Bókastaðir

Atburðir margir, þeir er verða, falla mönnum opt ór minni, en sumir eru annan veg sagðir en verit hafa; ok trúa því margir er logit er, en tortryggja þat er satt er. En fyrir því at "Aptr hverfr lygi þá er sönnu mætir," þá ætlu vær at ríta nökkura atburði, þá er görzk hafa á vórum dögum, á meðal vár kunnra manna, sem vér vitum sannleik til. Í þeim atburðum mun sýnask mikil þolinmæði Guðs almáttigs, sú er hann hefir hvern dag við oss; ok sjálfræði þat er hann gefr hverjum manni, at hverr má göra þat sem vill, gótt eðr illt.

Sveinbjörn hét maðr, son Bárðar svarta, Atla sonar, Höskullz sonar, Atla sonar, Högna sonar ins heppna, Geirþjófs sonar, er nam Geirþjófsfjörð, Valþjófs sonar ins gamla. Sveinbjörn bjó í Arnarfirði á þeim bæ er á Eyri heitir; hann átti konu þá er Steinunn hét; hón var Þórðar dóttir Oddleifs sonar. Sveinbjörn var goðorðz-maðr ok vitr, ok mikill atferðar-maðr, læknir góðr. Atli, föður-faðir hans, hafði verit með Magnúsi konungi inum góða Óláfssyni í bardaga á Hlýrskógs-heiði þá er hann barðisk við Vindi. Þá vitraðisk Óláfr konungr Magnúsi syni sínum; bað hann velja tólf menn af öllum herinum þá er væri af inum beztum ættum til þess at þeir bindi sár manna; en hann kvezk þat þiggja mundu af Guði, at í hvers þeirra kyni skyldi síðan lækning haldask, er þar væri til valðir sár manna at binda. En eptir bardagann skipaði hann þeim til at binda sár manna; þvíat fáir vóru læknar í liði hans, en margir vóru sárir orðnir. Þar batt Atli sár manna fyrsta sinn at boðorði Magnúss konungs; ok var síðan algörr læknir, sem allir þeir er þar bundu sár manna. Svá kom lækning fyrsta sinn af Guðs miskunn í kyn Bárðar svarta. Þau Sveinbjörn ok Steinunn áttu tvá sonu ok fimm dætr: Herdís hét dóttir þeirra er átti Hallr prestr ok lögsögu-maðr, sonr Gizurar lögsögu-mannz. Helga hét önnur dóttir þeirra; hana átti Brandr Þóris son ok Helgu Jóns dóttur austan frá Svínafelli. Guðrún hét in þriðja dóttir þeirra; hana átti Sámr prestr Símonar son. Halla hét in fjórða; hana átti Þórðr Arason. Birna hét in fimta. Markús hét son Sveinbjarnar inn ellri, en Hrafn inn yngri. Markús var mikill maðr vexti ok ramr at afli. Svá var handleggr hans digr meðal axlar ok ölboga, sem lær mannz væri. Hann var ungr til bókar settr ok síðan vígðr til prestz. Á Eyri í Arnarfirði stendr steinn sá er Markús bar þangat. Í þeim steini vóru klappaðir fjórir koppar; ok er nú hafðr til þvátt-steins, ok er svá höfugr at varla megu fjórir karlar hefja. En fyrir því at "Skammæ eru of öll þessa heims," þá varð Markús eigi langlífr. Hann fór einn vetr ór Arnarfirði um heiði til Tálkna-fjarðar ok þeir fjórir saman; ok á heiðinni görði at þeim vánt veðr svá at þeir fóru villt. Ok er minnstar vánir vóru, þá brast undir þeim einn hengi-skafl. Ok í þessi skriðu týndisk Markús prestr, ok annarr maðr með hónum; en sá komsk í brott heill ór skriðunni er óknástr var; sá hét Árni; ok Húnþjófr hét annarr maðr er á brott komsk. Þessi atburðr varð þar sem heitir Feiksdalr.

Hrafn var á unga aldri snemmendis mikill atgörvis-maðr. Hann var Völundr at hagleik, bæði at tré ok at járni; ok skáld; þó hefir hann fátt kveðit svá at vér vitim; ok inn mesti læknir ok vel lærðr; ok eigi meirr vígðr en krúnu-vígslu; lög-spakr maðr ok snjall-talaðr ok minnigr, ok at öllu fróðr. Hrafn var mikill maðr ok réttleitr í andliti, svartr á hárs-lit; syndr vel, ok við allt fimr þat er hann hafðisk at; bogmaðr mikill, ok skaut manna bezt handskoti. Hrafn fór ungr brott af landi, ok fékk góða virðing í öðrum löndum af höfðingjum; sem vitni bar um þær gersimar er Bjarni biskup sendi hónum, sonr Kolbeins hrúgu ór Orkneyjum, út hingat: þat fingr-gull er stóð eyri, ok var merktr á hrafn ok nafn hans, svá at innsigla má með; annan hlut sendi biskup hónum, söðul góðan; ok inn þriðja hlut stein-klæði. Hrafn var útan einn vetr, ok var á hendi tígnum mönnum, ok þótti mikils virðr hvar sem hann kom, fyrir sprótta sakir. Þá var Sverrir konungr fyrir Noregi. Annat sumar sigldi hann út hingat, ok fór til bús með föður sínum á Eyri.

Atburðr sá görðisk í Dýrafirði á várþingi þá er Hrafn var þar, at rosm-hvalr kom upp á land; ok fóru menn til at særa hann; en hvalrinn hljóp á sjó ok sökk, þvíat hann var særðr á hol. Síðan fóru menn til á skipum, ok görðu til sóknir; ok vildu draga hvalinn at landi; ok unnu öngar lyktir á. Þá hét Hrafn á inn helga Thomas biskup til þess, at násk skyldi hvalrinn, haus-fastar tenn ór hvalnum, ef þeir gæti náð hvalinn at landi fluttan. Ok síðan er hann hafði heitið, þá varð þeim ekki fyrir at flytja at landi hvalinn. Þessu næst fór Hrafn í brott, ok kvómu þeir skipi sínu við Noreg. Þetta sannar Guðmundr Svertingsson í drápu þeirri er hann orti um Hrafn: —

Þann vetr var Hrafn í Noregi. Ok at vári fór hann vestr til Englandz, ok sótti heim inn helga Thomas Erkibiskup í Kantara-bergi, ok færði inum helga Thomas tenn; ok varði hann þar fé sínu til musteris, ok fal sik undir þeirra bænir. Þetta sannar Guðmundr Svertingsson: —

Þaðan fór hann suðr um haf, ok sótti heim inn helga Egidium í Ílans-borg. Ok er hann kom þar, þá minntisk hann þess er mælt er af alþýðu, at Guð veiti hverjum þeim er komr til Egidium eina bæn þá er maðr vildi helzt biðja, af verðleikum Egidii. Þá bað Hrafn þess Guð almáttkan, at af verðleikum Egidii skyldi hvárki fjár-hlutr né þessa heims virðing svá veitask hónum, at þeir hlutir hnekði fyrir hónum fagnaði himinríkis dýrðar. Ok þat hyggjum vér, at Kristr veitti hónum þetta; því at Hrafn hafði nær alla hluti til þess at hann mætti mikill höfðingi sýnask. En engi var sá orðrómr á af alþýðu manna hér á landi um hans virðing, sem oss sýndisk hann til vinna; því at vér seam nakkvera menn þá er meiri virðing hafa af alþýðu er minna unnu til virðingarinnar. Síðan fór Hrafn vestr til Jacobs. Sem Guðmundr segir:

Þaðan fór hann til Róma-borgar, ok fal líf sítt á hendi Guðs Postulum ok öðrum helgum mönnum. Síðan fór hann sunnan frá Rómi, ok varði fé sínu til helgra dóma, þar sem hann kom. Ok er hann kom í Noreg, þá fór hann út til Íslandz, ok var um vetrinn á Þingvelli með Brandi mági sínum. Þá fóru þeir Hrafn ok mágar hans, Hallr Gizurarson ok Brandr, í Kallaðarnes at biðja Hallkötlu Einars dóttur til handa Hrafni; ok var þat at ráði görT. Hallkatla var Einars dóttir, Gríms sonar, Ingjaldz sonar, Gríms sonar glammaðar, Þorgils sonar errubeins-stjúps. Móðir hennar var Þórey Más dóttir. Síðan fór Hrafn vestr á Eyri; ok tók hann við fjár-hlut þeim er faðir hans ok móðir hans hafði átt; ok bjó á Eyri í Arnarfirði þaðan af meðan hann lifði. Hrafn tók þá við goðorði því, sem faðir hans hafði átt, ok manna-varðveizlu. Þá réðu þeir Mögr, ok Seldælir ok Hraunsverjar, goðorð sítt undir Hrafn fyrir sakir vinsælda hans. Svá var bú Hrafns gagnauðigt, at öllum mönnum var þar heimill matr þeim er til sóttu ok örinda sínna fóru, hvárt sem þeir vildu setið hafa lengr eðr skemr. Alla menn lét hann flytja yfir Arnarfjörð þá er fara vildu. Hann átti ok skip á Barða-strönd; þat höfðu allir þeir er þurftu yfir Breiðafjörð. Ok af slíkri rausn Hrafns var sem brú væri á hvárum-tveggja firðinum fyrir hverjum er fara vildi. Svá fylgði hans lækningu mikill Guðs kraptr, at margir gengu heilir frá hans fundi þeir er banvænir kvómu til hans fyrir vanheilsu sakir. Sem hér segir:

Til einkis var hónum svá títt, hvárki til svefns né matar, ef sjúkir menn kvómu á fund hans, at eigi mundi hann þeim fyrst nökkura miskunn veita. Aldregi mat hann fjár lækning sína. Við mörgum mönnum vanheilum ok félausum tók hann þeim er þrot-ráða vóru, ok hafði með sér á sínum kostnaði þangat til er þeir vóru heilir. Fyrir því væntum vér, at Kristr muni kaup-laust veitt hafa Hrafni með sér andlega lækning á dauð-degi hans. Eigi at eins græddi Hrafn þá menn er særðir vóru egg-bitnum sárum, heldr græddi hann mörg kynja-mein þau sem menn vissu eigi hvers-háttar vóru:

— Þorgils hét maðr, er hafði meinsemi þá, at allr líkamr hans þrútnaði, bæði höfut hans ok búkr, hendr ok fætr. Hann kom á fund Hrafns á förnum veg á einum gistingar-stað þeim er Hrafn hafði, ok bað hann lækningar; en Hrafn brenndi hann marga díla, bæði í kross fyrir brjósti, ok í höfði, ok í meðal herða. En hálfum mánaði síðarr var allr þroti ór hans hörundi, svá at hann varð alheill.

Kona sú kom á fund Hrafns, er mikit hugar-válað hafði; hón grét löngum, ok var svá brjóst-þungt, at nær héllt henni til örvinlunar. Hrafn tók henni æða-blóð í hendi í æði þeirri er hann kallaði þjótandi. En þegar eptir þat varð hón heil.

Þorgils hét maðr er tók vit-firring; hann var svá sterkr at margir karlar urðu at halda hónum. Síðan kom Hrafn til hans, ok brenndi hann í höfði díla nakkvara; ok tók hann síðan vit sítt. Lítlu síðarr varð hann heill.

Í sveit Hrafns varð maðr þrotráða er hét Marteinn ok var Brandzson; hann hafði stein-sótt, svá at [fyrir] því mátti hann eigi þurft sækja er steinninn féll fyrir getnaðar-liðu hans. Síðan tók Hrafn við hónum, ok hafði hann með sér lengi; ok létti hans meini með mikilli sprótt; ok svá sótti meinit at hónum, at hann varð banvænn, ok lá bolginn sem naut; ok þá heimti Hrafn til sín presta sína, ok þá menn er vitrastir vóru með hónum; ok spurði hvárt þeim þótti sjá maðr fram kominn fyrir vanmegnis sakir; en allir sögðu, at þeim þótti hann ráðinn til bana, nema atgörðir væri hafðar. En Hrafn sagði; at hann mundi til taka með Guðs forsjá ok þeirra atkvæði. Ok þá fór hann höndum um hann, ok kendi steinsins í kviðinum, ok færði hann fram í getnaðar-liðinn svá sem hann mátti, ok batt síðan fyrir ofan með hör-þræði svá at eigi skyldi upp þoka steininn; ok öðrum þræði batt hann fyrir framan steininn. Ok þá bað hann at allir skyldi syngja fimm Pater noster þeir er inni vóru, áðr hann veitti atgörðina. Ok síðan skar hann um endilangt með knífi ok tók í brott tvá steina; síðan batt hann viðsmjör við sárit, ok græddi hann svá at hann varð heill. Torvellt er at tína öll ágæti spróttlegrar lækningar hans þeirrar er Guð gaf hónum.

En fyrir því má slíkt eigi undarlegt sýnask at Guði eru öngir hlutir ómáttugir, ok af Guði er öll sönn lækning; svá sem Páll postuli segir: Alii gratia sanitatum in eodem spiritu. Þat er svá at skilja: Sumum mönnum er gefin miskunn Heilags Anda. Mörgum mönnum veitti Hrafn smíðar sínar, ok aldri mat hann þær fjár. Bæ sínn á Eyri byggði hann vel, ok görði þar mörg hús ok stór, ok marga aðra bæjar-bót, þá er mikil merki má á sjá.

Markús hét maðr; hann var Gísla son, Þórðar sonar, Ulfs sonar. Guðríðr hét kona Markúss; hón var Steingríms dóttir. Ingibjörg hét kona Markúss; hón var dóttir Oddz af Söndum ór Dýrafirði.

Þau Markús ok Ingibjörg fluttu sik af Söndum í Dýrafirði ok til Saurbæjar á Rauða-sandi, ok bjoggu þar, ok áttu tvá sonu ok eina dóttur, svá at ór barnæsku kæmisk. Gísli hét son þeirra inn ellri, en Magnús inn yngri, en Hallbera dóttir. Loptr hét son Markúss; hann var laungetinn. Ragneiðr hét móðir hans; hón var Bjarnar dóttir. Markús var bú-þegn góðr ok mikill atferðar-maðr. Hann fór útan, ok lét höggva í Noregi kirkju-við góðan; síðan fór hann út hingat ok kom í Austfjörðu í Gautavík, ok gaf kirkju-viðinn allan Sigmundi Ormssyni. Sú kirkja stendr nú austr á Valþjófs-stöðum. Sigmundr var þá mestr höfðingi í Austfjörðum. Síðan fór Markús á Rauða-sand til bús síns, ok bjó þar lengi síðan í góðri virðingu. Markús var eigi goðorðz-maðr, ok var þó með öllu ríkr í héraði sínu. Svá lét hann bæ sínn húsa stór-kostlega, at hans bær var svá húsaðr sem þeir er bezt vóru húsaðir í Vestfjörðum. Síðan andaðisk Ingibjörg, kona Markúss; ok eptir hennar andlát fór Markús í brott af landi, ok lét höggva í Noregi kirkju-viðgóðan. Hann fór suðr til Róms; ok er hann fór sunnan frá Róm [i], keypti hann klokkur góðar í Englandi ok hafði þær með sér í Noreg. Síðan fór hann til Íslandz með kirkju-viðinn ok klokkurnar. Ok er hann kom út hingat, lét hann göra kirkju göfuglega á Rauða-sandi; ok til þeirrar kirkju gaf hann klokkurnar, ok Óláfs-skrín er hann hafði út haft. Sú kirkja var síðan vígð Guði Almátkum ok heilagri Maríu dróttningu. Eptir andlát Ingibjargar var Markús óglaðr löngum, af hugtrega þeim er hann hafði af hennar andláti.