Bókastaðir

Atli stóð í dyrum úti, ok var hann veginn af manni nǫkkurum, sem deildi við hann út af einum langási (man ek eigi, hvárt sá var þræll Atla); reiddi hann brott ásinn.

Þar næst getr um, at Styrr vá þenna sama mann, ok at hann héti Þormóðr, eða þvílíku nafni; vildi sá forðask Styr ok hafði vara á sér; var hann tekinn til at fœra sik ór bygðinni, er Styrr frétti til ferða hans; tók hann sik þá heiman með fjóra menn, ok reið af stað um nóttina eða í dǫgun; spurði hann upp náttstaði hans í tveim stǫðum; vildu þó báðir þeir bœndr leyna manninum; reið Styrr svá upp veg eftir honum; þetta var á einu kveldi; mætti hann þá mǫnnum, sem sǫgðusk hafa sét menn ríða fyrir utan almennings veg; hvataði Styrr þá eftirreiðinni, ok varð varr við mennina í viðikjǫrum nǫkkurum eða kvosum skamt frá veginum; reið hann þegar þar at, ok fóru eigi mǫrg orð milli þeirra, áðr Styrr vá hann, ok var hann gǫtvaðr þar við veginn.

Vermundr hét maðr, kallaðr Vermundr enn mjóvi; hann bjó í Ísafirði, á bæ þeim er Laugaból heitir; sá var bróðir Styrs. Honum þótti bær sinn lasinn ok mjǫk at falli kominn; þess vegna fór hann utan til Noregs at sœkja sér við til húsabótar. Hákon jarl réð þá í Noregi; Vermundr hitti á þar hann sat um vetrinn; brátt kom hann sér í vingan við jarlinn, ok gaf honum gráfeldi ok skinnavǫru, sem hann hafði með sér fœrt; þar var hann um vetrinn með jarli í góðri vináttu.

Berserkir tveir váru með hirð jarls; hét sá eini Halli, annarr Leiknir, hann var þeira yngri; hafði jarlinn þá til stórvirkja, því þeir váru menn miklir fyrir sér, skapstórir ok sterkari ǫðrum mǫnnum; væri þeir eggjaðir eða reiðir, stóð ekki fyrir þeim, ok kom þá at þeim slíkr berserksgangr, at engir menn stóðusk; þótti því flestum ódælt við þá at skifta.

At vári, þá kaupmenn bjuggusk til Íslands, ok Vermundr hafði búit skip sitt, kveðr jarlinn hann at máli eitt sinn, ok biðr hann mæla til þess í sinni eigu, sem honum leikr helzt hugr á. Vermundr svarar, at nǫkkut sé þat, sem sér þykki helzt gripr í, enn sé uggandi, hvárt jarlinn vili veita sér þat. Jarlinn spyrr, hvat helzt þat sé. Vermundr segir þat vera menn þá tvá ena ǫflgu, sem eru í hirð hans; þykki sér mesta gersemi í þeim, ef jarlinn vili gefa sér, því sér megi vera mikit traust at þeim, enn hann eigi sǫkótt víða. Jarlinn svarar, at hann hefði ætlat hann mundi til annars heldr mælask, ok annat væri honum þarfara, því hann þekki svá skaplyndi berserkjanna, at eigi sé bœndum hent at halda þá, ef eigi er at þeira skapi gert; muni sér þykkja á sinn hluta gert, ef illa er at þeim farit, eða veitt nǫkkur vélræði, ok býðr Vermundi at kjósa annat. Enn Vermundr vill eigi annat þiggja, ok lætr at þessi vandhœfi sé eigi svá mikil, at hann geti þá eigi vel haldit fyrir skapsmuna sakir, svá þeir vel uni. Jarlinn svarar, at þá skuli hann þessu ráða, enn miklu þykki sér varða, at vel sé við þá gert. Heitr Vermundr góðu um þat.

Ok þat verðr at lyktum, at berserkirnir fara með Vermundi; gefr þeim vel byri heim um sumarit, ok tekr Vermundr strax at bœta hús sín, ok hafði þá til heimilisstarfa. Brátt fansk þat á skapi berserkjanna, at þeir váru eigi feldir til vinnu, enn váru fúsir til manndrápa, ok stórvirkja; sǫgðu þeir Vermundi, at jarlinn hefði selt sik honum í hendr til trausts móti fjandmǫnnum hans, enn eigi til vinnu; váru þeir skapstirðir ok gerðusk nú ofrefli Vermundar. Iðrask hann nú at hann beiddi þessarrar gjafar af jarlinum, ok hugsar um, hvernig hann geti komit þeim af sér.

Þetta spyrsk víða, at Vermundr hefir þegit berserkina af jarlinum; þykkir nú óvinum Vermundar hálfu verra á hann at ráða enn áðr.

Vermundr átti dóttur eina fullvaxna; Halli lagði hug á hana, ok var oft á rœðum við hana; þetta rómaðisk brátt, ok verðr Vermundr þessa varr, enn lætr sem hann viti eigi.

Um vetrinn á útmánuðum sendir Vermundr mann at Hrauni til víga-Styrs bróður síns, þess erendis, at hann býðr honum at heimboði til sín. Styrr tekr því fálega í fyrstu, enn segir þó hann muni koma; telr þat eigi hafa verit vanda bróður síns fyrri, ok heldr hér muni nǫkkut undir búa, því fátt hafði þeira milli verit þangat til; ferr þó heiman með nǫkkura menn, ok ríðr vestr í Ísafjǫrð at Laugabóli. Tekr Vermundr á móti honum báðum hǫndum ok þakkar honum þarkomuna; gistir þar Styrr þrjár nætr í góðu yfirlæti; var þat kallat kynnisfǫr.

Þann dag, er Styrr vill brott ríða, sitja þeir brœðr yfir drykkjuborðum; eru nú báðir allglaðir, ok fellr alt vel á með þeim.

Þá mælir Vermundr: "Nú skaltu hafa þǫkk, bróðir, at þú hefir eftir bón minni heimsótt mik, ok þar þat hefir eigi fyrr verit, vilda ek at þú nytir þess í nǫkkuru. Hér er gjǫf sú, er mér sýnisk þér vel í hag koma; þat eru berserkir tveir, er hér hefi ek með mér; veit ek, at þú átt marga mótgǫngumenn ok víða árása ván".

Styrr mælti: "Þetta er mikil gjǫf, ok af því ek veit þat eigi í minni eigu, er þessu sé jafnvægt, þá kann ek þér eigi betri laun, enn ek gefi þér þessa berserki aftr, svá þú njótir þeira sjálfr".

Vermundr þykkisk við, ok segir hann geri eigi rétt at virða illa, er hann býðr honum til sæmdar svá þarfa gjǫf.

Styrr svarar: "Segðu hitt, bróðir, at þú iðrask, at þú hafir við berserkjunum tekit, því nú finnr þú þik eigi megnugan at halda þá fyrir þeira skapsmuna sakir".

Vermundr segir þá, at svá er, ok lætr upp alt et sanna, ok biðr hann at leysa sik við þetta vandræði. Styrr kveðsk deigr við þeim at taka, því jarlinn sé til eftirmælis, ef þá saki nǫkkut; muni hann þó þar at ráða, ef þeir vili sér fylgja, ok leysa svá vandræði hans. Vermundr verðr þessu glaðr.

Nú eru berserkirnir kallaðir þangat, ok spurðir, ef þeir vili Styr fylgja. Segir Vermundr, at Styrs ok þeira lunderni muni betr saman koma, því hann eigi sǫkóttara, enn sé skǫrungr í geði, enn sik þurfa heldr at snúask við búskapar annríki. Berserkirnir segja, at jarlinn hafi sik honum alleina til fylgdar fengit, enn vel ok hǫfðinglega lítisk sér á Styr; þó muni þeir hér á hætta, þar hann lofi at gera eftir sínu skapi, ok brúka sik til mannhefnda meir enn búsýslu. Verðr þat af, at berserkirnir skulu fara með Styr, ok skilja nú við Vermund allir.

Þorbjǫrn hét maðr, kallaðr Þorbjǫrn kjálki; hann bjó í Kjálkafirði; á milli Styrs ok hans hǫfðu lengi deilur verit, ok hafði Styrr aldri náð hefndum á honum eftir sínum vilja; nú þótti honum vel til fallit, at brúka berserkina þar til, svá hann kœmi sér í geðþokka við þá; segir hann þeim þessa fyrirætlan, ok eru þeir þess allfúsir. Þangat koma þeir á nóttu ok berja at dyrum; enn af því fólk alt var í svefni, var eigi skjótt til dyra gengit; skipar Styrr þá at brjóta upp dyrnar, ok þat gera berserkirnir.

Þorbjǫrn hvíldi í skála; hann vaknar við þenna hávaða, ok spyrr, hverr þar fari með slíkum óspektum, at brjóta hús á fólki um nætr. Styrr segisk þar vera, ok nú hafi hann þá menn með sér, er þori at sjá honum í augu, ok nú vili hann launa honum margar skapraunir, ok hafi þat alt oflengi undan dregizk, ok sé honum at verða við. Þorbjǫrn kveðsk hvárki mundu flýja né friðar beiðask; segisk senn kominn af fótum fram; þeir megi gera hvat þeir geti; hann vili taka við eftir fǫngum.

Þorbjǫrn lá í lokrekkju; hleypr hann nú upp í sænginni ok tekr sverð, er þar hekk, ok ver sik. Styrr eggjar nú berserkina stórum, ok segir þat eigi skammlaust, at einn maðr standi svá lengi fyrir þeim. Ok við þessi frýjunarorð verða berserkirnir óðir ok brjóta lokrekkjuna at Þorbirni, enn ámæla Styr, at hann frýi sér hugar, enn vogi hvergi sjálfr nærri at koma. Styrr gengr þá fram í ákafa ok sœkir at Þorbirni ok leggr hann í kviðinn, svá hann fellr.

Geðjask nú berserkjunum vel at hans framgǫngu, ok segjask gjarnan vilja fylgja svá djǫrfum foringja. Ríða nú þaðan ok lýsa víginu; getr um náttstaði þeira í sǫgunni; váru þeir fjórir, ok einn í Ljáskógum; koma nú heim at Hrauni, ok geðjask nú hvárumtveggjum vel at ǫðrum, ok þykkir þeim Styrr góðr ok rǫskr hǫfðingi; stóð nú eigi minni ótti af honum enn áðr, ok þótti óvinum Styrs hann nú allóárennilegr. Líðr nú af vetrinn.

Styrr átti dóttur gjafvaxta, er Ásdís hét. Leiknir, sá yngri berserkrinn, lagði þat í vanda sinn, at hann sat lǫngum á tali við hana ok at tafli; tók þá mǫnnum til at verða margrœtt um þetta, ok kom þat fyrir Styr, enn hann kvað þat engu varða, ok lét sem hann ekki vissi, þó hann þat vel sæi.

Nǫkkurum tíma síðar talask þeir við, berserkirnir ok Styrr; spyrr hann, hversu þeim getisk at sínu haldi. Þeir láta vel yfir, ok segja sér þykki hann vera hǫfðingi þeim til hœfis. Falla þá svá orð í þeira rœðu, at Styrr spyrr, hvárt þeir vili eigi leita sér nǫkkurrar staðfestu ok kvænask. Leiknir svarar, at eigi sé þat sér fjarri. Styrr spyrr, hvar honum renni hugr til. Leiknir svarar, þat muni helzt í hans valdi. Styrr svarar, at þó hér sé nǫkkur ójǫfnuðr á, þá felli sér hann vel í geð, ok mætti þat enn nú reynask betr. Styrr spyrr ok Halla, hvárt honum standi hugr til nǫkkurrar konu. Halli segir þat vera.

Styrr spyrr: "Hvar?"

Halli segir, Vermundr eigi þar svǫrum at ráða, ok mundi þat með hans atfylgi takask mega. Styrr tekr engu fjarri, ok fella nú þetta tal um sinn. Litlu síðar vekr Leiknir sama mál.

Styrr mælti: "Til skapsmuna ertu mjǫk við mitt lyndi, enn þess skaltu gæta, at þú hefir eigi fé móti at leggja".

Leiknir svarar: "Þó ek sé maðr félaus, þá kann vera ek geti unnit þau verk, sem þrek er í, þér til vilja, sem aðrir menn eru eigi í fœrum um, ok með því móti leyst mik frá fjártillagi, enn verit þér jafnan hér eftir til liðs með Halla bróður mínum; átt þú mótstǫðumenn marga, ok er þér því þǫrf traustra manna, enn þú fá mér bólfestu nǫkkura".

Styrr kvað þat satt vera, því sér væri stórt traust at þeira gervileika, ok vildi hann gera þar nǫkkura tilraun á áðr. Þykkir nú berserkjunum eigi óvænlega áhorfask.

Um várit ríðr Styrr út at Helgafelli til Snorra; vinátta var þá góð þeira á millum; gekk Snorri á veg með honum ok ræddusk þeir við allan daginn; enn engi maðr vissi, hvat þeir tǫluðu, eða hvaða erendi Styrr átti við Snorra.

Eru berserkirnir mjǫk eftirleitnir um konumálin, ok einna mest Leiknir. Styrr segir hann verði at sýna nǫkkurt þrekvirki áðr. Leiknir lætzk þess albúinn, ok spyrr, hvat þat sé.

Styrr mælti: "Hér er hraun hjá bæ mínum ilt yfirferðar; hefi ek oft hugsat, at ek vilda láta gera veg þar um ok ryðja þat, enn mik hefir skort mannstyrk; nú vilda ek þú gerðir þat".

Leiknir segir, þat þykki sér eigi mikit fyrir, ef hann njóti liðs Halla bróður síns. Styrr sagði, hann mætti þat við hann eiga.

Taka nú berserkirnir at ryðja hraunit at kveldi dags, ok at þeiri sýslan eru þeir um nóttina; vega þeir stór bjǫrg upp, þar þess þurfti, ok fœra út fyrir brautina, enn sumstaðar koma þeir stórum steinum í gryfjurnar, enn gera slétt yfir, sem enn má sjá; var þá á þeim enn mesti berserksgangr. Um morgininn hǫfðu þeir því lokit, ok er þat eitt et mesta stórvirki, er menn vita, ok mun sá vegr æ haldask með þeim ummerkjum, sem á eru, meðan landit stendr.

Skulu þeir nú gera eitt gerði ok hafa því lokit at dagmálum. Á meðan býr Styrr þeim bað, sem þeir skulu í fara, þá þeir hafa aflokit gerðinu; enn at morgni skal Leiknir hafa brullaup. Baðit var svá til búit, at þar var feldr stór hlemmr ofan í gólfit með einum glugg á, sem vatninu var inn um helt; húsit var grafit í jǫrð, ok váru dyr fyrir því með sterkum stokkum ok húsit alt af nýjum viðum ok et rammbyggilegasta; trǫppur váru fyrir húsinu upp at ganga.

Um morgininn, þá þeir eru at gerðissmíðinni, lætr Styrr Ásdísi búa sik sem allra bezt, enn bannar henni at vara berserkina við, hvat hann hafi í ráði; ok áðr enn þeir hafa lokit gerðinu, gengr hon brott frá húsunum á svig við berserkina, þar þeir eru at sínu starfi. Leiknir kallar til hennar ok spyrr, hvert hon skuli. Hon svarar engu.

Þá kvað Leiknir vísu þessa:

Nú hafa þeir aflokit þessu starfi. Segir nú Styrr, at hann hafi búit þeim bað, er þeir skuli í fara; hafi þeir nú þat þrekvirki unnit, er sér vel hugnisk, ok uppi muni verða um alla ævi.

Halli er í fyrstu eigi ráðinn at ganga í bað, ok spyrr, ef eigi skuli fleiri ganga í baðstofu með þeim. Styrr svarar, þat muni eigi hent ǫðrum, at ganga í bað ásamt slíkum afarmǫnnum sem þeir eru; enn Leiknir vill gera þat at vilja Styrs.

Nú setjask þeir í baðstofu, ok er hlemmrinn lagðr yfir ok borit grjót á; dyrunum er ok lokat ok borit grjót fyrir sem rammlegast, enn á trǫppurnar er breidd blaut uxahúð; baðstofan er gerð ákaflega heit. Enn þá þeir hafa setit í baðinu litla stund, lætr Styrr bera sem óðast brennheitt vatn ok steypa inn um glugginn. Finna nú berserkirnir, at eigi er alt heilt við þá; hamask þeir nú í baðinu ok brjótask á hlemminn; springr Leiknir inni, enn Halli kemsk út; ok er hann kemr á trǫppurnar, verðr honum fótaskortr ok fellr á húðinni; enn Styrr er þar fyrir með reidda øxi ok hǫggr á háls honum, svá Halli lét þar lífit.

At þessu verki unnu lætr Styrr leiða heim þjóra tvá tvævetra ok hǫggr þá, því þat var trúa í þá daga, at ef svá væri gert, yrði eigi af eftirmálum. Spurðisk þetta víða, ok rœddu menn misjafnt of víg þessi.

Skǫmmu síðar gifti Styrr dóttur sína Snorra goða, ok varð hann við þær tengdir traustari móti óvinum sínum.

Nú vaxa svá metorð ok yfirgangr Styrs, at flestum stóð mikill ótti af; þótt hann vægi menn, bœtti hann engu, ok flestir urðu svá at láta vera sem hann vildi, því engi feksk réttr yfir honum; stóðu ok margir ríkir menn at honum, vinir ok mágar, svá at fáir þorðu at veita honum nǫkkurar tilgerðir.

Maðr hét Einarr; á hann taldi Styrr nǫkkurar sakir, ok lét dómendr dœma sér stórar fébœtr. Þessi maðr átti Akreyjar á Breiðafirði; sló Styrr á þær eigu sinni, enn engi mælti á móti; flúði maðrinn af búi sínu ok duldisk um sumarit hingat ok þangat í Breiðafjarðareyjum; um vetrinn fór hann út á Mýrar, ok skaut Þórhalli á Jǫrfa skjóli yfir hann, ok annarr bóndi þar nálægt á Járngerðarstǫðum; heldu þeir hann til skiftis um vetrinn; enn um várit eftir vildi hann flytja sik suðr til Borgarfjarðar, ok hafði einn eða tvá húskarla með sér ok fáeina klyfjahesta.

Styrr helt spurnum fyrir þessu, ok reið heiman við nǫkkura menn, ok varð víss, hvar hann hafði verit um nóttina; reið hann eftir honum upp frá bæjum, ok sá á einum litlum hálsi til manna undan sér; enn þá þeir urðu varir við eftirreiðina, fóru þeir af almennings vegi; enn af því þeir fóru með klyfjahesta, enn hinir riðu lausu ok ǫrt á eftir, bar brátt saman með þeim; lét maðrinn húskarlana undan fara ok meinti Styrr mundi heldr eftir þeim ríða; enn Styrr þekti hann. Þar var mýrlendi er þeir hittusk, svá eigi varð greiðriðit.

Styrr spyrr, hvat valdi þessu fyrirtæki hans, at flytja sik ór bygðum, eða því hann hafi fyrir sér dulizk. Hinn svarar, at flestum sé kunnugr ofsi hans ok yfirgangr, ok hafi hann skilit margan við líf, sem hann hafi lagt minni þykkju á. Styrr segir hann beri sǫk á baki sér með þessu fyrirtæki, ok hafi hann nógar sakir til at drepa hann, ok þess erendis sé hann kominn.

Maðrinn hleypr af hestinum, ok vill taka til fóta ok renna undan; enn þat varð torsótt, því mýrin var blaut, ok fell hann í henni, enda váru hinir fleiri, er eftir sóttu; verðr þat skilnaðr þeira, at Styrr vegr hann þar, dysjar, ok lýsir víginu síðan. Þá kvað Styrr vísu, í hverri hann segisk nú hafa vegit þrjátigi ok þrjá menn, sem hann hefði eigi fébótum bœtt, ok svá varð um þetta víg.