Bókastaðir

Helgi bjóla, son Ketils flatnefs, nam Kjalarnes millum Leiruvágs ok Botnsár ok bjó at Hofi á Kjalarnesi. Hann var nýtmenni mikit í fornum sið, blótmaðr lítill, spakr ok hægr við alla. Helgi átti Þórnýju dóttur Ingólfs í Vík, er fyrst bygði Ísland. Þeira synir váru þeir Þorgrímr ok Arngrímr. Þeir váru báðir miklir ok sterkir ok hinir vasklegustu menn.

Helgi skipaði skipverjum sínum lönd þau, sem hann hafði numit; hann fekk Þrándi á Þrándarstöðum, Eilífi í Eilífsdal, Hækingi í Hækingsdal, Tindi á Tindsstöðum, ok þar hverjum sem honum þótti fallit vera.

Maðr hét Örlygr. Hann var írskr at allri ætt. Í þann tíma var Írland kristit; þar réð fyrir Konufögr Íra konungr. Þessi fyrrnefndr maðr varð fyrir konungs reiði.

Hann fór at finna Patrek biskup frænda sinn, enn hann bað hann sigla til Íslands — "því at þangat er nú", sagði hann, "mikil sigling ríkra manna, enn ek vil þat leggja til með þér, at þú hafir þrjá hluti: þat er vígð mold, at þú látir undir hornstafi kirkjunnar, ok plenarium ok járnklukku vígða. Þú munt koma sunnan at Íslandi; þá skaltu sigla vestr fyrir, þar til er fjörðr mikill gengr vestan í landit; þú munt sjá í fjörðinn inn þrjú fjöll há ok dali í öllum; þú skalt stefna inn fyrir hit synnsta fjall, þar muntu fá góða höfn, ok þar er spakr formaðr, er heitir Helgi bjóla. Hann mun við þér taka, því hann er lítill blótmaðr, ok hann mun fá þér bústað sunnan undir því fjalli, er fyrr sagða ek þér frá; þar skaltu láta kirkju gera ok gefa hinum heilaga Kolumba. Far nú vel", sagði biskup, "ok geym trú þinnar sem bezt, þótt þú verðir með heiðnum".

Eftir þat býr Örlygr ferð sína, ok er frá ferð hans þat fyrst at segja, at alt gekk eftir því sem biskup sagði. Hann tók í Þerneyjarsundi höfn; síðan fór hann at finna Helga bjólu, ok tók hann vel við honum; reisti Örlygr þar nú bú ok kirkju ok bjó þar síðan til elli.

Á ofanverðum dögum Konufögrs kom skip í Leiruvág; þar váru á írskir menn. Maðr hét Andríðr, ungr ok ókvángaðr, mikill ok sterkr. Þar var á kona sú, er hét Esja, ekkja ok mjök auðig. Sá maðr er nefndr Kolli, er þar var á skipi með þeim. Helgi tók við þeim öllum; Kolla setti hann niðr í Kollafjörð, enn með því at Örlygr var gamall ok barnlauss, þá gaf hann upp land ok bú ok tók Esja við; settist hon þá at Esjubergi. Allir þessir menn váru kallaðir skírðir, enn þó var þat margra manna mál, at Esja væri forn í brögðum. Andríðr fór um vetrinn til vistar til Hofs; var þar þá fóstbræðralag ok með sonum Helga.

Andríðr bað Helga fá sér bústað ok kvánfang; hann hafði auð fjár. Þá var skógi vaxit alt Kjalarnes, svá at þar at eins var rjóðr, er menn ruddu til bæja eða vega. Braut mikil var rudd eftir holtunum frá Hofi; þangat riðu þeir Helgi ok Andríðr um várit, ok er þeir kómu út á holtit, þá mælti Helgi: "Hér vil ek, Andríðr", sagði hann, "gefa þér jörð, ok at þú reisir hér bæ; mér þykkir sem þér synir mínir vilið at þér sitið nær.

Eftir þat reisti Andríðr bæ í brautinni ok kallaði Brautarholt, því at skógrinn var svá þykkr, at honum þótti alt annat starfameira. Andríðr setti þar reisulegt bú saman.

Maðr hét Þormóðr; hann bjó í Þormóðsdal; með honum var systir hans, er Þuríðr hét; hon var fríð sýnum ok auðig at fé. Þessar konu bað Helgi til handa Andríði, ok þessi konu var honum heitit. Þetta sumar var ok heitit Þorgrími Helgasyni Arndísi dóttur Þórðar skeggja af Skeggjastöðum, ok váru brullaupin bæði saman at Hofi, ok var veitt með hinu mesta kappi; var þar ok allfjölment.

Eftir boðit fór Þuríðr í Brautarholt ok tók við búi fyrir innan stokk; var þat brátt auðsætt, at hon var mikill skörungr. Þau höfðu margt gangandi fjár ok gekk alt nær sjálfala úti í skóginum um nesit. Þetta haust var honum vant kvígu þrevetrar myrkrar; hon hét Mús. Þessi kvíga fanst þrim vetrum síðar á nesi því, er liggr til vestrs undan Brautarholti, ok hafði hon þá með sér tvá dilka, annan vetrgamlan, en annan sumargamlan; því kölluðu þeir þat Músarnes.

Þann vetr er Andríðr bjó fyrstan í Brautarholti, andaðist Helgi bjóla; þat þótti mönnum hinn mesti skaði, því at hann var hinn vinsælasti maðr.

Um várit skiftu þeir bræðr föðurarfi sínum; hafði Þorgrímr föðurleifð þeira ok mannaforráð, því at hann var eldri, en Arngrímr útjarðir. Hann reisti bæ við fjörðinn, er hann kallaði Saurbæ. Hann fekk borgfirzkrar konu, er Ólof hét. Þau gátu tvá sonu saman, er hét Helgi ok Vakr; þeir urðu fræknir menn, enn ekki miklir á vöxt.

Þorgrímr reisti bú um várit at Hofi; var þat brátt stórkostlegt, enda stóðu margar stoðir undir, vinir ok frændr; gerðist hann heraðsríkr; hafði hann mannaforráð alt til Nýjahrauns ok var kallat Brundælagoðorð; hann var kallaðr Þorgrímr goði. Hann var blótmaðr mikill; lét hann reisa hof mikit í túni sínu; þat var hundraö fóta langt, enn sextugt á breidd; þar skyldu allir menn hoftoll til leggja. Þórr var þar mest tignaðr; þar var gert af innar kringlótt svá sem húfa væri; þat var alt tjaldat ok gluggat. Þar stóð Þórr í miðju ok önnur goð á tvær hendr; frammi fyrir þar stóð stallr með miklum hagleik gerr ok þiljaðr ofan með járni; þar á skyldi vera eldr, sá er aldri skyldi slokna; þat kölluðu þeir vígðan eld. Á þeim stalli skyldi liggja hringr mikill af silfri gerr; hann skyldi hofgoði hafa á hendi til allra mannfunda; þar at skyldu allir eiða sverja um kenslumál öll. Á þeim stalli skyldi ok standa bolli af kopar mikill; þar í skyldi láta blóð þat alt, er af því fé yrði, er Þór var gefit, eðr mönnum; þetta kölluðu þeir hlaut ok hlautbolla. Hlautinu skyldi dreifa yfir menn ok fé, enn fé þat, sem þar var gefit til, skyldi hafa til mannfagnaðar þá er blótveizlur eru hafðar. En mönnum, er þeir blótuðu, skyldi steypa ofan í fen þat, er úti var hjá dyrunum; þat kölluðu þeir Blótkeldu. Þau þvertré váru í skálanum at Hofi, er verit höfðu í hofinu, þá er Óláfr Jónsson lét bregða; lét hann þá öll kljúfa í sundr, ok váru þá enn alldigr.

Þorgrímr lét setja várþing á Kjalarnesi suðr við sjóinn. Enn sér stað búðanna; þar skyldi öll mál sækja, ok þau ein til alþingis leggja, er þar yrði eigi sótt eða stærst væri.

Þau Þorgrímr ok Arndís gátu son saman; sá hét Þorsteinn; hann var snemmindis uppivöðslumaðr mikill ok þótti alt lágt hjá sér.

Kolli bjó í Kollafirði, sem fyrr var sagt; hann fekk þeirar konu, er Þorgerðr hét, dóttur Eilífs ór Eilífsdal; þau gátu dóttur saman, er Ólof hét. Þat var at ágætum gert, hversu fögr hon var, ok því var hon kölluð Ólof hin væna.

Þá er þau Andríðr höfðu búit nökkura vetr í Brautarholti gátu þau son saman; sá var vatni ausinn ok kallaðr Búi. Hann var brátt mikit afbragð annarra manna ungra, meiri ok sterkari enn aðrir menn ok fríðari at sjá.

Esja bjó at Esjubergi, sem fyrr var sagt; hon bauð til fóstrs Búa, syni Andríðs, ok fæddist hann upp at Esjubergi. Búi var kallaðr einrænn í uppfæðslu. Hann vildi aldri blóta, ok kveðst þat þykkja lítilmannlegt at hokra þar at. Hann vildi aldri með vápn fara, heldr fór hann með slöngu eina ok knýtti henni um sik jafnan.

Kona er nefnd Þorgerðr; hon bjó á þeim bæ er heitir at Vatni, er síðan er kallat Eiliðavatn. Með henni fæddist upp son hennar, er Kolfinnr hét; hann var snemma mikill ok ósýnilegr, svartr á hár. Hann lagðist á eldgróf ok beit börk af viði sleiktan ok gætti katla móður sinnar. Þorgerði þótti á þessu mein mikit; þó vildi Kolfinnr ráða.

Þorgrímr goði gaf mikinn gaum at þeim mönnum, sem ekki vildu blóta; sættu þeir af honum hinum mestu afarkostum; létu þeir Þorsteinn son hans þá fara mikil orð til Búa, er hann vildi eigi blóta, ok kölluðu hann Búa hund.

Þat vár er Búi var tólf vetra, enn Þorsteinn son Þorgríms var átján vetra, stefndi Þorsteinn Búa um rangan átrúnað til Kjalarness þings, ok lét varða skóggang. Þessa sök sótti Þorsteinn ok varð Búi sekr skógarmaðr. Ekki lét Búi sem hann vissi, ok öllum ferðum sínum háttaði hann sem áðr; hann fór jafnan í Brautarholt, at finna föður sinn ok móður, ok svá gerði hann enn Af þessu öllu saman urðu fáleikar miklir millum húsa.

Um várit, er á leið, er þess getit at Búi fór til Brautarholts; hann fór jafnan einn saman; ekki hafði hann vápnaburð meira enn fyrr; hann hafði knýtt um sik slöngu sinni. Þorsteinn sá för Búa ok kendi manninn.

Hann gekk þá til föður síns ok mælti: "Hversu lengi skal svá fram fara, faðir, at sjá hundr er ek sótta til skógar í sumar, skal hér ganga um sún svo frjálslega, sem hann eigi oss engu at svara? Sýnist mér, ef slíkt þolist af þínum náúum, sem öðrum muni ekki mikit þykkja fyrir at brjóta þitt boð, eða hirða eigi hvat vér nælum".

Þorgrími kveðst mikit þykkja til líks haft, eða hvat viltu nú at hafast?"

Þorsteinn segir: "Ljóss er ek í því; ek vil at þú fáir mér menn; vil ek taka Búa af lífi, er hann ferr heim; mér þykkir eigi þat í atvirða, at faðir hans bjóði nökkura sæmd fyrir hann.

Þetta staðfestist með þeim feðgum; halda þeir nú til njósnum, nær Búi gengr heim hjá.

Búi dvaldist nökkurar nætr í Brautarholti, ok er hann bjóst heim, kom Þuríðr móðir hans at honum ok mælti: "Þat vilda ek son minn, at þú færir eigi svá óvarlega; mér er sagt, at Þorsteinn hafi hörð orð til þín; vilda ek at þú létir fara með þér it fæsta tvá vaska menn ok bærir vápn enn færir eigi slyppr sem konur".

Búi segir: "Skyldr er ek at gera eftir þínum vilja; enn þungt er fóstru minni at annast slíka fleiri sem ek er; enn vant er at sjá, þótt fundr okkarn Þorsteins beri saman, hverir frá kunna at segja, þótt ek eiga við liðsmun nökkurn; mun ek fara at sinni sem ek hefi ætlat.

Eftir þat ferr Búi leið sína austr með sjá, ok þegar fekk Þorsteinn njósn af. Þeir tóku þá vápn sín ok urðu saman tólf. Búi var þá kominn á hæð þá er heitir Kléberg, er hann sá eftirförina; nam hann þá staðar ok tók at sér steina nökkura. Þeir Þorsteinn fóru mikit ok er þeir kvámu yfir læk þann er þar var, þá heyra þeir at þaut í slöngu Búa ok fló steinn sá kom fyrir brjóstit á einum manni Þorsteins ok fekk sá þegar bana. Þá sendi Búi stein nökkura ok hefir mann fyrir hverjum; váru þeir Þorsteinn þá mjök komnir at Búa; sneri Búi þá af hæðinni annan veg; var þá leitit eitt í millum þeira. Í því laust yfir myrkri því, at hvergi sá af tám sér.

Þorsteinn mælti þá: "Nú er við ramman reip at draga, er bæði er at eiga við hund og tröll, enn aftr munu vér nú fara fyrst at sinni; enn vilja skal ek til hafa at sá verði fundr okkar Búa, at vit eigum ekki báðir frá at segja".

Eftir þat sneru þeir aftr, ok báru förunauta sína með sér, ok undu allilla við sína ferð. Var þat ok mál manna, at þeim hefði allilla til tekist ferðin.

Búi fór heim, ok var Esja fóstra hans úti í dyrum ok heilsaði vel Búa. Hann tók ok vel kveðju hennar.

Esja mælti: "Þóttist þú nú ekki liðfár vera um hríð".

Búi mælti: "Eigi þurfti nú fleiri".

Esja mælti: "Ekki varstu nú einn í bragði með öllu".

Búi mælti: "Gott þykki mér góðs at njóta".

Esja mælti: "Mun þér ekki enn leiðast eltingar Þorsteins?"

"Þá vissi þat", sagði Búi, "ef ek ætta nökkurs trausts ván".

Esja mælti: "Til margs verðr hætt jafnan".

Eftir þat skildu þau talit.

Nú líðr á til vetrar. Þá ferr Búi einn aftan seint út í Brautarholt, ok var þar um nóttina. Um morguninn fyrir dag var hann á fótum; sneri hann þá austr á holtit, þar er hann sá gerla til bæjarins at Hofi; veðr var heiðríkt ok bjart. Hann sá, at maðr kom út snemma at Hofi í línklæðum. Sá sneri ofan af hliðinu ok gekk stræti þat er lá til hofsins; kenna þóttist Búi at þar var Þorsteinn. Búi sneri þá til hofsins, ok er hann kom þar, sá hann at garðinn var ólæstr ok svá hofit. Búi gekk þá inn í hofit; hann sá at Þorsteinn lá á grúfu fyrir Þór. Búi fór þá hljóðlegar þar til er hann kom at Þorsteini. Hann greip þá til Þorsteins með því móti, at hann tók annarri hendi undir knésbætr honum, enn annari undir herðar honum með þeim hætti at hann brá Þorsteini á loft ok keyrði höfuð hans niðr við stein, svá fast at heilinn hraut um gólfit. Var hann þá þegar dauðr. Búi bar hann þá út ór hofinu ok kastaði honum undir garðinn; síðan sneri hann inn aftr í hofit. Hann tók þá eldinn þann hinn vígða ok tendraði; síðan bar hann login um hofit ok brá í tjöldin; las þar brátt hvat af öðru; logaði nú hofit innan á lítilli stundu. Búi sneri þá út ok læsti bæði hofinu ok garðinum, ok fleygði luklunum í logann. Eftir þat gekk Búi leið sína.

Þorgrímr goði vaknaði um morguninn ok sá út. Hann gat at líta logann til hofsins; hét hann á menn sína, bæði konur ok karla, at hlaupa til með vatnkeröld ok hjálpa við hofinu; hann kallar ok á Þorstein son sinn ok fanst hann hvergi. Enn er þeir kvámu til garðshliðsins, var þar ekki greiðfært, því at hliðit var læst, enn þeir fundu hvergi luklana; urðu þeir at brjóta upp hliðit, því at garðinn var svá hár, at hvergi mátti at komast; brutu þeir þá upp hliðit. Ok er þeir kvámu inn um hliðit ok í garðinn, sá þeir hvar Þorsteinn lá dauðr; hofit var ok læst, ok mátti því öngu bjarga er inni var; váru þá gervir til krakar, ok varð dregit í sundr hofit ok náðist við þat nökkut af viðinum.

Nú er at segja frá Búa, at hann kom á þann bæ er heitir í Hólum; lýsti hann þar vígi Þorsteins sér á hönd; gekk eftir þat heim; var Esja fyrir vestan garð ok heilsaði Búa. Hann tók vel kveðju hennar.

Hon mælti: "Hefir þú nökkut eltr verit í morgin af Þorsteini eða hefir nökkut nú tekit brýningunni?"

Búi kveðst nú ekki þræta, at þeim Hofverjum þætti í orðit nökkut svarf.

Esja mælti: "Hefir þú nökkut lýst víginu?"

Hann kveðst þat gert hafa.

Esja mælti: "Ekki hefi ek til þess traust, at halda þik fylgnislaust fyrir Þorgrími, því at ek veit, at hann kemr hér í dag".

Búi mælti: "Muntu nú eigi sjá fyrir sem þér líkar".

Sneru þau þá fyrir ofan garð með fjallinu, ok þar yfir ána, ok síðan gengu þau einstigi upp á fjallit ok til gnípu þeirar er heitir Laugargnípa; þar varð fyrir þeim hellir fagr. Var þar gott herbergi. Þar var undir niðri fögr jarðlaug. Í hellinum voru vistir ok drykkr ok klæði.

Þá mælti Esja: "Hér muntu nú fyrst verða at byggja".

Búi kvað svá vera skulu.

Esja sneri þá heim, ok þegar hon kom heim, lét hon gera elda í húsunum af vatntorfi því er sviðnaði, enn yrði sem mestr reykr eða remma.

Bóndi sá er bjó í Hólum reið þegar á fund Þorgríms goða, er Búi var í brott, ok sagði honum hvárt erindi Búi hafði þangat haft; ok þegar Þorgrímr var þessa víss, þá sendi hann fyrst eftir mönnum, sonum Arngríms bróður sins, Helga ok Vakri, ok öðrum fleirum, svá at þeir urðu saman þrír tigir manna. Þorgrímr reið með flokk þenna til Esjubergs, ok er sén varð ferð þeira, þá lét Esja bera sorp á eldana ok horn, enn hon stóð úti í dyrum er þeir Þorgrímr kvámu. Esja heilsaði þeim ok bauð þeim þar at vera.

Þorgrímr sagði annat erindi sitt enn eta þar mat — "viljum vér", sagði hann "at þú selir fram Búa hund, fóstra þinn, ok skulu vér fá honum herfilegan dauða, sem maklegt er".

Esja mælti: "Hvat hefir fóstri minn þess til gert, at hann sé dauða verðr?"

Þorgrímr segir: "Þat mun þér eigi allókunnigt; kantu at láta marga vega. Hann hefir unnit þau ódæma verk, at því er betr at til mun finnast; hann hefir drepit Þorstein son minn, enn þat þó með, at þetta er lítils vert; hann hefir brent upp hofit ok goð vár".

Esja mælti: "Þótt Búi fóstri minn væri hér, ok hefði hann dauðaverk gert, þá munda ek þér hann aldri til dauða fram selja, enn nú hefir Búi ekki hér komit síðan gærdag, er hann gekk braut".

Þorgrímr mælti: "Vér trúum því eigi at hann sé eigi hér, ok viljum vér rannsaka".

Esja mælti: "Finn ek nú þat, at Helgi bjóla faðir þinn, er dauðr; aldri mundi hús mín rannsökuð, ef hann mætti um mæla; enn vera mun sá ríkis munr nú, at þú munt ráða ætla; enn ekki skulu at vilja mínum fleiri menn fara um hús mín enn þú við hinn fimta mann".

Þorgrímr kvað svá vera skyldu. Þorgrímr gekk þá inn ok þeir fim. Esja stóð í dyrum ok kvaddi til griðkonu, at bera ljós fyrir þeim. Enn er þeir Þorgrímr kvámu inn, þá váru húsin full af reyk, ok af svá mikilli remmu, at varla máttu þeir draga öndina nema þeir byrgði fötum yfir höfuð sér, en heimakonu tókst seint at kveikja ljósit, enn þó varð þat um síðir, at þat var borit fyrir þeim at kalla; enn þeir váru þó miklu skemr inni, ok fóru óvíðara, ok forvitnuðust færra, enn þeir mundu, ef nökkurum væri inni vært. Eftir þat kómu þeir út, ok kváðu þar engum manni innkvæmt.

Þorgrímr mælti: "Þat höfum vér fyrir satt, Esja, at þú hafir Búa undan brugðit; mundu vér nú gangast nær, ef eigi nytir þú föður míns ok þess, at mér þykkir til einskis at taka þik höndum".

Esja mælti: "Eigi mun Búi hér finnast, því at hann hefir hér ekki í dag komit".

Eftir þat reið Þorgrímr í brott ok heimleiðis.

Hann mælti þá til sinna manna: "Miklu liggr mér þetta alt saman í meira rúmi enn eigi verði nökkur niðr at koma mín reiði; skal fara í Brautarholt ok drepa Andríð.

Helgi ok Vakr sögðu þat ilt verk at drepa hann gamlan. Þorgrímr kveðst þat nú gera skyldu.

Ríða þeir þá í Brautarholt; var þar engi vörn fyrir, því at Andríðr var tekinn í öndugi sínu ok leiddr út. Þuríðr húsfreyja bauð fé fyrir Andríð bónda sinn, enn þat tjáði ekki; fekk Þorgrímr til mann at drepa hann ok varð hann drengilega við dauða sinn; eftir þat riðu þeir á braut.

Þuríðr húsfreyja lét búa um lík Andríðs, ok var hann fluttr í ey þá er þar liggr fyrir landi, ok var þar heygðr; er sú ey kölluð síðan Andríðsey.