Bókastaðir

Maðr hét Hálfdán, en annar Fróði, brœðr tveir ok konungasynir, ok stýrði sínu ríki hverr þeirra; Hálfdán konungr var hýrr ok hœgr ok góðlyndr, en Fróði konungr var enn mesti rifbaldi. Hálfdán konungr átti þrjú bǫrn, tvá syni ok eina dóttur, hét hon Signý; hon var elzt ok gipt Sævil jarli. Þetta bar til tíðinda, er synir hans váru þá ungir, hét annar Hróar, en annar Helgi; Reginn hét fóstri þeirra, ok unni hann sveinunum mikit. Ein ey lá þar skamt frá borginni, bjó þar í einn karl, er Vífill hét, hann var aldavinr Hálfdánar konungs; hunda tvá átti Vífill karl, hét annar Hopp, en annar Hó. Karl var gagnauðugr, ok kunni margt í fornum kvæðum, ef á hann var leitat.

Nú er þar til at taka, at Fróði konungr sitr í ríki sínu, ok ǫfundar hann fastliga bróður sinn, Hálfdán konung, at hann skyldi stýra Danmǫrk einn, en þótti sinn hluti ekki hafa orðit svá góðr; því safnar hann saman múg ok margmenni, ok heldr til Danmerkr, ok kemr þar á náttar þeli, brennir þar allt ok brælir. Hálfdán konungr kemr lítilli vǫrn við, er hann hǫndum tekinn ok drepinn, en þeir flýja, sem því viðkoma; en allr borgarmúgrinn varð at sverja trúnaðareiða Fróða konungi, elligar lét hann pína þá ýmisligum píningum. Reginn, fóstri Helga ok Hróars, kom þeim undan ok út í ey til Vífils karls, hǫrmuðu þeir mjǫk skaðann; sagði Reginn þá mundi fokit í flest skjól, ef Vífill gæti eigi geymt þá fyrir Fróða konungi.

Vífill segir: "hér er við ramman reip at draga," en kvað skylda mikil til, at hjálpa sveinunum; svá tók hann við þeim, ok lét í eitt jarðhús, ok váru þar optarst á nætr, en á daginn viðruðu þeir út um skógarrunna karls, því eyin var hálf skógi vaxin, ok skiljask þeir svá við Reginn. Reginn átti miklar eignir í Danmǫrk, bǫrn ok konu, ok sá Reginn sér eigi annat sýnna, enn ganga til handa Fróða konungi, ok sverja honum trúnaðareiða.

Lagði Fróði konungr nú allt Danmerkr ríki undir sik með skǫttum ok skyldum, gengu þar flestir, nauðugir til, því Fróði konungr var allra manna óvinsælastr, ok svá líka skattgildti hann Sævil jarl. Eptir allt þetta unnit hœgisk Fróða konungi lítit, at hann finnr ekki sveinana Helga ok Hróar; setr hann nú geislung fyrir þá á allar síður, nærri ok fjærri, norðr ok suðr, austr ok vestr, heitir þeim stórgjǫfum, sem sér kann nokkut segja til þeirra, en þeim, sem þeim leyna, ýmisligum píningum, ef þat verðr uppvíst, ok þykkisk enginn kunna at segja konungi til þeirra. Þá lætr hann sækja vǫlvur ok vísindamenn um allt landit, ok lætr þá kanna landit upp ok ofan, eyjar ok útsker, ok finnask þeir eigi; ok nú lætr hann sækja galdramenn, sem eptir ǫllu geta rýnt því, sem þeir vilja en þeir segja honum, at eigi munu þeir á landi fœddir, en þó muni þeir eigi fjærri konunginum.

Fróði konungr segir: "víða hǫfum vér þeirra leitat, ok þykki mér þat sízt von, at þeir séu hér nærri, en ey er hér nálægt, þar er vér hǫfum ekki þrátt um leitat, ok nærri engin bygð í, nema einn fátækr karl býr þar."

"Leitið þangat fyrst," sǫgðu galdramenninnir "því mikil þoka ok hulda liggr yfir eyju þeirri, ok verðr oss ekki þangat auðsét um hýbýli karls þess, ok ætlum vér hann forvitra, ok eigi allan þar, hann er sén."

Konungr sagði: "Þangat skal þá enn leita, ok þykki mér undr, at fiskikarl einn fátækr skal halda sveina þessa, ok þora svá at halda mǫnnum fyrir oss."

Þat var einn morgin snemma, at karlinn Vífill vaknar við ok mælir: "margt er kynligt á ferð ok flug, ok miklar fylgjur ok máttugar eru hingat komnar í eyna; standið upp Hálfdánar synir, Hróar ok Helgi, ok haldið ykkr í skógarrunnum mínum í dag!" Þeir hlupu í skóginn.

Nú fór þetta eptir því, sem karl gat til, at sendimenn Fróða konungs komu á eyna, ok leita þeirra hvervetna, sem þeim kemr í hug, ok finna hvergi sveinana. Þeim sýnisk karl vera heldr skuggaligr, fara þó í brott við svá búit, ok segja konungi, at þeir kunni þá ekki at finna.

"Illa munu þér leitat hafa," segir konungr, "ok er karl þessi margkunnugr, ok farið nú í stað aptr sǫmu leið, svá at karl verði sízt viðbúinn til at bregða þeim undan, ef þeir eru þar." Þeir verða nú at gera svá, sem konungr bauð, fara nú aptr í annat sinn til eyjarinnar.

Karl mælti við sveinana: "ekki er ykkr til setu búit, haldið til skógar sem skjótast;" Sveinarnir gerðu svá. Eptir þat þustu konungsmenn at, ok báðusk ransóknar, ok lætr karl allt opit fyrir þeim standa, ok finna þá hvergi um eyna, hvar sem þeir leita, ok fara svá aptr við svá búit, ok segja konungi.

Fróði konungr segir: "nú skal ekki með laufsegli lengr fara at við þenna karl, skal ek fara sjálfr til eyjarinnar þegar á morgin;" Ok svá var nú gǫrt, at konungr fór sjálfr.

Karl vaknar ok heldr mœðiliga, ok sér nú enn, at skjótt muni verða til ráða at taka; hann mælti við þá brœðr: "þit skuluð kannask við, ef ek kalla hátt Hopp ok Hó, hunda mína, hlaupið þá til jarðarhúss ykkar, ok hafið þat at marki, at þá mun ekki friðr kominn í eyna, ok forðið þit ykkr þar, því Fróði, frændi ykkar, er nú sjálfr í leitinni, en hann leitar eptir lífi ykkar með allskyns vígvélum ok brǫgðum, ok sé ek nú ekki, hvert ek mun geta haldit ykkr."

Karl ferr þá til strandar, ok er þá komit konungsskipit; hann lætr sem hann sjái þat eigi, ok læzk skima at fé sínu svá hvatliga, at hann lítr aldrei til konungs né manna hans. Konungr býðr mǫnnum sínum at handtaka karl, ok svá var gǫrt, ok var hann leiddr fyrir konung.

Konungr mælti: "þú ert mikill bragðakarl, ok mjǫk slœgligr; segðu mér, hvar konungssynir eru, því þat veiztu."

Karl segir: "heilir svá, herra! haldið mér ekki, því vargrinn vill rífa í sundr fé mitt." Karl kallar þá hátt: "Hoppr ok Hó! hjálpið fénu, fyrst ek má ekki forða því."

Konungr mælti: "hvat kallar þú nú?"

Karl segir: "hundar mínir heita svá, en leiti þér nú, herra! sem yðr líkar, en ekki vænti ek þess, at konungssynir finnisk hér, ok mjǫk undrar mik, at þér ætlið, ek muni halda mǫnnum fyrir yðr."

Konungr sagði: "þú ert víst bragðakarl, en ekki munu þeir þó í ǫðru hirðask mega uppfrá þessu, þótt þeir hafi hér áðr verit, ok væri makligt, at þú værir af lífi tekinn."

Karl segir: "þér egið þat nú undir yðr, hafi þér þá heldr ørendi átt í eyna, heldr enn at fara svá búnir."

Konungr sagði: "eigi kann ek at láta drepa þik, en þó ætla ek, at þat sé misráðit;" Ferr konungr nú heim við svá búit.

Karl hittir nú sveinana, ok segir nú, at þeir megi eigi lengr þar vera: "vil ek senda ykkr til Sævils, mágs ykkar, ok munuð þit verða frægir menn, ef þit lifið lengi."

Hróar var þá tólf vetra, en Helgi tíu, hann var þó þeirra meiri ok frœknari. Þeir fara nú í brott, ok nefndisk annar þeirra Hamr, en annar Hrani, hvar sem þeir komu, eða fundu menn at máli. Sveinar þessir komu til Sævils jarls, ok váru þar viku, áðr enn þeir rœddu um þarvist sína við jarl.

Hann sagði: "lítit mannkaup ætla ek í ykkr vera, en ekki spara ek mat við ykkr um stundarsakir."

Þar eru þeir um hríð, ok eru heldr ódælir; ekki verðr þat vitat, hvaða mǫnnum þeir eru, eða ætt þeirra; ekki grunar jarl þá, enda gera þeir honum engan kunnúgleika um hagi sína. Þat segja sumir menn, at þeir muni með geitum vera fœddir, ok dára þá, því þeir váru jafnan í kuflum, ok tóku aldrei ofan kuflshǫttuna, ok ætluðu þat margir, at þeir mundu hafa geitr; þeir eru þar uppá þriðja vetr.

Ok eitthvert sinn býðr Fróði konungr Sævil jarli til veizlu, ok er honum þar helzt grunr á, at hann muni halda sveinana fyrir tengda sakir. Jarl býsk nú til ferðar, ok er fjǫlmennr; sveinarnir bjóðask til at fara með honum; jarl kvað þá eigi fara skyldu; Signý, kona jarls, var ok í ferðinni.

Hamr fær sér eitt ótamit trippi at ríða, er Helgi var reyndar, hleypir nú eptir liðinu, ok horfir aptr til hala, ok lætr sér alla vega heimskliga. Hrani, bróðir hans, fær sér reiðskjóta annan eins, ok horfir réttleiðis. Jarlinn sá nú til, at þeir fara eptir sér, ok fá eigi ráðit við reiðskjótana, hlupu flókatrippin aptr ok fram undir þeim, ok rekr ofan kuflhǫttinn af Hrana. Þetta getr at líta Signý, systir þeirra, ok kennir hon þá þegar, ok grætr mjǫk sárt. Jarl spyrr því hon gráti; hon kvað þá vísu:

Jarl sagði: "mikil tíðindi ok lát eigi upp koma;" Hann reið þá aptr til þeirra, ok bað þá aptr dragask, segir mikla smán at þeim í góðra manna fǫruneyti; váru þá sveinarnir báðir gangandi. En því mælti hann svá, at hann sá við, svá eigi mátti af hans orðum ráða, hvaða sveinar þeir væri. Þeir skotta nú við utan, ok vilja ekki aptr snúa at heldr, ok ríða nú í síðara lagi.

Koma þeir nú til veizlunnar, ok hlaupa aptr ok fram eptir hǫllinni; ok eitt sinn berr þá þar at, sem Signý, systir þeirra, var; hon mælti til þeirra heldr lágt: "verið ekki í hǫllinni, því lítill er þroski (ykkarr);" Þeir gefa ekki gaum at því.

Fróði konungr hefr uppi þat mál, at hann vill láta leita at sonum Hálfdánar konungs, ok segisk þeim muni mikinn sóma veita, sem sér kann at segja til þeirra. Vǫlva ein var þar komin, sem Heiðr hét; hana bað Fróði konungr at neyta listar sinnar ok vita, hvat hon kynni at segja til sveinanna; gerði hann þá gilda veizlu í móti henni, ok setti hana á seiðhjall einn háan. Konungr spyrr þá, hvat hon sæi til tíðinda, "því ek veit," sagði hann, "at nú mun margt fyrir þik bera, ok sé ek nú mikla gæfu á þér, ok svara mér sem skjótast, seiðkona!" Hon slær þá í sundr kjǫptunum ok geispar mjǫk, ok varð henni þá ljóð á munni:

Konungr mælti: "hvárt eru þat sveinarnir, eða þeir, sem þeim hafa bjargat?" Hon svarar:

Ok í því kastaði Signý til hennar gullhringi; hon varð glǫð við sendinguna, ok vill nú afbregða; "því varð nú svá?" sagði hon, "ok er þetta lygð ein, er ek segi, ok villisk nú mjǫk spádómr minn allr."

Konungr mælti: "þik skal pína til sagna, ef þú vilt eigi þiggja hit bezta, ok veit ek nú eigi gǫrr enn áðr í svá miklu fjǫlmenni, hvat þú segir, eða því er Signý ekki í sæti sínu, ok kann vera, at hér ráði vargar með úlfum." Konungi var sagt, at Signý væri sjúk orðin af reyk þeim, sem af ofninum legði.

Sævill jarl biðr hana sitja upp ok bera sik hraustliga, því margt kann at verða sveinunum til lífs, ef þat á til at vilja, ok "láttu sem sízt finna á þér, hvat sem þér þykkir, því vér megum ekki athafask at svá búnu at hjálpa þeim."

Fróði konungr herðir nú at seiðkonu fast, ok biðr hana segja et sanna, ef hon skuli ekki pínd verða; hon gapir þá mjǫk, ok verðr erfiðr seiðrinn, ok nú kvað hon vísu:

"Nema þeim sé fljótt fyrirfarit, en þat mun eigi verða," sagði hon; ok eptir þetta stiklar hon ofan af seiðhjallinum, ok kvað:

Eptir þat hlupu sveinarnir út, ok til skógar með mikilli hræðslu; kendi Reginn, fóstri þeirra, þá, ok þótti mikit um. En þat heilræði kendi vǫlvan þeim, at þeir skyldu forða sér, þá hon hljóp utar eptir hǫllinni; ok nú biðr konungr menn uppspretta, ok leita eptir þeim. Reginn slǫkkr nú ǫll ljósin í hǫllinni, ok heldr nú maðr á manni, því at sumir vildu, at þeir kœmusk undan, ok með þetta komusk þeir til skógar.

Konungr mælti: "nærri gengu þeir nú, ok munu hér vera margir í ráðum ok brǫgðum með þeim, ok grimmliga skal þessa hefna, þegar tóm er til; en drekka munum vér nú mega kveldlangt, því þeir munu því hafa fegnir orðit, at þeir hafa í brott komisk, ok munu nú fyrst leita at forða sér."

Reginn gengr at byrlamǫnnum, ok bar á þá ǫlit með ákafa ok margir aðrir með honum, vinir hans, svá at þar fell hverr um þveran annan niðr sofandi.

Þeir brœðr sitja nú í skóginum, sem áðr er sagt, ok er þeir hǫfðu verit þar um hríð, gera þeir at líta, at maðr ríðr þangat at þeim heiman frá hǫllinni; þat kenna þeir allglǫggt, at þar er kominn Reginn fóstri þeirra, verða þeir honum fegnir, ok heilsa honum vel. Hann tekr ekki kveðju þeirra, en víkr hesti sínum heim aptr þaðan at hǫllinni; þeir undra þetta, ok rœða um með sér, hverju þetta muni gegna. Nú snýr Reginn til þeirra hestinum í annat sinn, ok lætr ófrýnliga, sem þá ok þá muni hann at þeim vinna. Helgi segir: "skynja þykkisk ek, hvat er hann vill;" Fór hann nú heim til hallar, en þeir eptir. "Því lætr fóstri minn svá," segir Helgi, "at hann vill ekki rjúfa eiða sína við Fróða konung, ok vill því ekki við okkr mæla, en þó vill hann gjarnan hjálpa okkr." Lundr einn stóð nærri hǫllinni, er konungr átti, ok sem þeir komu þar, þá mælti Reginn við sjálfan sik: "ef ek ætti stórar sakir við Fróða konung, skylda ek brenna upp lundinn;" Ekki mælti hann fleira.

Hróar mælti: "hvat mun þetta?"

"Þat vill hann," segir Helgi, "at við fǫrum heim til hallarinnar, ok berum at eld nema at einni útgǫngu."

"Hvat munum við þat mega, ungmenni tvau," (segir Hróar), "slíkt ofrefli sem fyrir er."

"Svá skal vera þó," sagði Helgi, "ok munum við eitthvert sinn verða til at hætta, ef við skulum hefnt geta harma okkra;" Ok svá gera þeir. Þessu nærst er Sævill jarl útkominn ok allir hans menn;

Hann mælti þá: "aukum nú eldana, ok veitum lið sveinum þessum; er mér engi vandi við Fróða konung."

Fróði konungr átti tvá smiði, er vǫlundar váru at hagleik, ok hétu báðir Var. Reginn heimti út lið sitt at hallardyrum, vini sína ok tengdamenn.

Fróði konungr vaknar nú í hǫllinni, ok blés við hátt ok mælti: "draum hefir mik dreymdan, sveinar! ok ekki byrligan, mun ek segja yðr hann: mik dreymdi þat, at mér þótti vera kallat á oss, ok var mælt svá: ‘nú ertú kominn heim, konungr! ok þínir menn;’ Ek þóttisk svara ok heldr styggt: ‘heim hvert?’ þá bar kalli svá nærri mér, at ek hafða veðrit af þeim, sem kallaði; ‘heim til heljar! heim til heljar!’ sagði sá, sem kallaði, ok við þat vaknaði ek;" Ok í þessu heyra þeir utar til hallardyra, at Reginn fóstri kvað vísu:

Þá mæltu konungsmenn, sem inni váru, at þetta væri lítil tíðindi, þó at Reginn væri úti, eða konungssmiðir smíðuðu, hvert sem þeir gerðu nagla eða annat smíði.

Konungr mælti: "þykkir yðr þetta engin tíðindi? eigi mun oss at því verða, nú mun Reginn hafa sagt oss fyrir nokkurn ótta, ok hefir hann gǫrt mér varúðar bending, ok mun hann oss slœgvitr ok brǫgðóttr;" Gengr konungr þá til hallardyra ok sér, at ófriðr er úti fyrir, tekr þá hǫllin ǫll at loga. Fróði konungr spyrr, hverr fyrir eldinum réði. Þeir sǫgðu, at honum réði fyrir Helgi ok Hróar, bróðir hans.

Konungr býðr þeim sætt fyrir sik, ok bað þá eina ráða þeirra í milli, "ok ferr þetta óskapliga í millum vár frænda, at hverr skal vilja vera banamaðr annars."

Helgi segir: "enginn má þér trúa, ok muntu okkr síðr svíkja enn Hálfdán, fǫður minn? ok nú skaltu þess gjalda."

Fróði konungr sneri þá frá hallardyrum ok til jarðhúss munna síns, ok ætlaði svá til skógar at forða sér; ok sem hann kemr í jarðhúsit, er þar Reginn fyrir ok ekki mjǫk friðligr; snýr konungr þá aptr, ok brennr þar inni, ok margt lið með honum. Þar brann inni Sigríðr, móðir þeirra brœðra Helga ok Hróars, því hon vildi ekki útganga.

Þeir brœðr þǫkkuðu góða liðveizlu Sævil jarli, mági sínum, ok Reginn fóstra sínum ok ǫllum lýð, ok gáfu mǫrgum góðar gjafir, ok tóku svá ríkit undir sik ok alla fjárhluti, sem Fróði konungr hafði átt, lǫnd ok lausafé. Þeir váru ólíkt skapi farnir brœðr; Hróar var maðr hýrr ok hægr, en Helgi hermaðr mikill, ok þótti allt meira til hans koma, ok leið nú svá fram um hríð; ok endar hér nú Fróða þátt, en uppbyrjask frá Hróari ok Helga, Hálfdánar sonum.

Helga þáttr.