Bókastaðir

Refr ok synir hans sneru þá til skips síns, ok váru þar hvárir ǫðrum fegnir; bjuggusk þeir síðan til hafs, ok þegar þeir váru búnir, sigldu þeir á haf. Þeir hǫfðu útivist langa ok bága.

Þeir tóku Noreg um haustit, ok komu þar fyrst við land, sem heitir Æðey. Landsmenn spurðu hverr skipi því stýrði. Hann nefndisk Narfi, ok lézk vera íslenzkr maðr. Narfi spurði eptir, hvar konungr væri í landinu. Landsmenn sǫgðu, hann væri í Þrándheimi. Æðey er hálfa tylft suðr frá Þrándheimi.

Narfi sigldi þaðan inn til meginlands; leggr þar skipi sínu í einn leynivág; lætr þar eptir fǫruneyti sitt, en leigir sér sexæring einn ok leiðsǫgumann. Synir hans fara með honum ok kona hans; menn hans skulu gæta þar skips.

Eigi er getit um ferð Narfa, fyrr en hann kemr til kaupbœjar í Niðarósi, ok leigði sér þar skemmu eina. Þau dvǫldusk þar nokkrar nætr. Narfi bauð þeim á varygð mikla, at þeir gengi aldri svá frá skemmunni, at Helga væri þar ein eptir.

Hann lét gera sér kufl blán; hafði hann ok jafnan svarðreip um sik; skegg hafði hann ok látit binda sér hvítt, ok lézk hann vera gamall kaupmaðr; gekk nú jafnan svá búinn um torg; spjót hafði hann í hendi á lágu skapti, ok járni vafit skaptit.

Konungr var þar í bœnum ok mikit fjǫlmenni. Hirðmaðr konungs hét Grani, ok var kallaðr Skálp-Grani; fríðr maðr sýnum ok barsk á mikit at vápnum ok klæðum. Grani var vitinn ok kvennsamr; gerði hann mǫrgum í því mikla skapraun; var honum þat nú þolat, er hann hafði konungs traust.

Svá bar til einn dag, at konungr hafði þing fjǫlmennt í bœnum; ok var mǫnnum tilblásit almenniliga. Narfi gekk til þings, ok synir hans, Steinn ok Þormóðr. Bjǫrn var eptir hjá móður sinni, ok eigi því síðr var honum forvitni á, hvat talat var þar á þinginu, ok fór hann þangat. Narfi þekkir Bjǫrn, ok snýr at honum ok spyrr, hvat eptir væri hjá Helgu. Hann segir, at ekki var. Narfi snýr nú aptr til skemmunnar.

Litlu síðar, en Bjǫrn var í brott genginn, kemr maðr í skemmuna; sá var í blám klæðum, ok lét mikit yfir sér. Helga heilsaði þeim manni, ok spyrr at nafni; hann lézk heita Grani, ok vera hirðmaðr Haralds konungs. "Em ek því hér kominn", segir hann, "at ek vil mér konu kaupa". Hon bað hann ganga til þess í annan stað. Grani kvað þat ósœmiligt, at gamall maðr ætti unga konu svá fríða ok fagra. Hon kveðsk mundu vera fyrir honum sjálfráða. Grani kveðsk mundu vera ekki færavandr, ok tók til Helgu.

Hon sprettr upp ok versk; slær þar í glímu ok í því kemr Refr til gluggans, ok sér mann. En er Grani sér skuggann bera fyrir gluggann, þá slízk hann úr hǫndum Helgu, ok leitar til dyranna. Narfi vildi ok komask fyrir dyrrnar. Grani komsk þá út fyrr, ok hefr þegar á rás.

Helga hljóp ok til dyranna, ok vill þrífa til Narfa, "ok látta Grana fara", segir hon; "því at hann hefir engri þinni eign spillt".

Narfi sleit Helgu af sér, ok hljóp eptir Grana, ok eggjar hann at bíða; hann hleypr eigi at síðr, þar til at hann kemr at skíðgarðshliði einu; þá var skammt í millum þeirra; Grani sér þá, at hann mun tekinn verða.

Hann snýsk þá við ok mælti svá: "Hygg þú at", sagði hann, "hvat þér er geranda; þó þú drepir mik, þá er þat dauði þinn; en svá lengi sem þú ert hér í bœnum, þá skal ek þér aldri mein gera". Hann baðsk undan, sem hann kunni.

Narfi mælti; "þat er satt", sagði hann, "at þér er alls kostar illa gefit; þú bersk á meira en menn, ok þykisk mikill fyrir þér, ok gerir mǫrgum skǫmm, en nú veiztu eigi, hversu þú skalt láta, eða þér breyta; svá ertu hræddr; bústu svá við, fyrir því at ekki mun nú tjá at friðmælask".

Narfi lagði þá til hans spjótinu. Grani hafði øxi í hendi; laust hann af sér lagit, ok fór svá nokkurum sinnum. Narfi varð honum harðskeytr ok lauk svá, at hann rak í gegnum hann spjótit. Hann dregr hann þá upp undir skíðgarðinn, meðan hann var í fjǫrbrotunum, ok hylr hræ hans þar.

Narfa kemr nú í hug, at eigi mun ráð at myrða manninn, ok bezt muni fallit, at segja konunginum sjálfum. Gengr Narfi nú fyrst heim til skemmunnar, ok biðr Helgu taka fǫng þeirra, ok hafa til skips ok svá leiðsǫgumann þeirra. Narfi gekk nú þangat til, sem þingit var. Þar var allmikill mannfjǫldi ok þrǫng. Narfi þrǫngdisk nú fram millum manna, þar til at hann kom fyrir konung. Í því bili talaði konungr um nauðsynjar manna.

Narfi tók eigi því síðr til orða, ok mælti svá. "Herra konungr", sagði hann, "vit Sverðhúss-Grani urðum saupsáttir í dag, er hann vildi fjallskerða konu mína. Ek stórkeraldaða hann í gegnum strábeygis augat; þá langhúsaði hann, herra; þá langhúsaða ek herra. Þá hreiðrballaða ek hann, herra, en hann marghrossaði á mót; þá fagrrǫggvaða ek hann, herra, en hann skipskeggjaði þá við. Þá lynghnappaða ek hann, herra, undir einn skíðgarð, skammt í braut, ok váðvirkta ek yfir hann at lyktum".

Narfi snýr þegar í brott ok til skips síns, ok hvatar nú mjǫk sinni ferð; létu ganga um kveldit ok um náttina suðr með landi, þar til er þeir komu til skips Narfa. Þeir sigldu þá þegar til hafs.

Nú er at segja frá Haraldi konungi, at hann er staddr á þinginu, sem fyrr var sagt. En meðan Narfi flutti fram sitt eyrindi, þá lét konungr eigi sína ræðu falla, ok engi maðr fann, at hann gæfi gaum at, hvat Narfi sagði; ok er hann hafði lyktat sínu eyrindi, lét konungr blása til hljóðs, ok mælti síðan. "Hverr var maðr þessi, oss ókunnr, er stóð fyrir oss um hríð, í blám kufli, ok svarðreip mikit um sik, ok spjót í hendi? eða hvaðan er hann?" Menn sǫgðu, at þeir vissu aldri, hvaðan hann var; sǫgðu hann hafa verit þar í bœnum nokkura daga, ok leigt þar skemmu eina ok nefnzk Narfi. Konungr mælti: "Hvat þótti yðr hann segja?" Þeir kváðusk þat aldri vita, at þat væri annat, en vitleysa ok hégómi.

"Vera má at svá sé", segir konungr, "en ekki varð mér maðr sá lítill fyrir augum; eða hvar er Skálp-Grani hirðmaðr várr; kallið hann fyrir mik". Þeir gerðu svá, ok fundu hann eigi.

Konungr mælti þá: "Verri efni munu í vera: maðr þessi tók svá til orðs. Vit Sverðhúss Grani urðum saupsáttir í dag; hann vildi fjallskerða konu mína. Þess get ek", sagði konungr, "at hann muni átt hafa við hirðmann minn Skálp-Grana, því at skálprinn er hús sverðsins; mun hann hafa farit um herbergi, at leita sér kvenna; má vera, at þá hafi fyrir orðit kona Narfa þessa. Sá er drykkr á Íslandi, er mysa heitir, er þat allt eitt mysa ok saup ok drykkr; nú munu þeir hafa orðit missáttir.

Hann sagði hann hafa viljat fjallskerða konu sína; þar hefir hann viljat hvíla með henni, því at þá er kallat, at konur sé giljaðar, en gilin eru fjallskǫrð. Þá kveðsk hann stórkeralda hann gegnum strábeygisauga; þat er rétt atkvæði. Sá, eru þau kerǫld stór, þá viti þér, at vindr heitir strábeygir, en vindauga á húsum, ok hefir hann sét hann um glugginn á herberginu, er þau hafa saman átt.

"Þá langhúsaða ek, konungr", sagði hann; "ok þá langhúsaði hann". Rann heitir langt hús, ok hefir þá hvárrtveggi þeirra runnit; mun hann hafa hlaupit með fram skemmu veggnum hart, er hann hefir sét sameignina. Þat mun Grani heyrt hafa; má vera at þá hafi hann staðar látit nema athǫfn þá, er hann hafði; mun hann þá hafa forðat sér.

"Þá hreiðrballaða ek hann", kvað hann; þá mun hann hafa eggjat hann at bíða; því at egg er hreiðrbǫllr; "en hann marghrossaði við"; en stóðhross heita, ok eru mǫrg saman jafnan, mun hann þá hafa staðar numit; þá kveðsk hann fagrrǫggva hann, "en hann skipskeggjaði við". Skikkjur eru þær á Íslandi, er feldir heita; er þat ýmist kallat á feldinum rǫggr eða lagðr; nú mun hann hafa vikit svá til málinu at kalla lagð. Mun hann hafa lagt í gegnum hann, er hann kveðsk fagrrǫggva hann; "en hann skipskeggjaði við"; barð heitir á skipi, þá mun hann barizk hafa, er hann var í fjǫrbrotunum.

"Þá lynghnappaða ek hann undir skíðgarð einn, sagði hann, skammt í braut"; byrðr heitir lynghnappr, ok hefir hann þá borit hann undir skíðgarðinn; þá kveðsk hann váðvirkta yfir hann síðan; er þat málsháttr á Íslandi er konur lúka vef; mun hann þá hafa hulit hann.

Nú vil ek", sagði konungr, "at þér leitið, at þessum mǫnnum, bæði at hinum vegna, ok svá vegandanum"; gerðu menn nú, sem konungrinn bauð; fannsk Grani nú dauðr, en Narfi fannsk hvergi.

Um morguninn lét konungr blása til móts ok sagði svá: "Þau tíðindi urðu hér í gær, at því er betr, at slík eru sjaldan, er hirðmaðr várr var veginn; veit ek eigi þess íslenzks manns ván, at þat mun þora at gera hér undir handarjaðri várum. Nú mun ek geta til, hverr þessi maðr er. Hér mun kominn sá sami Refr, er Grœnlendingum hefir gǫrt mikit illbýli".

Eptir þat nefndi konungr menn til, at leita þessa manns, bæði á sjó ok á landi; fóru þeir eptir því sem konungr gerði ráð fyrir.

Nú er at segja frá ferð Refs, at þeir léttu eigi fyrr sinni ferð, en þeir komu til Danmerkr. Refr sótti þegar á konungs fund, ok sagði honum allan vǫxt á þarkomu sinni, ok bað hann viðtǫku.

Konungr sagði svá, at honum þœtti svá verða í hans frásǫgn, sem nauðsyn hefði til rekit víðast um harðræði hans; "lízk mér svá á þik ok sonu þína, sem gott muni brautargengi í yðr. Nú af því, at þú hefir várn fund sótt, hefir þú ok þann varning flutt í land várt, sem oss er nú ekki um hríð mjǫk auðfengr sakir várra fjandmanna, sem er svǫrðr til reiða skipum várum, þá munu vér við yðr taka; mun ek fá yðr eignir ok bú, þar sem oss líkar, en synir þínir, Steinn ok Bjǫrn, skulu vera með oss; munu sœmdir þeirra þar við liggja, hvert mannkaup er mér þykir í þeim þann tíma, er vér reynum; en Þormóðr son þinn skal vera með þér.

Refr kveðsk gjarna vildu, at konungr sæi einn fyrir; "en þó munum vér fyrst, herra, sjá fyrir peningum várum, ok búa þá brœðr til yðar". Konungr kvað svá vera skyldu.

Fóru þeir Refr þá til skips síns; kom þat upp; at þeir hefði of fjár, í svǫrð ok tannvǫru, ok skinnavǫru, ok mǫrgum þeim hlutum, er fásénir váru í Danmǫrku af grœnlenzkum varningi. Þeir hǫfðu fimm hvíta bjǫrnu, fimm tigu fálka, ok fimmtán hvíta.

Þar er nú til at taka, at skip þat kom þetta haust af Grœnlandi, er Bárðr hafði stýrt. Spyrr konungr nú víg Bárðar, ok alla atburði þá, er þar hǫfðu orðit.

Konungr lætr nú blása til móts einn dag, ok á því móti talaði Haraldr konungr, ok sagði mǫnnum víg Bárðar hirðmanns síns af Grœnlandi; "ok þeir atburðir", sagði konungr, "sem hér urðu um víg Grana; veit ek víst nú, at sá hinn sami Narfi hefir verit Refr Steinsson; mun ek lengja nafn hans ok kalla hann Króka-Ref. Nú þó at hann sé mikill fyrir sér, þá verðum vér þó at geyma várrar tignar, at leiða ǫðrum at drepa niðr hirð vára, ok af því gerum vér hér í dag þenna mann útlægan fyrir endilangan Noreg, ok svá vítt sem várt ríki stendr".

Eptir þat nefnir konungr Eirík bróður Grana, ok með honum sex tigu manna, at fara suðr til Danmerkr, at sitja um líf Refs.

Eiríkr bjó nú ferð sína, ok þeir menn, sem honum skyldu fylgja; léttu þeir eigi sinni ferð, fyrr en þeir komu til Danmerkr, ok lágu við Jótland í góðri hǫfn nokkura daga.

Sem þeir komu þar, þá kom af landi ofan karl einn gamall við tvá stafi ok í vándri heklu, ok hvítt skegg af hærum. Þeir fǫgnuðu honum vel. Þeir spurðu karl at nafni. Hann nefndisk Sigtryggr. Þeir spurðu hvar ætt hans væri. Hann kveðsk vera norrœnn at hinum fyrrum ættum, en verit nú í Danmǫrk um stund, ok orðit þar fátækr. Þeir kváðu hann mundu vera góðan karl, ok kunna þeim margt at segja. Hann spurði, at hverju þeir vildi spyrja. Þeir kváðusk vildu forvitnask til þess manns, er Refr héti, ok mundi þar hafa komit um sumarit á skipi við nokkura menn.

Sigtryggr mælti: "Mun mér þat til nokkurs vera, at segja yðr þat, er þér vilit vita?"

Þeir kváðu honum eigi mundu matskort um nokkura daga.

Sigtryggr mælti: "Ekki mun ek þetta til matar eins gera, at segja yðr til Refs, því at ek veit af umrœðu manna, at þér munið sitja um líf hans. Nú mun ek gera yðr þann kost, at fylgja yðr, þar til þér sjáit Ref ok sonu hans, ok þá tólf menn, sem honum hafa fylgt í sumar, enda skal ek eignask eyri silfrs af hverjum yðrum, ok einn kostgrip af skipi yðru, enda skulut þér skyldir at flytja mik til Noregs, ef ek vil, á yðrum kosti. Skyli þér ok mik láta ráða fyrir ferð várri, þar til er vér finnum Ref".

Þessu kaupa þeir saman. Sigtryggr mælti: "Nú skulum vér taka tjǫld af skipi váru þegar í stað, ok róa fram um nesit". Þeir gerðu svá, ok lǫgðu þar at landi. "Nú mun ek ganga upp", sagði karl, "ok tveir yðrir menn með mér, ok vita, hvers vér verðum vísir.

Þeir gerðu nú svá; var þar skógr nær; ok er þeir komu skammt í skóginn, hlupu þar at þeim menn með vápnum; váru þar synir Refs ok þeir tólf saman. Váru hinir norrœnu menn handteknir báðir.

Sigtryggr kastar þá tǫtrunum, ok svá skegginu; gengu þeir þá annan veg til sjóvar; flutu þar fyrir tvau langskip, ok tvau hundruð manna; hafði Sveinn konungr sent þetta lið til Refs, þegar hann vissi, at njósnarmenn váru til hans gǫrvir. Refr ok hans menn vápnuðusk, ok veittu Eiríki atróðr ok hans mǫnnum, ok er þeir fundusk, urðu þar skjót umskipti, at menn váru allir drepnir af Eiríki, nema tíu váru handteknir.

Refr mælti þá: "Nú er svá komit, Eiríkr, at hér er kominn Sigtryggr félagi þinn ok kaupanautr, er þú fannt í gærkveld; hefi ek nú efnt þat, er ek hét þér, at nú máttu hér sjá Ref ok sonu hans. Nú af því, at ek drap bróður þinn, þá vil ek nú gefa þér líf, ef þú vilt sverja þat, at sitja aldri um líf mitt, né sona minna. Skaltu ok segja Haraldi konungi allt hit sanna um várn fund", segir hann, "ok at nú hefi ek launat honum nokkuru fjǫrráð þau, er hann lagði til með þeim mǫnnum, er líf mitt vildu hafa. En Haraldi konungi mun ekki auðit verða, at láta drepa mik. Skal honum sá einn óþarfari í Danmǫrk en ek, er minna má".

Eptir þat sór Eiríkr eiða þessa. Refr fekk þá Eiríki tólfæring einn, ok þar með þá hluti, sem hann þurfti at hafa at nauðsynjum.

Refr tók til sín langskip þat, er þeir hǫfðu þangat haft, ok fœrði Sveini konungi; lofaði konungr mjǫk tiltæki Refs; kvað þau vera bæði harðmannlig ok drengilig. "Skaltu nú ok þetta nafn hafa", sagði Sveinn konungr, "hér í váru ríki, at heita Sigtryggr; því at hitt er hér fánefnt; en at nafnfesti viljum vér gefa þér gullhring þenna, er stendr mǫrk; þar með skaltu þiggja af oss tólf bú vestr á Vendli, þau er þú kýss, af því at ek skil, at þú munir vera stórvitr maðr".

Refr þakkaði konungi með fǫgrum orðum hǫfðingligar gjafir, ok alla þá sœmd, er hann veitti honum. Refr fór nú til búa sinna, er konungr hafði gefit honum, ok Helga kona hans ok Þormóðr sonr þeirra; gerðisk Sigtryggr þar hit mesta stórmenni; ok er hann hafði þar setit nokkra vetr, bjó hann ferð sína út í Rómaborg, ok sótti heim hinn helga Pétr postula, ok í þeirri ferð fekk Sigtryggr sótt þá, er hann leiddi til bana, ok er hann jarðaðr á ríku munkaklaustri út í Frakklandi.

Steinn ok Bjǫrn váru með Sveini konungi lengi, ok virði hann þá mikils, svá at hann fekk þeim gǫfug kvánfǫng í Danmǫrk, ok staðfestusk þeir þar báðir, ok þóttu ágætismenn. Frá Steini er kominn Afsalon erkibiskup, er var um daga Valdimars konungs Knútssonar. Þormóðr, son Refs, fór til Íslands eptir fall Haraldar konungs, ok tók við landi á Kvennabrekku ok kvændisk á Íslandi, ok er margt gǫfugra manna frá honum komit.

Lúku vér þar Krókarefssǫgu.