um þetta gefa."

"Þá vil ek", sagði Þorsteinn, "at þér gefið honum upp þetta fyrir mína skyld ok hafið þar fyrir mína vináttu."

"Ekki mun þetta til neins váða horfa," sagði Bolli; "lét ek mér fátt um finnaz, ok bíðr þat várdaga."

Þorsteinn mælti: "þat mun ek sýna, at mér þykkir máli skipta, at þetta gangi eptir mínum vilja; ek vil gefa þér hest þann, er beztr er hér í sveitum, ok eru tólf saman hrossin."

Bolli svarar: "slíkt er allvel boðit, en eigi þarftu at leggja hér svá mikla stund á; ek gaf mér lítit um slíkt, mun ok lítit af verða, þá er í dóm kemr."

"Þat er sannara," sagði Þorsteinn, "at hafa eigi hér þessa gjǫf við, því at ek munda hafa gefit þér hrossin, þó at eigi hefði þetta í orðit; vil ek nú selja þér sjálfdœmi fyrir málit."

Bolli svarar: "þat ætla ek sannast, at ekki þurfi um at leitaz, því at ek vil ekki sættaz á þetta mál."

"Þá kýstu þat, er ǫllum oss gegnir verst," sagði Þorsteinn; "þótt Helgi sé lítils verðr, þá er hann þó í venzlum bundinn við oss; þá munu vér hann eigi upp gefa undir vápn yður, síðan þú vill engis mín orð virða. En at þeim atkvæðum, at Helgi hafði í stefnu við þik, líz mér þat engi sœmðar auki, þó at þat sé á þing borit."

Skilðu þeir Þorsteinn ok Bolli heldr fáliga; ríðr hann í brott ok hans félagar, ok er ekki getit, at hann sé með gjǫfum í brott leystr.

Bolli ok hans fǫrunautar kómu á Mǫðruvǫllu til Guðmundar ens ríka; hann gengr í móti þeim með allri blíðu ok var enn glaðasti. Þar sátu þeir hálfan mánuð í góðum fagnaði.

Þá mælti Guðmundr til Bolla: "hvat er til haft um þat, hefir sundrþykki orðit með yðr Þorsteini?"

Bolli kvað lítit til haft um þat ok tók annat mál.

Guðmundr mælti: "hverja leið ætlar þú aptr at ríða?"

"Ena sǫmu," svarar Bolli.

Guðmundr mælti: "letja vil ek yðr þess, því at mér er svá sagt, at þit Þorsteinn hafið skilit fáliga; ver heldr hér með mér ok ríð suðr í vár, ok látum þá þessi mál ganga til vegar."

Bolli léz eigi mundu bregða ferðinni fyrir hót þeira, — "en þat hugða ek, þá er Helgi fólit lét sem heimskligast ok mælti hvert óorðan at ǫðru við oss ok vildi hafa spjótit konungsnaut ór hendi mér fyrir einn heyvǫndul, at ek skylda freista, at hann fengi ǫmbun orða sinna; hefi ek ok annat ætlat fyrir spjótinu, at ek munda heldr gefa þér ok þar með gullhringinn þann, er stólkonungrinn gaf mér; hygg ek nú, at gripirnir sé betr niðr komnir, en þá at Helgi hefði þá."

Guðmundr þakkaði honum gjafir þessar ok mælti: "hér munu smæri gjafir í móti koma, en verðugt er."

Guðmundr gaf Bolla skjǫld gulllagðan ok gullhring ok skikkju, var í henni et dýrsta klæði ok búin ǫll, þar er bœta þótti. Allir váru gripirnir mjǫk ágætir.

Þá mælti Guðmundr: "illa þykki mér þú gera, Bolli! er þú vill ríða um Svarfaðardal."

Bolli segir þat ekki skaða munu. Riðu þeir í brott, ok skilja þeir Guðmundr við enum mestum kærleikum.

Þeir Bolli ríða nú veg sinn út um Galmarstrǫnd. Um kveldit kómu þeir á þann bœ, er at Krossum heitir. Þar bjó sá maðr, er Óttarr hét. Hann stóð úti. Hann var skǫllóttr ok í skinnstakki. Óttarr kvaddi þá vel ok bauð þeim þar at vera. Þat þiggja þeir. Var þar góðr beini ok bóndi enn kátasti; váru þeir þar um nóttina.

Um morgininn, er þeir Bolli váru ferðar búnir, þá mælti Óttarr: "vel hefir þú gǫrt, Bolli! er þú hefir sótt heim bœ minn; vil ek ok sýna þér lítit tillæti, gefa þér gullhring ok kunna þǫkk, at þú þiggir; hér er ok fingrgull, er fylgja skal."

Bolli þiggr gjafirnar ok þakkar bónda. Óttarr var á hesti sínum því næst ok reið fyrir þeim leiðina, því at fallit hafði snjór lítill um nóttina. Þeir ríða nú veg sinn út til Svarfaðardals, ok er þeir hafa eigi lengi riðit, sneriz hann við Óttarr ok mælti til Bolla: "þat mun ek sýna, at ek vilda, at þú værir vin minn; er hér annarr gullhringr, er ek vil þér gefa; væra ek yðr vel viljaðr í því, er ek mætta; munu þér ok þess þurfa."

Bolli kvað bónda fara stórmannliga til sín, — "en þó vil ek þiggja hringinn." "Þá gerir þú vel," segir bóndi.

Nú er at segja frá Þorsteini af Hálsi. Þegar honum þykkir ván, at Bolli muni norðan ríða, þá safnar hann mǫnnum ok ætlar at sitja fyrir Bolla ok vill nú, at verði umskipti um mál þeira Helga. Þeir Þorsteinn hafa þrjá tigi manna ok ríða fram til Svarfaðardalsár ok setjaz þar.

Ljótr hét maðr, er bjó á Vǫllum í Svarfaðardal, hann var hǫfðingi mikill ok vinsæll ok málamaðr mikill. Þat var búningr hans hversdagliga, at hann hafði svartan kyrtil ok refði í hendi, en ef hann bjóz til víga, þá hafði hann blán kyrtil ok øxi snaghyrnda, var hann þá heldr ófrýnligr.

Þeir Bolli ríða út eptir Svarfaðardal; fylgir Óttarr þeim út um bœinn at Hálsi ok at ánni út. Þar sat fyrir þeim Þorsteinn við sína menn, ok þegar er Óttarr sér fyrirsátina, bregðr hann við ok keyrir hest sinn þvers í brott. Þeir Bolli ríða at djarfliga, ok er þeir Þorsteinn sjá þat ok hans menn, spretta þeir upp; þeir váru sínum megin ár hvárir, en áin var leyst með lǫndum, en íss flaut á miðri; hleypa þeir Þorsteinn út á ísinn. Helgi af Skeiði var ok þar ok eggjar þá fast ok kvað nú vel, at þeir Bolli reyndi, hvárt honum væri kapp sitt ok metnaðr einhlítt, eða hvárt nǫkkurir menn norðr þar mundu þora at halda til móts við hann.

"Þarf nú ok eigi at spara at drepa þá alla; mun þat ok leiða ǫðrum," sagði Helgi, "at veita oss ágang."

Bolli heyrir orð Helga ok sér, hvar hann er kominn út á ísinn. Bolli skýtr at honum spjóti ok kemr á hann miðjan; fellr hann á bak aptr í ána, en spjótit flýgr í bakkann ǫðrum megum, svá at fast var, ok hekk Helgi þar á niðr í ána. Eptir þat tókz þar bardagi enn skarpasti. Bolli gengr at svá fast, at þeir hrǫkkva undan, er nær váru. Þá sótti fram Þorsteinn í móti Bolla, ok þegar þeir funduz, hǫggr Bolli til Þorsteins á ǫxlina, ok varð þat mikit sár; annat sár fekk Þorsteinn á fœti. Sóknin var en harðasta. Bolli varð ok sárr nǫkkut ok þó ekki mjǫk.

Nú er at segja frá Óttari; hann ríðr upp á Vǫllu til Ljóts, ok þegar þeir finnaz, mælti Óttarr: "eigi er nú setuefni, Ljótr!" sagði hann, "ok fylg þú nú virðing þinni, er þér liggr laus fyrir."

"Hvat er nú helzt í því, Óttarr?"

"Ek hygg, at þeir beriz hér niðri við ána Þorsteinn af Hálsi ok Bolli, ok er þat en mesta hamingja at skirra vandræðum þeira."

Ljótr mælti: "opt sýnir þú af þér mikinn drengskap."

Ljótr brá við skjótt ok við nǫkkura menn ok þeir Óttarr báðir, ok er þeir koma til árinnar, berjaz þeir Bolli sem óðast. Váru þá fallnir þrír menn af Þorsteini. Þeir Ljótr ganga fram í meðal þeira snarliga, svá at þeir máttu nær ekki at hafaz.

Þá mælti Ljótr: "þér skuluð skilja þegar í stað," segir hann, "ok er þó nú œrit at orðit. Vil ek einn gera milli yðvar um þessi mál; en ef því níta aðrirhvárir, þá skulu vér veita þeim atgǫngu."

En með því at Ljótr gekk at svá fast, þá hættu þeir at berjaz, ok því játtu hvárirtveggju, at Ljótr skyldi gera um þetta þeira í milli. Skilðuz þeir við svá búit. Fór Þorsteinn heim, en Ljótr býðr þeim Bolla heim með sér, ok þat þiggr hann; fóru þeir Bolli á Vǫllu til Ljóts. Þar heitir í Hestanesi, sem þeir hǫfðu bariz. Óttarr bóndi skilðiz eigi fyrri við þá Bolla, en þeir kómu heim með Ljóti. Gaf Bolli honum stórmannligar gjafar at skilnaði ok þakkaði honum vel sitt liðsinni; hét Bolli Óttari sinni vináttu. Fór hann heim til Krossa ok sat í búi sínu.

Eptir bardagann í Hestanesi fór Bolli heim með Ljóti á Vǫllu við alla sína menn, en Ljótr bindr sár þeira, ok greru þau skjótt, því at gaumr var at gefinn; en er þeir váru heilir sára sinna, þá stefndi Ljótr þing fjǫlment. Riðu þeir Bolli á þingit; þar kom ok Þorsteinn af Hálsi við sína menn.

Ok er þingit var sett, mælti Ljótr: "nú skal ekki fresta uppsǫgn um gerð þá, er ek hefi samit milli þeira Þorsteins af Hálsi ok Bolla. Hefi ek þat upphaf at gerðinni, at Helgi skal hafa fallit óheilagr fyrir illyrði sín ok tiltekju við Bolla; sárum þeira Þorsteins ok Bolla jafna ek saman, en þeir þrír menn, er fellu af Þorsteini, skal Bolli bœta; en fyrir fjǫrráð við Bolla ok fyrirsát skal Þorsteinn greiða honum fimtán hundruð þriggja alna aura. Skulu þeir at þessu alsáttir."

Eptir þetta var slitit þinginu. Segir Bolli Ljóti, at hann mun ríða heimleiðis, ok þakkar honum vel alla sína liðveizlu, ok skiptuz þeir fǫgrum gjǫfum við ok skilðu við góðum vinskap. Bolli tók upp bú Sigríðar á Skeiði, því at hon vildi fara vestr með honum. Ríða þau veg sinn, þar til er þau koma á Miklabœ til Arnórs. Tók hann harðla vel við þeim; dvǫlðuz þar um hríð, ok sagði Bolli Arnóri allt um skipti þeira Svarfdœla, hversu farit hafði.

Arnórr mælti: "mikla heill hefir þú til borit um ferð þessa við slíkan mann, sem þú áttir, þar er Þorsteinn var; er þat sannast um at tala, at fáir eða ǫngvir hǫfðingjar munu sótt hafa meira frama ór ǫðrum heruðum norðr hingat en þú, þeir sem jafnmarga ǫfundarmenn áttu hér fyrir."

Bolli ríðr nú í brott af Miklabœ við sína menn ok heim suðr; tala þeir Arnórr til vináttu með sér af nýju at skilnaði. En er Bolli kom heim í Tungu, varð Þórdís húsfreyja hans honum fegin; hafði hón frétt áðr nǫkkut af róstum þeira Norðlendinga, ok þótti mikit í hættu, at honum tœkiz vel til; sitr Bolli nú í búi sínu með mikilli virðingu. Þessi ferð Bolla var gǫr at nýjum sǫgum um allar sveitir, ok tǫluðu allir einn veg um, at slík þótti varla farin hafa verit náliga; óx virðing hans af slíku ok mǫrgu ǫðru. Bolli fekk Sigríði gjaforð gǫfugt ok lauk vel við hana, ok hǫfum vér eigi heyrt þessa sǫgu lengri.