Bókastaðir

Maðr er nefndr Tóki í Danmǫrku, í héraði því, er á Fjóni heitir. Þórvǫr hét kona hans. Hann átti þrjá sonu: Áki hét inn ellri, enn annarr Pálnir, hinn yngsti hét Fjǫlnir, hann var frilluson. Tóki var þá gamall, ok tók hann sótt ok andaðisk, litlo síðarr Þórvǫr kona hans; tóku þeir brœðr arf, Áki ok Pálnir; þá spurði Fjǫlnir brœðr sína, hvat þeir ætlaði honum af fé. Þeir kvoðusk mundu miðla honum þriðjung af lausa fé, enn ekki af lǫndum, ok þóttusk þeir þó gera hans luta góðan; enn hann mælti til þriðjungs alls feár, sem hann væri arfgengr, enn þeir brœðr hans nítto því.

Fjǫlnir lét sér illa líka, ok ferr í brott, ok til Haralds konungs, ok gerðisk hirðmaðr hans ok ráðunautr. Hann var vitr maðr ok ráðugr ok illgjarn. Hann tekr nú ok rœgir Áka bróður sinn við konung.

Engi maðr í þau mund ótíginn var meiri fyrir sér í Danmǫrk enn Áki Tókason. Hann lá hvert sumar í hernaði, ok hafði nær ávallt sigr. Fjǫlnir sagði svá Haraldi konungi, at hann mundi eigi þikkja einn konungr yfir Danmǫrk meðan Áki Tókason væri uppi. Svá gat hann umtalit fyrir konungi, at eigi var óhætt milli þeirra konungs ok Áka. Áki átti friðland ok gott vinfengi við Óttar jarl í Gautlandi, ok þangat fór hann eitt sinn at heimboði, ok hafði tvau skip ok hundrað manna, ok allir vel búnir at vápnum ok klæðum. Þar var hann nokkura hríð, ok þá Áki gjafar góðar at skilnaði af jarli, fór aptr síðan.

Þetta fregnir Haraldr konungr, at Áki var or landi farinn; hann lætr búa tíu skip ok fimm hundruð manna, ok bað þá fara ok sæta því, er hann færi aptr, ok taka hann af lífi ok allt fǫruneyti hans. Konungs menn fóru síðan ok heldu njósnum til um ferðir Áka, var þat hœgt, því at þeir kunnu ei at varask þetta. Þar komu konungs menn at þeim með her þenna á óvart, ok létu bera á þá vápn, ok feldu á þá tjǫld, enn þeir váru ekki viðbúnir, ok drepa þá alla. Eptir þetta færa þeir konungi herfang þetta allt. Konungr lætr nú vel yfir, ok kvazk nú mundo vera einn konungr fyrir Áka. Fjǫlni þótti nú allvel, ok þóttisk goldit hafa nokkuru, er hann náði eigi arfinum.

Nú spyrjask þessi tíðendi á Fjóni, ok er Pálnir heyrði þetta, þikkir honum svá mikit, at hann legsk í rekkju af. Honum þóttu hefndir ósýnar við þann sem at eiga var, er konungr var.

Sigurðr hét maðr, hann var fóstbróðir þeirra, vitr maðr ok auðigr. Pálnir leitaði ráða við hann, hvernveg hann skyldi meðfara. Sigurðr kvezk vildo biðja konu handa honum. Pálnir spyrr, hver sú væri. Sigurðr kvað vera Ingibjǫrgu dóttur Óttars jarls af Gautlandi.

Pálnir segir: "þat uggi ek, at ek muna eigi geta þessa konu, enn víst ætla ek, at þat mundi vænst til umbóta minna harma, ef ek fenga þessa konu."

Nú býsk Sigurðr heiman, hann hafði eitt skip ok sextýgi manna, ok ferr norðr til Gautlands. Sigurðr lýsir yfir ørendi sínu fyrir jarli, ok biðr dóttur hans til handa Pálna, kvað hann ei skorta fjárlut á Fjóni, ok kvað bana Pálna við liggja fyrir harma sakir. Þær verða mála lyktir, at jarl heitr dóttur sinni, ok skal færa heim konuna.

Síðan ferr Sigurðr heim ok segir Pálna þessi tíðendi, ok léttisk honum mikit við þetta; búa þeir nú veizlu ágæta á Fjóni, ok spara ekki til; ok á nefndum degi kemr jarl ok mikit lið, ok var þar drukkit vegligt bruðlaup, ok síðan leidd í eina rekkju Pálnir ok Ingibjǫrg.

Hon sofnar brátt ok dreymir hana, ok er hon vaknar, sagði hon Pálna drauminn: "þat dreymdi mik," segir hon, "at ek þóttumsk hér stǫdd á þessum bœ, enn ek þóttumsk uppi eiga einn vef, hann var grár at lit; mér þótti kljáðr vefrinn, ok var ek at at slá vefinn; þá féll af einn kljár af miðjum vefnum ábak; þá sá ek at kljárnir váru mannahǫfuð ein, ok ek tók upp þetta hǫfuð, ok kenda ek."

Pálnir spurði, hvers hǫfuð væri; enn hon kvað vera hǫfuð Haralds konungs Gormssonar. Pálnir kvað betra enn eigi dreymt. "Svá þikki mér ok," segir hon.

Eptir þessa veizlu ferr Óttar jarl heim í Gautland með gjǫfum virðuligum; enn með þeim tókusk upp ástir góðar, Pálna ok Ingibjǫrgu, ok brátt gátu þau son saman, sá var kallaðr Pálnatóki. Hann vóx upp á Fjóni, ok er snemmendis bœði mikill ok vitr ok vinsæll; ok er Pálnatóki er af enum mesta barnsaldri, þá tekr faðir hans sótt ok andask. Pálnatóki tekr nú fjárluti alla með móður sinni til forráða. Hann legsk nú í hernat hvert sumar, ok þikkir nú frægr maðr, ok engum manni þikkir hann jafnlíkr í sinni lyzku, sem Áka fǫðurbróður sínum.

Þenna tíma réð jarl sá fyrir Bretlandi er Stefnir hét; hann átti dóttur eina er Álof hét, hon var vitr ok vinsæl. Pálnatóki kemr þar við land skipum sínum, ok ætlaði at herja á ríki Stefnirs jarls; ok er þetta spyrsk, þá tekr Álof þat ráð ok þau Bjǫrn hinn brezki, hann var ráðgjafi hennar, þau bjóða Pálnatóka til veizlu ok mikillar vegsemðar, ok átti hann þar friðland ok herjaði eigi, ok þetta þekkisk Pálnatóki, ok sækir til veizlunnar með ǫllu liði sínu; ok á þeirri veizlu bið Pálnatóki Álofar, ok var þat mál auðsótt; ok þá þegar er brugðit til bruðlaups, ok þar með gefr Stefnir jarl Pálnatóka jarls nafn ok hálft ríki sitt, enn hann átti allt eptir hans dag.

Pálnatóki var þar um sumarit ok um vetrinn, enn um várit mælti Pálnatóki við Bjǫrn hinn brezka: "nú ætla ek heim til Danmerkr, enn þér ætla ek hér eptir með Stefni mági mínum, ok hafa landráð fyrir mína hǫnd."

Eptir þat ferr Pálnatóki á braut með Álof konu sína ok heim á Fjón í Danmǫrku. Hann sitr nú heima at búum sínum um hríð, ok þikkir nú hann annarr mestr maðr í Danmǫrku ok ríkaztr ok bezt at viti búinn annarr enn konungrinn.

Haraldr konungr ferr nú at veizlum um landit. Pálnatóki býr nú veizlu, ok býðr til Haraldi konungi, ok konungr þekkisk þat; hann var þar lengi á veizlu; en kona sú var fengin til þjónustu við konung, er Æsa hét, ok kǫlluð Saumæsa, hon var snauð kona ok þó vel kunnandi. Nú fór konungr af veizlu, ok var reifðr mǫrgum gjǫfum.

Um sumarit eptir var Saumæsa með barni, ok Pálnatóki talaði ok spurði, hverr í hlut ætti með henni; hon kvað þar engan til nema konunginn; "þá skal ek taka þik af starfi þar til er hagr þinn léttisk." Nú líða stundir, ok fæðir Æsa barn, er því nafn gefit, ok hét Sveinn, ok kallaðr Saumæsu-Sveinn. Hann vex upp á Fjóni, ok gerir Pálnatóki vel til hans, ok svá menn hans.

Ok er Sveinn var þrévetr, tekr Haraldr konungr þar veizlu á Fjóni. Nú er Pálnatóki í tilstilli með Saumæsu: um daginn, er konungr sat yfir borði, kemr Æsa fyrir borðit, ok leiðir sveininn ok mælti: "herra konungr!" segir hon, "hér leiði ek einn svein, ok kalla ek þar øngan mann annan stigi til at eiga þenna svein með mér enn yðr konungr."

Konungr segir brátt, er hon hafði lokit máli sínu, hverr hon væri. Hon segir til nafns síns.

Konungr mælti: "firna djǫrf kona ertu ok heimsk, ok dirf þik eigi at mæla slíct, ef þú vilt vera ómeidd."

Pálnatóki mælti: "því mun hon þetta mæla, herra! at henni mun þetta þikkja satt vera, ok ekki er hon lausungar kona; hǫfum vér ok fyrir yðrar sakir skotit skjóli yfir hana."

Konungr svarar: "Eigi var mér þess ván, at þú mundir þetta ræsa á hendr."

"Svá skal ok vera," segir Pálnatóki, "enn svá skal ek hefja hans kost, sem hann sé þinn sonr."

Konungr mælti: "enga ǫfussu kann ek þér fyrir þat."

Pálnatóki segir: "engu skal þat skipta, skolu vér nú láta falla þessa ræðu at sinni."

Eptir þat ferr konungr af veizlu með engum gjǫfum, ok er fátt um með þeim Pálnatóka.

Litlo síðarr fæddi Álof svein, sá var kallaðr Áki, hann var fæddr upp á Fjóni með feðr sínum. Sveinn er nú þar til þess er hann er fimmtán vetra. Þá biðr Pálnatóki hann fara á fund fǫður síns ok krefja hann liðs, ok segjask hans sonr, hvárt er honum þikkir betr eða verr. Sveinn gerir nú svá sem fóstri hans lagði til.

Haraldr konungr segir: "þat skil ek á orðfæri þíno, at ei man logit til móðernis þíns, muntu vera eitt fól ok afglapi."

Þá mælti Sveinn: "ek munda vilja eiga gǫfgari móður, ef þú hefðir svá fyrir séð, enn at sǫnnu ertu minn faðir. Nú fá þú mér þrjú skip, enn fóstri minn mun fá mér ǫnnur þrjú; enn ef þú vilt eigi þat, þá skal ek gera þér þat nokkut illbýti, er meira sé vert."

Konungr mælti: "ek ætla at þú munir vera því brátt kaupandi, ok kom aldrei aptr!"

Eptir þat fær konungr Sveini þrjú skip ok hundrað manna. Pálnatóki fær Sveini ǫnnur þrjú skip. Hann herjar á ríki feðr síns allt þat sumar; gerisk illr kurr í bœndum; konungr leiðir hjá sér, líðr svá til hausts. Ferr Sveinn þá heim á Fjón, ok er með Pálnatóka um vetrinn.

Um várit ferr Sveinn á fund Haralds konungs, ok ferr allt á sama leið. Sveinn fær nú sex skip af konungi, enn Pálnatóki fær honum ǫnnur sex. Sveinn herjar enn á ríki fǫður síns, ok er nú hálfo ákafari, gengr nú aldri af þeim. Hann herjar bœði of Sjáland ok Halland; þeir drepa nú margan mann. Þessi tíðendi spyrjask nú víða; bœndr fara á konungs fund, ok segir honum til sinna vandræða, enn konungr lætr enn líða hjá sér.

Um haustit fór Sveinn til Pálnatóka með ǫllu liði, ok er þar um vetrinn. Enn er várdagar koma, býr Sveinn lið sitt, gerir allt eptir því sem fóstri hans lagði ráð á með honum. Hann ferr nú á konungs fund, ok biðr hann fá sér tólf skip.

Konungr segir: "þú ert maðr svá djarfr, at ek veit eigi þinn maka, er þú þorir at koma á minn fund, þar er þú ert bœði þjófr ok ránsmaðr, ok við þinni frændsemi geng ek aldri."

Sveinn segir: "at vísu em ek þinn son, ok sǫnn er okkar frændsemi; enn þó skal ek þér eigi þyrma; þvíat nú þegar skolu við berjask, ef þú fær mér eigi slíkt, er ek vil, ok skaltu nú hvergi undan hokra."

Konungr segir: "vandræðamaðr ertu, ok þannig er þitt lyndi, sem þú munir vera eigi smára manna nǫkkurra, ok muntu hafa verða þat er þú kallar, far síðan á braut ok kom aldri aptr!"

Nú ferr Sveinn á fund Pálnatóka með þrjátýgi skipa; hann tók nú vel við honum, ok "þikki mér þú vel hafa þat er ek legg til með þér; nú skaltu herja því mest á Danmǫrk í sumar, sem nú hefir þú mestan aflann; enn nú mun konungr eigi þola þér lengr, enn þú flý eigi, þó lið sé gjǫrt til þín, þvíat ek mun koma at veita þér. Enn ek ætla til Bretlands í sumar til Stefnis jarls mágs míns með þessi níu skip."

Nú skilja þeir ok fara báðir senn or landi. Sveinn herjar nú á Danmǫrk nótt með degi, drepr menn, enn rænir fé ǫllu, ok brennir hérǫð. Landsmenn flýja nú undan illa leiknir ok segja konungi. Honum þikkir nú eigi vera mega svá búit. Konungr lætr nú búa fimmtýgi skipa, ok fylgir sjálfr, leita nú Sveins; ok um haustit finnask þeir við Borgundarhólm; þat var svá síð, at eigi þótti mega til bardaga leggja; enn um morguninn þegar vígljóst var leggja þeir saman skip sín, ok berjask þann dag allann til kvelds, ok váru þá hroðin tíu skip af Haraldi konungi, enn tólf af Sveini. Sveinn leggr nú skip sín inn í vágsbotninn um kveldit, enn konungr leggr sínum skipum um þveran váginn, ok verpa Svein þar inni.

Þetta sama kveld kemr Pálnatóki þar við land, hann hefir fjǫgur skip ok tuttugu; hann leggr ǫðrum megin undir nesit ok tjaldar þar. Eptir þat gengr Pálnatóki á land einn saman, hann hafði með sér boga ok ǫrvamæli.

Þenna sama aptan gengr Haraldr konungr á land upp við tólfta mann; þeir fara í skóg, ok gera sér bakeld, þá var myrkt af nótt. Konungr afklæðisk ok bakask. Pálnatóki sér eldinn í skóginn; ferr hann þar í svig við, þekkir mennina, leggr nú ǫr á streng, ok skýtr í gegnum Harald konung, fell hann þegar dauðr niðr. Pálnatóki snýr þegar aptr til liðs síns, enn fǫrunautar Haralds konungs styrma yfir honum; þeir mælto með sér, hverso með skyldi fara.

Fjǫlnir mælti: "þat er mitt ráð, at vér hafim eina sǫgn allir, at Haraldr konungr hafi skotinn verit í bardaga, því at þat má sízt várri vangeymslu kenna;" Ok nú binda þeir þetta fastmælum. Fjǫlnir tekr ǫrina ok varðveitir, var hon auðkend, því at hon var gulli reyrð.

Pálnatóki kallar með sér tuttugu menn, kvezk vildo finna Svein, fara nú yfir þvert nesit, ok gera ráð sín. Segir Sveinn, at hann vill at Pálnatóki geri ráð fyrir þeim. Pálnatóki segir engum manni lífflát konungs; han mælti: "eigi skolum vér seint til ráða taka: vér skolum ganga á skip með yðr, enn síðan skolum vér leysa skip vár ǫll, ok veita atróðr flota konungs, er mér leitt, at konungr kvíi oss hér ok drepi."

Nú er svá gert; veita þeir nú atróðr flotanum; þar fórusk þrjár snekkjur af liði konungs, ok komusk þeir einir menn af, er syndir váru; enn þeir Pálnatóki ok Sveinn reru út í þat hlið ǫllum skipum, ok svá til liðs þess, er Pálnatóki hafði þangat haft.

Um morguninn leggja þeir at konungs mǫnnum, ok spyrja þau tíðendi, at konungr hefir látizk. Þá mælti Pálnatóki: "þá eru tveir kostir, at berjask við oss, eða taka Svein til konungs;" Þeir vilja nú heldr taka við Sveini. Síðan fóru þeir báðir ok kveðja þings; var þá Sveinn til konungs tekinn yfir alla Danmǫrk.

Nú er Sveinn er konungr orðinn, þikkir honum skyldt at erfa feðr sinn, ok býðr Pálnatóka, enn hann kvezk eigi mega fyrir þær vetrnætr; "því at mér er sagt, at Stefnir mágr minn sé dauðr, enn ek á þar ríki allt." Nú eyðisk erfi þat haust; enn Pálnatóki fór or landi, enn hann setr Áka son sinn eptir á Fjóni, ok bað honum virkta af Sveini konungi. Konungr hét því, ok svá gerði hann.

Pálnatóki ferr nú til Bretlands, ok tekr nú þar við ríki, ok liðu af þau misseri.

Um sumarit eptir sendi Sveinn konungr menn til Pálnatóka, at bjóða honum til erfis, enn Pálnatóki kvezk enn eigi fara mega, ok eyðisk erfi þau misseri; ok nú er sumrar, lætr Sveinn konungr efna til erfisgerðar, sendir enn menn til Pálnatóka, biðr nú hann koma til erfisgerðar, ok segir nú á reiði sína, ef han ferr nú eigi. Pálnatóki segir sendimǫnnum, at han mun nú koma, ok konungr láti búa veizluna. Konungr lætr nú búa erfit, ok býðr til fjǫlða manns; ok þá er allt var tilbúit ok boðsmenn komnir, líðr á daginn, ok kemr eigi Pálnatóki, ok ganga menn til drykkju. Konungr lét liggja rúm Pálnatóka í ǫndugi á inn óæðra bekk ok hans manna utar frá, síðan taka þeir ok drekka.

Nú er at segja frá þeim Pálnatóka ok Birni hinum brezka, þeir hafa þrjú skip ok hundrað manna, ok hálft hvárt Danir eða Bretar. Þeir koma þetta hit sama kveld fyrir konungs bœinn; þá var veðr allgott. Þeir snúa skipum sínum, ok bera upp skutfestar, ok leggja árar í háreiðar. Þeir ganga nú til konungs bœjar með ǫllu liðinu.

Pálnatóki gengr nú í hǫllina, ok allir þeir, ok fyrir konunginn, ok heilsar konungi. Konungr tók vel máli hans, ok vísar hǫnum til sætis, ok ǫllum þeim, taka nú at drekka. Fjǫlnir hneigðisk at konungi, ok talaði við hann hljótt um hríð; konungr brá lit við, ok gerði rauðan sem blóð.