Bókastaðir

Atburðir margir, þeir er verða, falla mǫnnum opt ór minni, en sumir eru annan veg sagðir en verit hafa; ok trúa því margir er logit er, en tortryggja þat er satt er. En fyrir því at "Aptr hverfr lygi þá er sǫnnu mœtir," þá ætlu vér at ríta nǫkkura atburði, þá er gǫrzk hafa á vórum dǫgum, á meðal vár kunnra manna, sem vér vitum sannleik til. Í þeim atburðum mun sýnask mikil þolinmœði Guðs almáttigs, sú er hann hefir hvern dag við oss; ok sjálfræði þat er hann gefr hverjum manni, at hverr má gera þat sem vill, gott eða íllt.

Sveinbjǫrn hét maðr, son Bárðar svarta, Atla sonar, Hǫskulds sonar, Atla sonar, Hǫgna sonar ins heppna, Geirþjófs sonar, er nam Geirþjófsfjǫrð, Valþjófs sonar ins gamla. Sveinbjǫrn bjó í Arnarfirði á þeim bœ er á Eyri heitir; hann átti konu þá er Steinunn hét; hon var Þórðar dóttir Oddleifs sonar. Sveinbjǫrn var goðorðs-maðr ok vitr, ok mikill atferðar-maðr, læknir góðr.

Atli, fǫður-faðir hans, hafði verit með Magnúsi konungi inum góða Óláfssyni í bardaga á Hlýrskógs-heiði þá er hann barðisk við Vindi. Þá vitraðisk Óláfr konungr Magnúsi syni sínum; bað hann velja tólf menn af ǫllum herinum þá er væri af inum beztum ættum til þess at þeir bindi sár manna; en hann kvezk þat þiggja mundu af Guði, at í hvers þeirra kyni skyldi síðan lækning haldask, er þar væri til valðir sár manna at binda. En eptir bardagann skipaði hann þeim til at binda sár manna; þvíat fáir vóru læknar í liði hans, en margir vóru sárir orðnir. Þar batt Atli sár manna fyrsta sinn at boðorði Magnúss konungs; ok var síðan algǫrr læknir, sem allir þeir er þar bundu sár manna. Svá kom lækning fyrsta sinn af Guðs miskunn í kyn Bárðar svarta.

Þau Sveinbjǫrn ok Steinunn áttu tvá sonu ok fimm dœtr: Herdís hét dóttir þeirra er átti Hallr prestr ok lǫgsǫgu-maðr, sonr Gizurar lǫgsǫgu-manns. Helga hét ǫnnur dóttir þeirra; hana átti Brandr Þóris son ok Helgu Jóns dóttur austan frá Svínafelli. Guðrún hét in þriðja dóttir þeirra; hana átti Sámr prestr Símonar son. Halla hét in fjórða; hana átti Þórðr Arason. Birna hét in fimta.

Markús hét son Sveinbjarnar inn ellri, en Hrafn inn yngri. Markús var mikill maðr vexti ok ramr at afli. Svá var handleggr hans digr meðal axlar ok ǫlboga, sem lær manns væri. Hann var ungr til bókar settr ok síðan vígðr til prests. Á Eyri í Arnarfirði stendr steinn sá er Markús bar þangat. Í þeim steini vóru klappaðir fjórir koppar; ok er nú hafðr til þvátt-steins, ok er svá hǫfugr at varla megu fjórir karlar hefja.

En fyrir því at "Skammæ eru of ǫll þessa heims," þá varð Markús eigi langlífr. Hann fór einn vetr ór Arnarfirði um heiði til Tálkna-fjarðar ok þeir fjórir saman; ok á heiðinni gerði at þeim vánt veðr svá at þeir fóru villt. Ok er minnstar vánir vóru, þá brast undir þeim einn hengi-skafl. Ok í þessi skriðu týndisk Markús prestr, ok annarr maðr með honum; en sá komsk í brott heill ór skriðunni er óknástr var; sá hét Árni; ok Húnþjófr hét annarr maðr er á brott komsk. Þessi atburðr varð þar sem heitir Feiksdalr.

Hrafn var á unga aldri snemmendis mikill atgǫrvis-maðr. Hann var Vǫlundr at hagleik, bæði at tré ok at járni; ok skáld; þó hefir hann fátt kveðit svá at vér vitim; ok inn mesti læknir ok vel lærðr; ok eigi meirr vígðr en krúnu-vígslu; lǫg-spakr maðr ok snjall-talaðr ok minnigr, ok at ǫllu fróðr. Hrafn var mikill maðr ok réttleitr í andliti, svartr á hárs-lit; syndr vel, ok við allt fimr þat er hann hafðisk at; bogmaðr mikill, ok skaut manna bezt handskoti.

Hrafn fór ungr brott af landi, ok fékk góða virðing í ǫðrum lǫndum af hǫfðingjum; sem vitni bar um þær gersimar er Bjarni biskup sendi honum, sonr Kolbeins hrúgu ór Orkneyjum, út hingat: þat fingr-gull er stóð eyri, ok var merktr á hrafn ok nafn hans, svá at innsigla má með; annan hlut sendi biskup honum, sǫðul góðan; ok inn þriðja hlut stein-klæði. Hrafn var útan einn vetr, ok var á hendi tígnum mǫnnum, ok þótti mikils virðr hvar sem hann kom, fyrir íþrótta sakir. Þá var Sverrir konungr fyrir Noregi. Annat sumar sigldi hann út hingat, ok fór til bús með fǫður sínum á Eyri.

Atburðr sá gørðisk í Dýrafirði á várþingi þá er Hrafn var þar, at rosm-hvalr kom upp á land; ok fóru menn til at særa hann; en hvalrinn hljóp á sjó ok sǫkk, þvíat hann var særðr á hol. Síðan fóru menn til á skipum, ok gerðu til sóknir; ok vildu draga hvalinn at landi; ok unnu øngar lyktir á. Þá hét Hrafn á inn helga Thomas biskup til þess, at násk skyldi hvalrinn, haus-fastar tenn ór hvalnum, ef þeir gæti náð hvalinn at landi fluttan. Ok síðan er hann hafði heitit, þá varð þeim ekki fyrir at flytja at landi hvalinn.

Þessu næst fór Hrafn í brott, ok kvómu þeir skipi sínu við Noreg. Þetta sannar Guðmundr Svertingsson í drápu þeirri er hann orti um Hrafn: —

Þann vetr var Hrafn í Noregi. Ok at vári fór hann vestr til Englands, ok sótti heim inn helga Thomas Erkibiskup í Kantara-bergi, ok fœrði inum helga Thomas tenn; ok varði hann þar fé sínu til musteris, ok fal sik undir þeirra bœnir. Þetta sannar Guðmundr Svertingsson: —

Þaðan fór hann suðr um haf, ok sótti heim inn helga Egidium í Ílans-borg. Ok er hann kom þar, þá minntisk hann þess er mælt er af alþýðu, at Guð veiti hverjum þeim er komr til Egidium eina bœn þá er maðr vildi helzt biðja, af verðleikum Egidii. Þá bað Hrafn þess Guð almáttkan, at af verðleikum Egidii skyldi hvárki fjár-hlutr né þessa heims virðing svá veitask honum, at þeir hlutir hnekði fyrir honum fagnaði himinríkis dýrðar. Ok þat hyggjum vér, at Kristr veitti honum þetta; þvíat Hrafn hafði nær alla hluti til þess at hann mætti mikill hǫfðingi sýnask. En engi var sá orðrómr á af alþýðu manna hér á landi um hans virðing, sem oss sýndisk hann til vinna; þvíat vér seam nakkvera menn þá er meiri virðing hafa af alþýðu er minna unnu til virðingarinnar.

Síðan fór Hrafn vestr til Jacobs. Sem Guðmundr segir:

Þaðan fór hann til Róma-borgar, ok fal líf sitt á hendi Guðs Postulum ok ǫðrum helgum mǫnnum. Síðan fór hann sunnan frá Rómi, ok varði fé sínu til helgra dóma, þar sem hann kom.

Ok er hann kom í Noreg, þá fór hann út til Íslands, ok var um vetrinn á Þingvelli með Brandi mági sínum. Þá fóru þeir Hrafn ok mágar hans, Hallr Gizurarson ok Brandr, í Kallaðarnes at biðja Hallkǫtlu Einars dóttur til handa Hrafni; ok var þat at ráði gǫrt. Hallkatla var Einars dóttir, Gríms sonar, Ingjalds sonar, Gríms sonar glammaðar, Þorgils sonar errubeins-stjúps. Móðir hennar var Þórey Más dóttir.

Síðan fór Hrafn vestr á Eyri; ok tók hann við fjár-hlut þeim er faðir hans ok móðir hans hafði átt; ok bjó á Eyri í Arnarfirði þaðan af meðan hann lifði. Hrafn tók þá við goðorði því, sem faðir hans hafði átt, ok manna-varðveizlu. Þá réðu þeir Mǫgr, ok Seldælir ok Hraunsverjar, goðorð sitt undir Hrafn fyrir sakir vinsælda hans.

Svá var bú Hrafns gagnauðigt, at ǫllum mǫnnum var þar heimill matr þeim er til sóttu ok ǫrinda sinna fóru, hvárt sem þeir vildu setit hafa lengr eða skemr. Alla menn lét hann flytja yfir Arnarfjǫrð þá er fara vildu. Hann átti ok skip á Barða-strǫnd; þat hǫfðu allir þeir er þurftu yfir Breiðafjǫrð. Ok af slíkri rausn Hrafns var sem brú væri á hvárum-tveggja firðinum fyrir hverjum er fara vildi.

Svá fylgði hans lækningu mikill Guðs kraptr, at margir gengu heilir frá hans fundi þeir er banvænir kvómu til hans fyrir vanheilsu sakir. Sem hér segir:

Til einkis var honum svá títt, hvárki til svefns né matar, ef sjúkir menn kvómu á fund hans, at eigi mundi hann þeim fyrst nǫkkura miskunn veita. Aldregi mat hann fjár lækning sína. Við mǫrgum mǫnnum vanheilum ok félausum tók hann þeim er þrot-ráða vóru, ok hafði með sér á sínum kostnaði þangat til er þeir vóru heilir. Fyrir því væntum vér, at Kristr muni kaup-laust veitt hafa Hrafni með sér andlega lækning á dauð-degi hans. Eigi at eins grœddi Hrafn þá menn er særðir vóru egg-bitnum sárum, heldr grœddi hann mǫrg kynja-mein þau sem menn vissu eigi hvers-háttar vóru:

— Þorgils hét maðr, er hafði meinsemi þá, at allr líkamr hans þrútnaði, bæði hǫfut hans ok búkr, hendr ok fœtr. Hann kom á fund Hrafns á fǫrnum veg á einum gistingar-stað þeim er Hrafn hafði, ok bað hann lækningar; en Hrafn brenndi hann marga díla, bæði í kross fyrir brjósti, ok í hǫfði, ok í meðal herða. En hálfum mánaði síðarr var allr þroti ór hans hǫrundi, svá at hann varð alheill.

Kona sú kom á fund Hrafns, er mikit hugar-válað hafði; hon grét lǫngum, ok var svá brjóst-þungt, at nær héllt henni til ǫrvinlunar. Hrafn tók henni æða-blóð í hendi í æði þeirri er hann kallaði þjótandi. En þegar eptir þat varð hon heil.

Þorgils hét maðr er tók vit-firring; hann var svá sterkr at margir karlar urðu at halda honum. Síðan kom Hrafn til hans, ok brenndi hann í hǫfði díla nakkvara; ok tók hann síðan vit sitt. Lítlu síðarr varð hann heill.

Í sveit Hrafns varð maðr þrotráða er hét Marteinn ok var Brandsson; hann hafði stein-sótt, svá at [fyrir] því mátti hann eigi þurft sœkja er steinninn féll fyrir getnaðar-liðu hans. Síðan tók Hrafn við honum, ok hafði hann með sér lengi; ok létti hans meini með mikilli íþrótt; ok svá sótti meinit at honum, at hann varð banvænn, ok lá bolginn sem naut; ok þá heimti Hrafn til sín presta sína, ok þá menn er vitrastir vóru með honum; ok spurði hvárt þeim þótti sjá maðr fram kominn fyrir vanmegnis sakir; en allir sǫgðu, at þeim þótti hann ráðinn til bana, nema atgerðir væri hafðar. En Hrafn sagði; at hann mundi til taka með Guðs forsjá ok þeirra atkvæði.

Ok þá fór hann hǫndum um hann, ok kendi steinsins í kviðinum, ok fœrði hann fram í getnaðar-liðinn svá sem hann mátti, ok batt síðan fyrir ofan með hǫr-þræði svá at eigi skyldi upp þoka steininn; ok ǫðrum þræði batt hann fyrir framan steininn. Ok þá bað hann at allir skyldi syngja fimm Pater noster þeir er inni vóru, áðr hann veitti atgerðina. Ok síðan skar hann um endilangt með knífi ok tók í brott tvá steina; síðan batt hann viðsmjǫr við sárit, ok grœddi hann svá at hann varð heill.

Torvellt er at tína ǫll ágæti íþróttlegrar lækningar hans þeirrar er Guð gaf honum. En fyrir því má slíkt eigi undarlegt sýnask at Guði eru øngir hlutir ómáttugir, ok af Guði er ǫll sǫnn lækning; svá sem Páll postuli segir: Alii gratia sanitatum in eodem spiritu. Þat er svá at skilja: Sumum mǫnnum er gefin miskunn Heilags Anda.

Mǫrgum mǫnnum veitti Hrafn smíðar sínar, ok aldri mat hann þær fjár. Bœ sinn á Eyri byggði hann vel, ok gerði þar mǫrg hús ok stór, ok marga aðra bœjar-bót, þá er mikil merki má á sjá.

Markús hét maðr; hann var Gísla son, Þórðar sonar, Ulfs sonar. Guðríðr hét kona Markúss; hon var Steingríms dóttir. Ingibjǫrg hét kona Markúss; hon var dóttir Odds af Sǫndum ór Dýrafirði.

Þau Markús ok Ingibjǫrg fluttu sik af Sǫndum í Dýrafirði ok til Saurbœjar á Rauða-sandi, ok bjoggu þar, ok áttu tvá sonu ok eina dóttur, svá at ór barnœsku kœmisk. Gísli hét son þeirra inn ellri, en Magnús inn yngri, en Hallbera dóttir. Loptr hét son Markúss; hann var laungetinn. Ragneiðr hét móðir hans; hon var Bjarnar dóttir.

Markús var bú-þegn góðr ok mikill atferðar-maðr. Hann fór útan, ok lét hǫggva í Noregi kirkju-við góðan; síðan fór hann út hingat ok kom í Austfjǫrðu í Gautavík, ok gaf kirkju-viðinn allan Sigmundi Ormssyni. Sú kirkja stendr nú austr á Valþjófs-stǫðum. Sigmundr var þá mestr hǫfðingi í Austfjǫrðum. Síðan fór Markús á Rauða-sand til bús síns, ok bjó þar lengi síðan í góðri virðingu. Markús var eigi goðorðs-maðr, ok var þó með ǫllu ríkr í héraði sínu. Svá lét hann bœ sinn húsa stór-kostlega, at hans bœr var svá húsaðr sem þeir er bezt vóru húsaðir í Vestfjǫrðum.

Síðan andaðisk Ingibjǫrg, kona Markúss; ok eptir hennar andlát fór Markús í brott af landi, ok lét hǫggva í Noregi kirkju-við góðan. Hann fór suðr til Róms; ok er hann fór sunnan frá Rómi, keypti hann klokkur góðar í Englandi ok hafði þær með sér í Noreg. Síðan fór hann til Íslands með kirkju-viðinn ok klokkurnar. Ok er hann kom út hingat, lét hann gera kirkju gǫfuglega á Rauða-sandi; ok til þeirrar kirkju gaf hann klokkurnar, ok Óláfs-skrín er hann hafði út haft. Sú kirkja var síðan vígð Guði Almátkum ok heilagri Maríu dróttningu. Eptir andlát Ingibjargar var Markús óglaðr lǫngum, af hugtrega þeim er hann hafði af hennar andláti.