Bókastaðir

Sámr setti bú á Aðalbóli eptir Hrafnkel ok síðan efnir hann veizlu virðuliga ok býðr til ǫllum þeim, sem verit hǫfðu þingmenn hans. Sámr býz til at vera yfirmaðr þeira í stað Hrafnkels. Menn játuðuz undir þat ok hugðu þó enn misjafnt til. Þjóstarssynir réðu honum þat, at hann skyldi vera blíðr ok góðr fjárins og gagnsamr sínum mǫnnum, styrktarmaðr hvers sem hans þurfa við; "þá eru þeir eigi menn, ef þeir fylgja þér eigi vel, hvers sem þú þarft við; en því ráðum vit þér þetta, at vit vildim, at þér tækiz alt vel, því at þú virðiz okkr vaskr maðr; gættu nú vel til, ok vertu varr um þik, af því at vant er við vándum at sjá." Þjóstarssynir létu senda eptir Freyfaxa ok liði hans ok kváðuz vilja sjá gripi þessa, er svá gengu miklar sǫgur af. Þá váru hrossin heim leidd. Þeir bræðr líta á hrossin. Þorgeirr mælti: "Þessi hross lítaz mér þǫrf búinu; er þat mitt ráð, at þau vinni slíkt, er þau megu til gagns muna, þangat til er þau mega eigi lifa fyrir aldrs sǫkum; en hestr þessi sýniz mér eigi betri en aðrir hestar, heldr því verri, at margt ilt hefir af honum hlotiz; vil ek eigi, at fleiri víg hljótiz af honum en áðr hafa af honum orðit; mun þat nú makligt, at sá taki við honum, er hann á." Þeir leiða nú hestinn ofan eptir vellinum. Einn hamarr stendr niðr við ána, en fyrir framan hylr djúpr. Þar leiða þeir nú hestinn fram á hamarinn. Þjóstarssynir drógu fat eitt á hǫfuð hestinum, taka síðan háfar stengr ok hrinda hestinum af fram, binda stein við hálsinn ok týndu honum svá. Heitir þar síðan Freyfaxahamarr. Þar ofan frá standa goðahús þau, er Hrafnkell hafði átt. Þorkell vildi koma þar. Lét hann fletta goðin ǫll. Eptir þat lætr hann leggja eld í goðahúsit ok brenna alt saman. Síðan búaz boðsmenn í burtu. Velr Sámr þeim ágæta gripi báðum brœðrum, ok mæla til fullkominnar vináttu með sér ok skiljaz allgóðir vinir. Ríða nú rétta leið vestr í Fjǫrðu ok koma heim í Þorskafjǫrð með virðingu. En Sámr setti Þorbjǫrn niðr at Leikskálum; skyldi hann þar búa; en kona Sáms fór til bús með honum á Aðalból, ok být Sámr þar um hríð.

Hrafnkell spurði austr í Fljótsdal, at Þjóstarssynir hǫfðu týnt Freyfaxa ok brent hofit. Þá svarar Hrafnkell: "Ek hygg þat hégóma at trúa á goð," ok sagðiz hann þaðan af aldri skyldu á goð trúa; ok þat efndi hann síðan, at hann blótaði aldri. Hrafnkell sat á Hrafnkelsstǫðum ok rakaði fé saman. Hann fekk brátt miklar virðingar í heraðinu; vildi svá hverr sitja ok standa, sem hann vildi. Í þenna tíma kómu sem mest skip af Nóregi til Íslands; námu menn þá sem mest land í heraðinu um Hrafnkels daga. Engi náði með frjálsu at sitja, nema Hrafnkel bæði orlofs. Þá urðu ok allir honum at heita sínu liðsinni. Hann hét ok sínu trausti. Lagði hann land undir sik alt fyrir austan Lagarfljót. Þessi þinghá varð brátt miklu meiri ok fjǫlmennari en sú, er hann hafði áðr haft; hon gekk upp í Skriðudal ok upp alt með Lagarfljóti. Var nú skipan á komin á land hans. Maðrinn var miklu vinsælli en áðr; hafði hann hina sǫmu skapsmuni um gagnsemd ok risnu; en miklu var maðrinn nú vinsælli ok gæfari ok hægri en fyrr at ǫllu. Opt funduz þeir Sámr ok Hrafnkell á mannamótum ok mintuz þeir aldri á sín viðskipti. Leið svá fram sjau vetr. Sámr var vinsæll af sínum þingmǫnnum, því at hann var hægr ok kyrr ok góðr órlausna ok mintiz á þat, er þeir bræðr hǫfðu ráðit honum. Sámr var skartsmaðr mikill.

Þess er getit, at skip kom af hafi í Reyðarfjǫrð, ok var stýrimaðr Eyvindr Bjarnason. Hann hafði utan verit sjau vetr. Eyvindr hafði mikit viðgengiz um mentir ok var orðinn hinn vaskasti maðr. Eru honum sǫgð brátt þau tíðendi, er gørz hǫfðu, ok lét hann sér um þat fátt finnaz. Hann var fáskiptinn maðr. Ok þegar Sámr spyrr þetta, þá ríðr hann til skips. Verðr nú mikill fagnafundr með þeim brædrum. Sámr býðr honum vestr þangat. En Eyvindr tekr því vel ok biðr Sám ríða heim fyrir, en senda hesta á móti varningi hans. Hann setr upp skip sitt ok býr um. Sámr gerir svá, ferr heim ok lætr reka hesta á móti Eyvindi. Ok er hann hefir búit um varnað sinn, býr hann ferð sína til Hrafnkelsdals; ferr upp eptir Reyðarfirði. Þeir váru fimm saman; enn sétti var skósveinn Eyvindar. Sá var íslenzkr at kyni, skyldr honum. Þenna svein hafði Eyvindr tekit af váladi ok flutt utan með sér ok haldit sem sjálfan sik. Þetta bragð Eyvindar var uppi haft, ok var þat alþýðu rómr, at færi væri hans líkar. Þeir riða upp Þórisdalsheiði ok ráku fyrir sér sextán klyfjaða hesta. Váru þar húskarlar Sáms tveir, en þrír farmenn; váru þeir ok allir í litklæðum ok riðu við fagra skjǫldu. Þeir riðu um þveran Skriðudal ok yfir Háls yfir til Fljótsdals, þar sem heita Bulungarvellir, ok ofan á Gilsáreyri; hon gengr austan at fljótinu milli Hallormsstaða ok Hrafnkelsstaða. Riða þeir upp með Lagarfljóti fyrir neðan vǫll á Hrafnkelsstǫðum ok svá fyrir vatnsbotninn ok yfir Jǫkulsá at Skálavaði. Þá var jafnnær rismálum ok dagmálum. Kona ein var við vatnit ok þó lérept sín. Hon sér ferð manna. Griðkona sjá sópar saman léreptunum ok hleypr heim. Hon kastar þeim niðr úti hjá viðarkesti, en hleypr inn. Hrafnkell var þá eigi upp staðinn, ok nǫkkurir vildarmenn lágu í skálanum, en verkmenn váru til iðnar farnir. Þetta var um heyjaannir. Konan tók til orða, er hon kom inn: "Satt er flest þat, er fornkveðit er, at svá ergiz hverr, sem eldiz; verðr sú lítil virðing, sem snemma leggz á, ef maðr lætr síðan sjálfr af með ósóma ok hefir eigi traust til at reka þess réttar nǫkkut sinni, ok eru slík mikil undr um þann mann, sem hraustr hefir verit; nú er annan veg þeira lífi, er upp vaxa með fǫður sínum, ok þykkja yðr einskis háttar hjá yðr, en, þá er þeir eru frumvaxta, fara land af landi ok þykkja þar mestháttar, sem þá koma þeir; koma við þat út ok þykkjaz þá hǫfðingjum meiri. Eyvindr Bjarnason reið hér yfir á á Skálavaði með svá fagran skjǫld, at ljómaði af; er hann svá mentr, at hefnd væri í honum." Lætr griðkonan ganga af kappi. Hrafnkell ríss upp ok svarar henni: "Kann vera, at þú mælir helzti margt satt — eigi fyrir því at þér gangi gott til; er nú vel, at þér aukiz erfiði; far þú hart suðr á Víðuvǫllu eptir Hallsteinssonum, Sigvati ok Snorra. Bið þá skjótt til mín koma með þá menn, sem þar eru vápnfærir." Aðra griðkonu sendir hann út á Hrólfsstaði eptir þeim Hrólfssonum, Þórði ok Halla, ok þeim, sem þar váru vápnfærir. Þessir hvárirtveggju váru gildir menn ok allvel mentir. Hrafnkell sendi ok eptir húskǫrlum sínum. Þeir urðu alls átján saman. Þeir vápnuðuz harðfengiliga; ríða þar yfir á, sem hinir fyrri. Þá váru þeir Eyvindr komnir upp á heiðina. Eyvindr riðr þar til, er hann kom vestr á miðja heiðina. Þar heita Bessagǫtur. Þar er svarðlaus mýrr, ok er sem riði í efju eina fram, ok tók jafnan í kné eða í miðjan legg, stundum í kvið: þá er undir svá hart sem hǫlkn. Þá er hraun stórt fyrir vestan, ok er þeir koma á hraunit, þá lítr sveinninn aptr ok mælti til Eyvindar: "Menn riða þar eptir oss," segir hann, "eigi færi en átján; er þar mikill maðr á baki í blám klæðum, ok sýniz mér líkt Hrafnkeli goða; þó hefi ek nú lengi eigi sét hann." Eyvindr svarar: "Hvat mun oss skipta? veit ek mér enskis ótta ván af reið Hrafnkels; ek hefi honum eigi í móti gert; mun hann eiga ørendi vestr til Dals at hitta vini sína." Sveinninn svarar: "Þat býðr mér í hug, at hann muni þik hitta vilja." "Ekki veit ek," segir Eyvindr, "til hafa orðit með þeim Sámi, bróður mínum, síðan þeir sættuz." Sveinninn svarar: "Þat vilda ek, at þú riðir undan vestr til Dals; muntu þá geymdr; ek kann skapi Hrafnkels, at hann mun ekki gera oss, ef hann náir þér eigi; er þá alls gætt, ef þín er, en þá er eigi dýr í festi, ok er vel, hvat sem af oss verðr." Eyvindr sagðiz eigi mundu brátt undan ríða: "því at ek veit eigi, hverir þessir eru: myndi þat mǫrgum manni hlægiligt þykkja, ef ek renn at ǫllu óreyndu." Þeir ríða nú vestr af hrauninu. Þá er fyrir þeim ǫnnur mýrr, er heitir Oxamýrr; hon er grøsug mjǫk; þar eru bleytur, svá at náliga er ófært yfir; af því lagði Hallfreðr karl hinar efri gøtur, þó at þær væri lengri. Eyvindr riðr vestr á mýrina. Lá þá drjúgum í fyrir þeim; dvaldiz þá mjǫk fyrir þeim. Hina bar skjótt eptir, er lausu riðu. Ríða þeir Hrafnkell nú leið sína á mýrina. Þeir Eyvindr eru þá komnir af mýrinni; sjá þeir þá Hrafnkel ok sonu hans báða. Þeir báðu Eyvind þá undan at ríða: "eru nú af allar torfærur; muntu ná til Aðalból, meðan mýrrin er á millum." Eyvindr svarar: "Eigi mun ek flýja undan þeim mǫnnum, er ek hefi ekki til miska gørt." Þeir ríða þá upp á hálsinn. Þar standa fjǫll lítil á hálsinum; utan í fjallinu er meltorfa ein, blásin mjǫk; bakkar háfir váru umhverfis. Eyvindr ríðr at torfunni: þar stigr hann af baki ok bíðr þeira. Eyvindr svarar: "Nú munum vér skjótt vita þeira erendi. Eptir þat gengu þeir upp á torfuna ok brjóta þar upp grjót nǫkkut. Hrafnkell snýr þá af gǫtunni ok suðr at torfunni. Hann hafði engi orð við Eyvind ok veitti þegar atgǫngu. Eyvindr varðiz vel ok drengiliga. Skósveinn Eyvindar þóttiz kroptugr til orrustu ok tók hest sinn ok riðr vestr yfir háls til Aðalbóls ok segir Sámi, hvat leika er. Sámr brá skjótt við ok sendi eptir mǫnnum. Urðu þeir saman tuttugu. Var þetta lið vel búit. Riðr Sámr austr á heiðina ok at þar, er vættfangit hafði verit. Þá er umskipti á orðit með þeim. Reið Hrafnkell þá austr frá verkunum. Eyvindr var þá fallinn ok allir hans menn. Sámr gørði þat fyrst, at hann leitaði lífs með bróður sínum. Var þat trúliga gert: þeir váru allir líflátnir, fimm saman. Þar váru ok fallnir af Hrafnkeli tólf menn, en sex riðu burt. Sámr átti þar litla dvǫl, bað menn ríða þegar eptir.

Þeir Hrafnkell ríða undan sem máttu, ok hafa þó mædda hesta. Þá mælti Sámr: "Ná megum vér þeim, því at þeir hafa mædda hesta, en vér hǫfum alla hraða; ok mun nálægt verða, hvárt vér nám þeim eða eigi, áðr en þeir komaz af heiðinni." Þá var Hrafnkell kominn austr yfir Oxamýri. Ríða nú hvárirtveggju alt til þess, at Sámr kemr á heiðarbrúnina; sá hann þá, at Hrafnkell var kominn lengra ofan í brekkurnar. Sér Sámr, at hann mun undan taka ofan í heraðit. Hann mælti þá: "Hér munum vér aptr snúa, því at Hrafnkeli mun gott til manna verða." Snýr Sámr þá aptr við svá búit, kemr þar til, er Eyvindr lá, tekr til ok verpr haug eptir hann ok félaga hans. Er þar ok kǫlluð Eyindartorfa ok Eyvindarfjǫll ok Eyvindardalr. Sámr ferr þá með allan varnaðinn heim á Aðalból. Ok er hann kemr heim, sendir Sámr eptir þingmǫnnum sínum, at þeir skyldi koma þar um morguninn fyrir dagmál; ætlar hann þá vestr yfir heiði: "Verðr ferð vár slík, sem má." Um kveldit ferr Sámr í hvílu, ok var þar drjúgt komit manna.

Hrafnkell reið heim ok sagði tíðendi þessi. Hann etr mat, ok eptir þat safnar hann mǫnnum at sér, svá at hann fær sjau tigu manna, ok ríðr með þetta lið vestr yfir heiði ok kemr á óvart til Aðalbóls, tekr Sám í rekkju ok leiðir hann út. Hrafnkell mælti þá: "Nú er svá komit kosti þínum, Sámr, at þér mundi ólíkligt þykkja fyrir stundu, at ek á nú vald á lífi þínu; skal ek nú eigi vera þér verri drengr, en þú vart mér; mun ek bjóða þér tvá kosti: at vera drepinn — hinn er annarr, at ek skal einn skera ok skapa okkar í milli." Sámr kvaz heldr kjósa at lifa, en kvaz þó hyggja, at hvárrtveggi mundi harðr. Hrafnkell kvað hann þat ætla mega: "því at vér eigum þér þat at launa; ok skylda ek hálfu betr við þik gera, ef þess væri vert. Þú skalt fara burt af Aðalbóli ofan til Leikskála, ok sez þar í bú þitt. Skaltu hafa með þér auðæfi þau, sem Eyvindr hefir átt. Þú skalt ekki heðan fleira hafa í fémunum utan þat, er þú hefir hingat haft; þat skaltu alt í burtu hafa. Ek vil taka við goðorði mínu, svá ok við búi ok staðfestu. Sé ek, at mikill ávǫxtr hefir á orðit á gózi mínu, ok skaltu ekki þess njóta. Fyrir Eyvind, bróður þinn, skulu øngvar bætr koma, fyrir því at þú mæltir herfiliga eptir hinn fyrra frænda þinn, ok hafi þér ærnar bætr þó eptir Einar frænda yðvarn, þar er þú hefir haft ríki ok fé sex vetr; en eigi þykkir mér meira vert dráp Eyvindar ok manna hans en meizl við mik ok mína menn; þú gørðir mik sveitarrækan, en ek læt mér líka, at þú sitir á Leikskálum, ok mun þat duga, ef þú ofsar þér eigi til vansa. Minn undirmaðr skaltu vera, meðan vit lífum báðir. Máttu ok til þess ætla, at þú munt því verr fara, sem vit eigumz fleira ilt við." Sámr ferr nú brott með lið sitt ofan til Leikskála ok sez þar í bú sitt.

Nú skipar Hrafnkell á Aðalbóli búi sínum mǫnnum. Þóri, son sinn, setr hann á Hrafnkelsstaði. Hefir nú goðorð yfir ǫllum sveitum. Ásbjǫrn var með fǫður sínum, því at hann var yngri. Sámr sat á Leikskálum þenna vetr; hann var hljóðr ok fáskiptinn. Fundu margir þat, at hann unði litt við sinn hlut. En um vetrinn, er daga lengði, fór Sámr við annan mann, ok hafði þrjá hesta, yfir brú ok þaðan yfir Mǫðrudalsheiði ok svá yfir Jǫkulsá uppi á fjalli; svá til Mývatns; þaðan yfir Fljótsheiði ok Ljósavatnsskarð ok létti eigi fyrri, en hann kom vestr í Þorskafjǫrð. Er þar tekit vel við honum. Þá var Þorkell nýkominn út ór fǫr; hann hafði verit utan fjóra vetr. Sámr var þar viku ok hvíldi sik. Síðan segir hann þeim viðskipti þeira Hrafnkels ok beiðir þá bræðr ásjá ok liðsinnis enn sem fyrr. Þorgeirr hafði meir svǫr fyrir þeim brœðrum í þat sinni; kvaz fjarri sitja: "er langt á milli vár. Þóttumz vér allvel í hendr þér búa, áðr vér gengum frá, svá at þér hefði hægt verit at halda. Hefir þat farit eptir því, sem ek ætlaða, þá er þú gaft Hrafnkeli líf, at þess myndir þú mest iðraz; fýstu vit þik, at þú skyldir Hrafnkel af lífi taka, en þú vildir ráða. Er þat nú auðsét, hverr vizkumunr ykkarr hefir orðit, er hann lét þik sitja í friði ok leitaði þar fyrst á, er hann gat þann af ráðit, er honum þótti þér vera meiri maðr. Megum vit ekki hafa at þessu gæfuleysi þitt; er okkr ok ekki svá mikil fýst at deila við Hrafnkel, at vit nennim at leggja þar við virðing okkar optar. En bjóða viljum vit þér hingat með skuldalið þitt alt undir okkarn áraburð, ef þér þykkir hér skapraunarminna en í nánd Hrafnkeli." Sámr kvez ekki því nenna, segiz vilja heim aptr ok bað þá skipta hestum við sik. Var þat þegar til reiðu. Þeir bræðr vildu gefa Sámi góðar gjafir, en hann vildi øngvar þiggja ok sagði þá vera lítla í skapi. Reið Sámr heim við svá búit ok bjó þar til elli; fekk hann aldri uppreist móti Hrafnkeli, meðan hann lifði. En Hrafnkell sat í búi sínu ok helt virðingu sinni. Hann varð sóttdauðr, ok er haugr hans í Hrafnkelsdal út frá Aðalbóli; var lagit í haug hjá honum mikit fé, herklæði hans ǫll ok spjót hans hit góða. Synir hans tóku við mannaforráði. Þórir bjó á Hrafnkelsstǫðum, en Ásbjǫrn á Aðalbóli; báðir áttu þeir goðorðit saman ok þóttu miklir menn fyrir sér. Ok lýkr þar frá Hrafnkeli at segja.