Bókastaðir

Helgi bjóla, son Ketils flatnefs, nam Kjalarnes millum Leiruvágs ok Botnsár ok bjó at Hofi á Kjalarnesi. Hann var nýtmenni mikit í fornum sið, blótmaðr lítill, spakr ok hœgr við alla. Helgi átti Þórnýju dóttur Ingólfs í Vík, er fyrst bygði Ísland. Þeira synir váru þeir Þorgrímr ok Arngrímr. Þeir váru báðir miklir ok sterkir ok hinir vasklegustu menn. Helgi skipaði skipverjum sínum lǫnd þau, sem hann hafði numit; hann fekk Þrándi á Þrándarstǫðum, Eilífi í Eilífsdal, Hækingi í Hækingsdal, Tindi á Tindsstǫðum, ok þar hverjum sem honum þótti fallit vera.

Maðr hét Ørlygr. Hann var írskr at allri ætt. Í þann tíma var Írland kristit; þar réð fyrir Konufǫgr Íra konungr. Þessi fyrrnefndr maðr varð fyrir konungs reiði.

Hann fór at finna Patrek biskup frænda sinn, enn hann bað hann sigla til Íslands — "því at þangat er nú", sagði hann, "mikil sigling ríkra manna, enn ek vil þat leggja til með þér, at þú hafir þrjá hluti: þat er vígð mold, at þú látir undir hornstafi kirkjunnar, ok plenarium ok járnklukku vígða. Þú munt koma sunnan at Íslandi; þá skaltu sigla vestr fyrir, þar til er fjǫrðr mikill gengr vestan í landit; þú munt sjá í fjǫrðinn inn þrjú fjǫll há ok dali í ǫllum; þú skalt stefna inn fyrir hit synnsta fjall, þar muntu fá góða hǫfn, ok þar er spakr formaðr, er heitir Helgi bjóla. Hann mun við þér taka, því hann er lítill blótmaðr, ok hann mun fá þér bústað sunnan undir því fjalli, er fyrr sagða ek þér frá; þar skaltu láta kirkju gera ok gefa hinum heilaga Kolumba. Far nú vel", sagði biskup, "ok geym trú þinnar sem bezt, þótt þú verðir með heiðnum".

Eftir þat býr Ørlygr ferð sína, ok er frá ferð hans þat fyrst at segja, at alt gekk eftir því sem biskup sagði. Hann tók í Þerneyjarsundi hǫfn; síðan fór hann at finna Helga bjólu, ok tók hann vel við honum; reisti Ørlygr þar nú bú ok kirkju ok bjó þar síðan til elli.

Á ofanverðum dǫgum Konufǫgrs kom skip í Leiruvág; þar váru á írskir menn. Maðr hét Andríðr, ungr ok ókvángaðr, mikill ok sterkr. Þar var á kona sú, er hét Esja, ekkja ok mjǫk auðig. Sá maðr er nefndr Kolli, er þar var á skipi með þeim. Helgi tók við þeim ǫllum; Kolla setti hann niðr í Kollafjǫrð, enn með því at Ørlygr var gamall ok barnlauss, þá gaf hann upp land ok bú ok tók Esja við; settisk hon þá at Esjubergi. Allir þessir menn váru kallaðir skírðir, enn þó var þat margra manna mál, at Esja væri forn í brǫgðum.

Andríðr fór um vetrinn til vistar til Hofs; var þar þá fóstbrœðralag ok með sonum Helga. Andríðr bað Helga fá sér bústað ok kvánfang; hann hafði auð fjár. Þá var skógi vaxit alt Kjalarnes, svá at þar at eins var rjóðr, er menn ruddu til bœja eða vega. Braut mikil var rudd eftir holtunum frá Hofi.

Þangat riðu þeir Helgi ok Andríðr um várit, ok er þeir kómu út á holtit, þá mælti Helgi: "Hér vil ek, Andríðr", sagði hann, "gefa þér jǫrð, ok at þú reisir hér bœ; mér þykkir sem þér synir mínir vilið at þér sitið nær.

Eftir þat reisti Andríðr bœ í brautinni ok kallaði Brautarholt, því at skógrinn var svá þykkr, at honum þótti alt annat starfameira. Andríðr setti þar reisulegt bú saman.

Maðr hét Þormóðr; hann bjó í Þormóðsdal; með honum var systir hans, er Þuríðr hét; hon var fríð sýnum ok auðig at fé. Þessar konu bað Helgi til handa Andríði, ok þessi konu var honum heitit. Þetta sumar var ok heitit Þorgrími Helgasyni Arndísi dóttur Þórðar skeggja af Skeggjastǫðum, ok váru brullaupin bæði saman at Hofi, ok var veitt með hinu mesta kappi; var þar ok allfjǫlment.

Eftir boðit fór Þuríðr í Brautarholt ok tók við búi fyrir innan stokk; var þat brátt auðsætt, at hon var mikill skǫrungr. Þau hǫfðu margt gangandi fjár ok gekk alt nær sjálfala úti í skóginum um nesit. Þetta haust var honum vant kvígu þrevetrar myrkrar; hon hét Mús. Þessi kvíga fansk þrim vetrum síðar á nesi því, er liggr til vestrs undan Brautarholti, ok hafði hon þá með sér tvá dilka, annan vetrgamlan, en annan sumargamlan; því kǫlluðu þeir þat Músarnes.

Þann vetr er Andríðr bjó fyrstan í Brautarholti, andaðisk Helgi bjóla; þat þótti mǫnnum hinn mesti skaði, því at hann var hinn vinsælasti maðr.

Um várit skiftu þeir brœðr fǫðurarfi sínum; hafði Þorgrímr fǫðurleifð þeira ok mannaforráð, því at hann var eldri, enn Arngrímr útjarðir. Hann reisti bœ við fjǫrðinn, er hann kallaði Saurbœ. Hann fekk borgfirzkrar konu, er Ólof hét. Þau gátu tvá sonu saman, er hét Helgi ok Vakr; þeir urðu frœknir menn, enn ekki miklir á vǫxt.

Þorgrímr reisti bú um várit at Hofi; var þat brátt stórkostlegt, enda stóðu margar stoðir undir, vinir ok frændr; gerðisk hann heraðsríkr; hafði hann mannaforráð alt til Nýjahrauns ok var kallat Brundælagoðorð; hann var kallaðr Þorgrímr goði.

Hann var blótmaðr mikill; lét hann reisa hof mikit í túni sínu; þat var hundrað fóta langt, enn sextugt á breidd; þar skyldu allir menn hoftoll til leggja. Þórr var þar mest tignaðr; þar var gert af innar kringlótt svá sem húfa væri; þat var alt tjaldat ok gluggat. Þar stóð Þórr í miðju ok ǫnnur goð á tvær hendr; frammi fyrir þar stóð stallr með miklum hagleik gerr ok þiljaðr ofan með járni; þar á skyldi vera eldr, sá er aldri skyldi slokna; þat kǫlluðu þeir vígðan eld.

Á þeim stalli skyldi liggja hringr mikill af silfri gerr; hann skyldi hofgoði hafa á hendi til allra mannfunda; þar at skyldu allir eiða sverja um kenslumál ǫll. Á þeim stalli skyldi ok standa bolli af kopar mikill; þar í skyldi láta blóð þat alt, er af því fé yrði, er Þór var gefit, eða mǫnnum; þetta kǫlluðu þeir hlaut ok hlautbolla. Hlautinu skyldi dreifa yfir menn ok fé, enn fé þat, sem þar var gefit til, skyldi hafa til mannfagnaðar þá er blótveizlur eru hafðar. En mǫnnum, er þeir blótuðu, skyldi steypa ofan í fen þat, er úti var hjá dyrunum; þat kǫlluðu þeir Blótkeldu.

Þau þvertré váru í skálanum at Hofi, er verit hǫfðu í hofinu, þá er Óláfr Jónsson lét bregða; lét hann þá ǫll kljúfa í sundr, ok váru þá enn alldigr.

Þorgrímr lét setja várþing á Kjalarnesi suðr við sjóinn. Enn sér stað búðanna; þar skyldi ǫll mál sækja, ok þau ein til alþingis leggja, er þar yrði eigi sótt eða stœrst væri.

Þau Þorgrímr ok Arndís gátu son saman; sá hét Þorsteinn; hann var snemmindis uppivǫðslumaðr mikill ok þótti alt lágt hjá sér.

Kolli bjó í Kollafirði, sem fyrr var sagt; hann fekk þeirar konu, er Þorgerðr hét, dóttur Eilífs ór Eilífsdal; þau gátu dóttur saman, er Ólof hét. Þat var at ágætum gert, hversu fǫgr hon var, ok því var hon kǫlluð Ólof hin væna.

Þá er þau Andríðr hǫfðu búit nǫkkura vetr í Brautarholti gátu þau son saman; sá var vatni ausinn ok kallaðr Búi. Hann var brátt mikit afbragð annarra manna ungra, meiri ok sterkari enn aðrir menn ok fríðari at sjá.

Esja bjó at Esjubergi, sem fyrr var sagt; hon bauð til fóstrs Búa, syni Andríðs, ok fœddisk hann upp at Esjubergi. Búi var kallaðr einrænn í uppfœðslu. Hann vildi aldri blóta, ok kveðsk þat þykkja lítilmannlegt at hokra þar at. Hann vildi aldri með vápn fara, heldr fór hann með slǫngu eina ok knýtti henni um sik jafnan.

Kona er nefnd Þorgerðr; hon bjó á þeim bœ er heitir at Vatni, er síðan er kallat Eiliðavatn. Með henni fœddisk upp son hennar, er Kolfinnr hét; hann var snemma mikill ok ósýnilegr, svartr á hár. Hann lagðisk á eldgróf ok beit bǫrk af viði sleiktan ok gætti katla móður sinnar. Þorgerði þótti á þessu mein mikit; þó vildi Kolfinnr ráða.

Þorgrímr goði gaf mikinn gaum at þeim mǫnnum, sem ekki vildu blóta; sættu þeir af honum hinum mestu afarkostum; létu þeir Þorsteinn son hans þá fara mikil orð til Búa, er hann vildi eigi blóta, ok kǫlluðu hann Búa hund. Þat vár er Búi var tólf vetra, enn Þorsteinn son Þorgríms var átján vetra, stefndi Þorsteinn Búa um rangan átrúnað til Kjalarness þings, ok lét varða skóggang. Þessa sǫk sótti Þorsteinn ok varð Búi sekr skógarmaðr. Ekki lét Búi sem hann vissi, ok ǫllum ferðum sínum háttaði hann sem áðr; hann fór jafnan í Brautarholt, at finna fǫður sinn ok móður, ok svá gerði hann enn. Af þessu ǫllu saman urðu fáleikar miklir millum húsa.

Um várit, er á leið, er þess getit at Búi fór til Brautarholts; hann fór jafnan einn saman; ekki hafði hann vápnaburð meira enn fyrr; hann hafði knýtt um sik slǫngu sinni. Þorsteinn sá fǫr Búa ok kendi manninn.

Hann gekk þá til fǫður síns ok mælti: "Hversu lengi skal svá fram fara, faðir, at sjá hundr er ek sótta til skógar í sumar, skal hér ganga um tún svá frjálslega, sem hann eigi oss engu at svara? Sýnisk mér, ef slíkt þolisk af þínum nábúum, sem ǫðrum muni ekki mikit þykkja fyrir at brjóta þitt boð, eða hirða eigi hvat vér mælum".

Þorgrími kveðsk mikit þykkja til slíks haft, eða hvat viltu nú at hafask?"

Þorsteinn segir: "Ljóss em ek í því; ek vil at þú fáir mér menn; vil ek taka Búa af lífi, er hann ferr heim; mér þykkir eigi þat í atvirða, at faðir hans bjóði nǫkkura sæmd fyrir hann.

Þetta staðfestisk með þeim feðgum; halda þeir nú til njósnum, nær Búi gengr heim hjá.

Búi dvaldisk nǫkkurar nætr í Brautarholti, ok er hann bjósk heim, kom Þuríðr móðir hans at honum ok mælti: "Þat vilda ek son minn, at þú fœrir eigi svá óvarlega; mér er sagt, at Þorsteinn hafi hǫrð orð til þín; vilda ek at þú létir fara með þér it fæsta tvá vaska menn ok bærir vápn enn fœrir eigi slyppr sem konur".

Búi segir: "Skyldr er ek at gera eftir þínum vilja; enn þungt er fóstru minni at annask slíka fleiri sem ek em; enn vant er at sjá, þótt fundr okkarn Þorsteins beri saman, hverir frá kunna at segja, þótt ek eiga við liðsmun nǫkkurn; mun ek fara at sinni sem ek hefi ætlat.

Eftir þat ferr Búi leið sína austr með sjá, ok þegar fekk Þorsteinn njósn af. Þeir tóku þá vápn sín ok urðu saman tólf. Búi var þá kominn á hæð þá er heitir Kléberg, er hann sá eftirfǫrina; nam hann þá staðar ok tók at sér steina nǫkkura. Þeir Þorsteinn fóru mikit ok er þeir kvámu yfir læk þann er þar var, þá heyra þeir at þaut í slǫngu Búa ok fló steinn sá kom fyrir brjóstit á einum manni Þorsteins ok fekk sá þegar bana. Þá sendi Búi steina nǫkkura ok hefir mann fyrir hverjum; váru þeir Þorsteinn þá mjǫk komnir at Búa; sneri Búi þá af hæðinni annan veg; var þá leitit eitt í millum þeira. Í því laust yfir myrkri því, at hvergi sá af tám sér.

Þorsteinn mælti þá: "Nú er við ramman reip at draga, er bæði er at eiga við hund ok trǫll, enn aftr munu vér nú fara fyrst at sinni; enn vilja skal ek til hafa at sá verði fundr okkar Búa, at vit eigum ekki báðir frá at segja".

Eftir þat sneru þeir aftr, ok báru fǫrunauta sína með sér, ok undu allilla við sína ferð. Var þat ok mál manna, at þeim hefði allilla til tekizk ferðin.

Búi fór heim, ok var Esja fóstra hans úti í dyrum ok heilsaði vel Búa. Hann tók ok vel kveðju hennar.

Esja mælti: "Þóttisk þú nú ekki liðfár vera um hríð".

Búi mælti: "Eigi þurfti nú fleiri".

Esja mælti: "Ekki varstu nú einn í bragði með ǫllu".

Búi mælti: "Gott þykki mér góðs at njóta".

Esja mælti: "Mun þér ekki enn leiðask eltingar Þorsteins?"

"Þá vissi þat", sagði Búi, "ef ek ætta nǫkkurs trausts ván".

Esja mælti: "Til margs verðr hætt jafnan".

Eftir þat skildu þau talit.

Nú líðr á til vetrar. Þá ferr Búi einn aftan seint út í Brautarholt, ok var þar um nóttina. Um morguninn fyrir dag var hann á fótum; sneri hann þá austr á holtit, þar er hann sá gerla til bœjarins at Hofi; veðr var heiðríkt ok bjart. Hann sá, at maðr kom út snemma at Hofi í línklæðum. Sá sneri ofan af hliðinu ok gekk stræti þat er lá til hofsins; kenna þóttisk Búi at þar var Þorsteinn.

Búi sneri þá til hofsins, ok er hann kom þar, sá hann at garðrinn var ólæstr ok svá hofit. Búi gekk þá inn í hofit; hann sá at Þorsteinn lá á grúfu fyrir Þór. Búi fór þá hljóðlegar þar til er hann kom at Þorsteini. Hann greip þá til Þorsteins með því móti, at hann tók annarri hendi undir knésbœtr honum, enn annari undir herðar honum með þeim hætti at hann brá Þorsteini á loft ok keyrði hǫfuð hans niðr við stein, svá fast at heilinn hraut um gólfit. Var hann þá þegar dauðr.

Búi bar hann þá út ór hofinu ok kastaði honum undir garðinn; síðan sneri hann inn aftr í hofit. Hann tók þá eldinn þann hinn vígða ok tendraði; síðan bar hann login um hofit ok brá í tjǫldin; las þar brátt hvat af ǫðru; logaði nú hofit innan á lítilli stundu. Búi sneri þá út ok læsti bæði hofinu ok garðinum, ok fleygði luklunum í logann. Eftir þat gekk Búi leið sína.

Þorgrímr goði vaknaði um morguninn ok sá út. Hann gat at líta logann til hofsins; hét hann á menn sína, bæði konur ok karla, at hlaupa til með vatnkerǫld ok hjálpa við hofinu; hann kallar ok á Þorstein son sinn ok fansk hann hvergi. Enn er þeir kvámu til garðshliðsins, var þar ekki greiðfœrt, því at hliðit var læst, enn þeir fundu hvergi luklana; urðu þeir at brjóta upp hliðit, því at garðrinn var svá hár, at hvergi mátti at komask; brutu þeir þá upp hliðit. Ok er þeir kvámu inn um hliðit ok í garðinn, sá þeir hvar Þorsteinn lá dauðr; hofit var ok læst, ok mátti því øngu bjarga er inni var; váru þá gervir til krakar, ok varð dregit í sundr hofit ok náðisk við þat nǫkkut af viðinum.

Nú er at segja frá Búa, at hann kom á þann bœ er heitir í Hólum; lýsti hann þar vígi Þorsteins sér á hǫnd; gekk eftir þat heim; var Esja fyrir vestan garð ok heilsaði Búa. Hann tók vel kveðju hennar.

Hon mælti: "Hefir þú nǫkkut eltr verit í morgin af Þorsteini eða hefir nǫkkut nú tekit brýningunni?"

Búi kveðsk nú ekki þræta, at þeim Hofverjum þœtti í orðit nǫkkut svarf.

Esja mælti: "Hefir þú nǫkkut lýst víginu?"

Hann kveðsk þat gert hafa.

Esja mælti: "Ekki hefi ek til þess traust, at halda þik fylgnislaust fyrir Þorgrími, því at ek veit, at hann kemr hér í dag".

Búi mælti: "Muntu nú eigi sjá fyrir sem þér líkar".

Sneru þau þá fyrir ofan garð með fjallinu, ok þar yfir ána, ok síðan gengu þau einstigi upp á fjallit ok til gnípu þeirar er heitir Laugargnípa; þar varð fyrir þeim hellir fagr. Var þar gott herbergi. Þar var undir niðri fǫgr jarðlaug. Í hellinum váru vistir ok drykkr ok klæði.

Þá mælti Esja: "Hér muntu nú fyrst verða at byggja".

Búi kvað svá vera skulu.

Esja sneri þá heim, ok þegar hon kom heim, lét hon gera elda í húsunum af vatntorfi því er sviðnaði, enn yrði sem mestr reykr eða remma.

Bóndi sá er bjó í Hólum reið þegar á fund Þorgríms goða, er Búi var í brott, ok sagði honum hvárt erindi Búi hafði þangat haft; ok þegar Þorgrímr var þessa víss, þá sendi hann fyrst eftir mǫnnum, sonum Arngríms bróður síns, Helga ok Vakri, ok ǫðrum fleirum, svá at þeir urðu saman þrír tigir manna. Þorgrímr reið með flokk þenna til Esjubergs, ok er sén varð ferð þeira, þá lét Esja bera sorp á eldana ok horn, enn hon stóð úti í dyrum er þeir Þorgrímr kvámu. Esja heilsaði þeim ok bauð þeim þar at vera.

Þorgrímr sagði annat erindi sitt enn eta þar mat — "viljum vér", sagði hann "at þú selir fram Búa hund, fóstra þinn, ok skulu vér fá honum herfilegan dauða, sem maklegt er".

Esja mælti: "Hvat hefir fóstri minn þess til gert, at hann sé dauða verðr?"

Þorgrímr segir: "Þat mun þér eigi allókunnigt; kantu at láta marga vega. Hann hefir unnit þau ódœma verk, at því er betr at til mun finnask; hann hefir drepit Þorstein son minn, enn þat þó með, at þetta er lítils vert; hann hefir brent upp hofit ok goð vár".

Esja mælti: "Þótt Búi fóstri minn væri hér, ok hefði hann dauðaverk gert, þá munda ek þér hann aldri til dauða fram selja, enn nú hefir Búi ekki hér komit síðan gærdag, er hann gekk braut".

Þorgrímr mælti: "Vér trúum því eigi at hann sé eigi hér, ok viljum vér rannsaka".

Esja mælti: "Finn ek nú þat, at Helgi bjóla faðir þinn, er dauðr; aldri mundi hús mín rannsǫkuð, ef hann mætti um mæla; enn vera mun sá ríkis munr nú, at þú munt ráða ætla; enn ekki skulu at vilja mínum fleiri menn fara um hús mín enn þú við hinn fimta mann".

Þorgrímr kvað svá vera skyldu. Þorgrímr gekk þá inn ok þeir fim. Esja stóð í dyrum ok kvaddi til griðkonu, at bera ljós fyrir þeim. Enn er þeir Þorgrímr kvámu inn, þá váru húsin full af reyk, ok af svá mikilli remmu, at varla máttu þeir draga ǫndina nema þeir byrgði fǫtum yfir hǫfuð sér, en heimakonu tóksk seint at kveikja ljósit, enn þó varð þat um síðir, at þat var borit fyrir þeim at kalla; enn þeir váru þó miklu skemr inni, ok fóru óvíðara, ok forvitnuðusk færra, enn þeir mundu, ef nǫkkurum væri inni vært. Eftir þat kómu þeir út, ok kváðu þar engum manni innkvæmt.

Þorgrímr mælti: "Þat hǫfum vér fyrir satt, Esja, at þú hafir Búa undan brugðit; mundu vér nú gangask nær, ef eigi nytir þú fǫður míns ok þess, at mér þykkir til einskis at taka þik hǫndum".

Esja mælti: "Eigi mun Búi hér finnask, því at hann hefir hér ekki í dag komit".

Eftir þat reið Þorgrímr í brott ok heimleiðis.

Hann mælti þá til sinna manna: "Miklu liggr mér þetta alt saman í meira rúmi enn eigi verði nǫkkur niðr at koma mín reiði; skal fara í Brautarholt ok drepa Andríð.

Helgi ok Vakr sǫgðu þat ilt verk at drepa hann gamlan. Þorgrímr kveðsk þat nú gera skyldu.

Ríða þeir þá í Brautarholt; var þar engi vǫrn fyrir, því at Andríðr var tekinn í ǫndugi sínu ok leiddr út. Þuríðr húsfreyja bauð fé fyrir Andríð bónda sinn, enn þat tjáði ekki; fekk Þorgrímr til mann at drepa hann ok varð hann drengilega við dauða sinn; eftir þat riðu þeir á braut.

Þuríðr húsfreyja lét búa um lík Andríðs, ok var hann fluttr í ey þá er þar liggr fyrir landi, ok var þar heygðr; er sú ey kǫlluð síðan Andríðsey.