Bókastaðir

Á bœ þeim, er Þjótandi heitir, var kona, sú er tók jaxlaverk, ok einn jaxlinn varð svá lauss, at henni varð eingu nýtr, ok svá sárr, at hon þóttisk eigi nýta mega at láta tunguna við koma. Hon mátti ok engan þann mat hafa, er tyggva þyrfti. Hon mátti ok eyfit sofa um nætr fyrir verkjum, þeim er í andlitinu vóru. Ok eitthvert kveld, er hon kom í rekkju, þá hugsar hon, hversu margar jartegnir hon hafði heyrt sagðar frá hinum heilaga Jóni biskupi. Síðan heitr hon á hann, ok sofnar eptir þat, en vaknar svá, at andlit hennar var verklaust. Enn sofnar hon, ok er hon vaknar af þeim svefni, þá var jaxlinn sá hinn sári orðinn fastr, ok brott horfit allt meinit. Hon lofaði guð ok heilagan Jón biskup.

Í Ólafsfirði átti maðr sauð einn blindan, ok hafði vægt ór augun bæði; þá hét sá, er átti sauðinn, á hinn heilaga Jón biskup, ok vóru aptr goldin augun sauð heil bæði, fyrir árnan Jóns biskups.

Ǫðrum manni var vant sauðar, ok fannsk eigi, en þó þóttusk menn vita, at í lœk einum mundi vera ok hafa fennt síðan yfir ofan. Þá hét sá er átti, at gefa sauðinn, eða jafnvirði hans ella, hinum heilaga Jóni biskupi. Eptir þat var á ratat þann skafl, sem sauðrinn var undir, ok af rudt. Sauðrinn hafði í lœk legit undir skaflinum, svá at ekki tók ór nema munnr ok nasar. En þegar er hann var upp dreginn, þá var hann heill, ok hafði allan dag ok nótt legit í því foraði, en svá hafði heilagr Jón biskup til gætt, at ekki sakaði til.

Á sama sumri sem messudagr heilags Jóns biskups var í lǫg tekinn, varð sá atburðr á þingi í Jǫklamanna búð, at manni hurfu vaðmál nǫkkur, ok var leitat hvervetna ok fannsk eigi. Þá hét sá maðr, er skaðann beið, á heilagan Jón biskup, ok fundusk þegar vaðmálin, þar sem áðr hafði lengi leitat verit. Sá varð feginn er átti, ok þakkaði guði fundinn ok heilugum Jóni biskupi.

Maðr hét Eysteinn, hann varð fyrir meini miklu, ok var því aumligar, at þat var honum kynfylgja. Hann varð vitlauss ok œrr, svá at hann varð í bǫndum hafa. Eptir þat var heitit fyrir honum á hinn heilaga Jón biskup, ok tók hann þegar heilsu sína, ok þakkaði guði þá miskun, er honum var veitt, ok hinum heilaga Jóni biskupi.

Sá atburðr varð enn, at maðr skeindi sik á hendi svá at honum varð ónýt til allrar sýslu. Eptir þat hét hann á hinn heilaga Jón biskup sér til heilsubótar, ok varð hann á næsta degi heill, eptir er hann hafði heitit, ok varð feginn heilsu sinni, sem von var.

Kona ein varð fyrir hǫfutmeini svá miklu, at bein leysti ór hǫfði henni. Hon varð við sitt mein vel ok rǫskliga, ok taldisk maklig til vera, fyrir sakir synda sinna, at þola þvílíkan bardaga. En er hon mæddisk mjǫk í þessu meini, þá hét hon á hinn heilaga Jón biskup til heilsubótar sér. Ok bráðliga eptir heitit þá sofnar hon, ok vaknar við mikinn bata síns meins, ok lauk þá með góðum athuga þeim sǫngum, sem hon hafði heitit fyrir sér, ok varð alheil á skammri stundu.

Einnhverr maðr skyldi mungát gera, ok horfðisk á óvænliga; kvikurnar vildu ekki duga. Horfðisk þar til skaða mikils, ef efnit ónýttisk. Þá hét hann á heilagan Jón biskup, at kvikurnar skyldu duga, ok hreif þegar við, svá at þat varð hit bezta ǫl, ok drakk hann sjálfr með fagnaði, ok allir þeir, er þetta ǫl var til handa borit, með guðs lofi ok hins heilaga Jóns biskups.

Þess atburðar viljum vér enn geta, at einnhverr prestr bað miðla sér af heilugum dómi hins sæla Jóns biskups; ok er þat var eptir honum látit ok þeir heldu á beininu, þá fyrirlítr hann í hug sér helgan dóminn ok þótti lítils um vert. Þá verðr þar dásamligr atburðr ok stórum merkiligr: beinit gaf þá af sér svá sætan ilm ok dýrðligan, at þeir, er í hjá vóru staddir, þóttusk eigi þvílíkan kendan hafa. En prestrinn sjá hinn sami tók nú við helgum dóminum með þǫkk ok góðvilja, sem vera átti, ok hafði framast fǫng á hann at dýrka.

Nú verðr aptr at víkja lítt þat, til þess at eigi liggi niðri sú en fagra jartegn, er varð í Fljótum, á bœ þeim, er í Holti heitir, á því ári er ór jǫrðu vóru tekin bein beggja biskupanna, Jóns ok Bjarnar, sem fyrr var sagt. Á þessum bœ, er nú var nefndr, var prestr sá er Þorsteinn hét. Hann varðveitti í vitum sínum annars manns fingrgull, sér til varðveizlu selt; ok af vanminni hafði hann lagt gullit á altari einn dag, ok svá í frá gengit, en komit eigi í hug at hirða.

Eptir þat fær hann sút mikla, ok liggr í rekkju um hríð. Því jafnfram leggr á hríðir, snjóvar ok hvassviðri æsilig, svá at kirkjan var snjóvarfull nær innar allt hjá altarinu, er harðla var mjǫk fyrnð ok fǫlnuð. Prestrinn vill rœkja guðs hús; ok nú er hann má eigi sjálfr þetta gera fyrir sótt sinni, sendir hann annan mann, at ræsta innan ok hreinsa húsit ok ryðja út snjónum ǫllum.

Enn þyngisk sóttin prests; tekr nú ok hugsar andlát sitt, ætlar at láta olea sik; minnisk á ok innir vandliga alla þá hluti, er hann átti skyn fyrir at gjalda. Ok þá hit fyrsta kemr honum í hug, hvar eða hversu hann hafði gleymt ok í frá gengit þessum grip, er honum hafði til varðveizlu fenginn verit; fær áhyggju mikillar ok hrygðar, því at honum lízk allokit allri von fundarins, þar sem snjór hafði hulit allt altarit, en sópat síðan allt umhverfis ok braut rudt ǫllu ór húsinu.

Prestr lá lengi í sóttinni ok varð þó heill; ok þegar er hann rís, ferr hann fingrgulls á leit. Hann leitar lengi ok mjǫk, ok fær eigi fundit; leggsk æ því fastara til um leitina, sem hann finnr seinna; brýtr upp gólfit, er áðr var laust ok lúit, ok hrífr þar ok ransakar undir niðri snæblandna mold.

Ok er fyrir fersk fundrinn, þá berr svá til, at heyrir þenna orðróm: upptǫku fyrnefndra biskupa. Þá mælir hann svá í hug sér: "Ef hinn heilagi Jón biskup gerir svá, fyrir sinn verðleik, at ek finna fingrgull þetta, er ek hefi glatat, skal ek hann dýrka ok fœra honum nǫkkura fórn fyrir ástar sakir við hann"; ok engi var dvǫlin þess í milli, er hann hafði þessum orðum fram kastat, ok þá sér hann þegar gullit, þat er hann hafði lengst leitat, liggja fyrir augum sér; tekr upp ór snjónum, ok lýsir jartegn fyrir hverjum manni með miklum fagnaði.

Í Svarfaðardal, þat er ytri hlutr Eyjafjarðar, var kona sú er Þorfinna hét, fátæk, með bǫrn sín fǫðurlaus, á þeim bœ er at Hofi heitir. Tǫldu þau þar í húsi svá, at þá er jól kœmi, ok eigi mátti annat vinna, ætlaðisk hon til nǫkkurrar yfirferðar ok biðja sér matar. Nú kom sétti dagr jóla; var hon heima ok hvergi farin, þá verða þar þau tíðindi, at hon missir máls, ok verðr mállaus, ok má þá eigi biðja sér ásjár eða ǫlmusu; sitr við slíkt heima fyrir þessa sǫk.

Tólfta dags kveld jóla síð, at kveyktu ljósi í herberginu, ok bǫrnin sátu hjá henni, var móðr mikill í hug hennar. Þá hneigir [hon] sik til nǫkkurrar hvíldar. Þat var henni einkum til angrs, at veðr var æsiliga ósvást af hreggi ok regni, þóttisk eigi mundu komask til tíða þá hátíð er eptir fór. Hon sofnar þá, eða eigi síðr sem ómegn nǫkkut felli á hana.

Þá þóttisk hon sjá þar í húsinu dýr nǫkkut mikit, svart ok ógurligt; því fylgði nykr ok fýla. Þat dregsk at henni; hon hræðisk ok biðr guð fulltings.

Þá sýnisk henni skjótt ein en fegursta mær með dásamligum ilm ok sœtleik, þeim er eyddi ódauni ǫllum þess djǫfulliga dýrs. Bæði ilm ok ódaunan þetta kendu bǫrnin; sá þó enga nýlundu; rœddu um ok undruðu, vissu eigi, hví sætti. En sú mær, er henni sýndisk, ægði dýrinu með litlum dúki, er hon hafði í hendi; en sú vesla vetr sǫkk þegar í jǫrð niðr. Mærin sjá sama, er hon hugði Maríu vera, hvarf henni þá ok at sýn.

Þegar er hon var í bruttu, þá sér hon Þorfinna standa í dyrum mann þekkiligan, ljósan, lágan vexti í kápu svartri. Gerði hon sér þat helzt í hug, at þar mundi vera hinn heilagi Marteinn biskup. Sjá maðr stóð í dyrum, ok blezaði þau þaðan með krossmarki, ok var senn horfinn.

Litlu síðar gengr þar inn maðr hvítklæddr, undir svartri kápu; hefir í hendi vatnker ok stǫkkul. Þar kendi hon hinn heilaga Þorlák biskup. Hann hafði hon sét um sinn í lífi sínu, ok honum var hon nǫkkut skyld at frændsemi, ok því hafði hon á hann kallat af ǫllum hug í sinni nauðsyn, framar en á aðra helga menn. Hann gekk at ok settisk niðr at fótum henni, ok spurði hana, hversu henni fœri at. Nú er hon mállaus, ok mátti engu svara.

Þá réttir hann hǫnd sína at henni, ok dreypir vígðu vatni í munn henni ok segir henni svá: "Nú muntu fá aptr mál þitt ok fara til kirkju á þessi sǫmu nótt; en þú hugfest þá hluti, er ek segi ok ek legg á þik: þú vandisk lítt at syngja fyrir mat þinn ok minntisk eigi framliðinna manna, sem þú skyldir, er eigi verða ófegnari bœnum en þú fœzlu. Nú frá þessi stundu syng jafnan fyrir þeim þrjú pater noster áðr þú takir til matar þíns. Þat er ok mikil óvenja margra manna, at vaka allar nætr til engiss nýz, en sofa um morna; þat er bæði í móti guðligri setningu ok manna hjálp ok heilsu; því at þann tíma dœgra einna mest flýgr fjandinn umhverfis heiminn innan, ok leitar alls í með sinni slœgð ok svikum, allt mannfólk at glepja frá nytsamligri vǫku, er skyldast væri í guðs lofi at vaka ok hann hjálpar at biðja. En þú fær ok þessa alla hluti bróður mínum Brandi biskupi, ok vin mínum Guðmundi presti Arasyni, ok aðra þá hluti nǫkkura, er þú skalt engum manni ǫðrum til trúa, innt þú fyrir honum einum".

At svá mæltu hvarf hann henni; hon vaknar ok má mæla; sœkir síðan til kirkju ok segir slíkt sem hon sá ok heyrði í fyrirburðum.

Fám dǫgum síðar fór hon sem henni var boðit; ok er hon gengr, sem vegr hennar liggr, um heiði fjarri bygði, þar sem var saurugt ok hallt, þá skriðnar hon ok fellr í klifi nǫkkuru; rekr hana jafnskjótt fram at hamri nǫkkurum ákafa háfum, þar er undir vóru gljúfr ok gjǫgrar; ok er hon kemr mjǫk svá fram at foraðinu, þá festir hana á ósléttu nǫkkurri, svá at hon liggr opin ok má sik hvergi hrœra ór þeim stað, sem hon var komin, ok þorði hon engu móti at gera, því at þá væri ráðinn bani ef hana ræki fyrir hamrana niðr.

Bǫrnin gráta, er þau sjá misfarar mœðr sinnar, ok megu henni ekki duga. Hon huggar þau; kallar sér munu vel at fara. Ok er hon lá svá váðvænliga komin, þá varð því líkast, sem nǫkkurr hœfi hana upp hœgliga, kom hon þegar fótum undir sik svá at hon stendr, ok gengr því næst þar til er vóru bǫrn hennar; komusk þau ǫll saman við trauð ok nauð af heiðinni, því at kné hennar hafði skeinzk, þá er hon fell í klifinu.

Koma um síðir til næsta bœjar ór øræfi þessu, ok segir sik séð hafa þann sama dag fara fyrir sér, þá sǫmu leið sem hon fór, aðra konu með bǫrn sín; biðr menn fara, at forvitnask vandliga, hvat um hana hafi gerzk. Nú var farit ok leitat ok fannsk sú kona steypzk hafa með bǫrnum sínum í þat sama forat, sem henni hafði næst váða, ok vóru þau ǫll líflátin. En Þorfinna mátti þá hvergi ganga; var fyrir því flutt á fund Brands biskups; segir allt slíkt honum, sem henni var sagt.

Ok er hon hafði þar nǫkkura daga hvílzk, þá var hon flutt þaðan til nálægs bœjar, er heitir á Kálfsstǫðum; ok á sama kveldi, sem hon hafði þar komit, þá sýndisk henni sæll Þorlákr biskup standa hjá sér svá segjandi: "Þolir þú hart nú í ferðum þínum"? — Hon svarar: "svá er víst".

Hann mælir: "vel hefir þú gætt þess er ek bauð þér". Ok er hann hafði svá mælt, tók hann ok strauk linliga hendi sinni um hinn sára fót hennar ok sagði: "nú mant þú verða heil með ǫllu; far nú ok seg Guðmundi alla hluti, sem ek bauð þér, svá ok ǫllum þeim er heyra vilja, þá hluti er yfir þik hefir liðit, ok þér er eigi bannat upp at bera, þá seg ólatliga". Enn mælir hann til hennar: "hvat ætlar þú, hver þik hafi upp reista, þá er þú fellt í fjallinu"? — "Eigi veit ek, en þér ætlaða ek, ok þik hugða ek þar verit hafa".

"Eigi var ek þar", sagði hann, "heldr bróðir minn Jón biskup var þá nærri, hann reisti þik upp. Nú kom ek at miskunna þér, hugga þik ok grœða, ok styrkja þína eymð ok ǫngving, ok jafnan man ek þér ásjá veita".

Þá vaknar hon; var heill fótr hennar annan dag; fór þá fagnaðarfull leið sína, ok segir þetta allt greiniliga Guðmundi biskupi.

Ein aldræn kona tók fótarmein mikit, svá at hon lá í rekkju alla tólf mánuði. Eptir þat hét hon miklum fégjǫfum á hinn heilaga Jón biskup, ok varð hon þegar heil.

Nú hǫfum vér yfirfarit nǫkkut af lífi ok jartegnum hins heilaga Jóns biskups, eptir því, sem vér hǫfum fundit á skynsamligum bókum ritat, ok haft sumt af skynsǫmum mǫnnum ok réttorðum. Er nú sú vár bœn til þeirra allra manna, er þessa frásǫgn hafa með hǫndum, at þeir fyrirlíti svá fremi vára frásǫgn, er þeir gera aðra merkiligri, ok láta oss ná sjálfa at koma réttindum fyrir oss, fyrr en þeir felli dóm á at rengja. Þess viljum vér ok biðja einkum alla þá menn, er þessa frásǫgn hafa heyrt, en sjálfa oss mest undir, ok vár þyrpt, at vér sœkjum at árnaðarorði ǫll saman þenna hinn háleita guðs dýrðling, enn heilaga Jón biskup, ok kǫllum á hann í várar nauðsynjar. Látum oss því skyldra þykkja hann at athyllask, sem vér heyrum fleira dýrðlikt frá honum sagt, bæði af lífi hans ok jartegnagerð, hversu almáttigr guð lét sér sóma hans dýrð at birta fyrir mǫnnum. Biðjum þá þess með alhuga þenna hinn góða guðs vin, at hann árni oss við drottinn allra þeirra hluta, er oss liggr stœrst við meðan vér lifum þessa heims, ok guð kalli oss svá fremi af heiminum, er vér hafum náð áðr allum þeim viðrbúningi viðr andláti váru, er oss má hjálpvænast vera; en at liðnu þessu lífi veiti hann oss paradísar vist til dómsdags, en eptir dómsdag himinríkis vist eilífa með sjálfum sér ok allum helgum in secula seculorum. amen.