Bókastaðir

... Halldórr Snorrason hafði verit út í Miklagarði með Haraldi, sem áðr er sagt, ok kom í Noreg með honum austan ór Garðaríki. Hafði hann þá mikla sœmd ok virðing af Haraldi konungi; var hann með konungi þenna vetr, er hann sat í Kaupangi.

Enn er á leið vetrinn ok vára tók, bjuggu menn kaupferðir sínar snimma; því at náliga hafði enginn eðr litill verit skipagangr af Noregi, fyrir sakir ófriðar ok aga þess, sem verit hafði milli Noregs ok Danmerkr. Enn er á leið várit, fann Haraldr konungr, at Halldórr Snorrason ógladdist mjök. Konungr spurði einn dag, hvat honum bjó í skapi.

Halldórr svarar: "Út fýsir mik til Íslands, herra".

Konungr mælti: "Margr mundi þó heimfúsari verit hafa, eðr hver eru fararefnin, eðr hversu verst fénu?"

Hann svarar: "Skjótt ætla ek at verja, því at ekki er til nema ígangsklæði mín".

"Lítt er þá launuð löng þjónusta ok margr háski, ok skal ek fá þér skip ok áhöfn; skal faðir þinn sjá mega, at þú hefir mér eigi til einkis þjónat".

Halldórr þakkaði konungi gjöfina. Fám dögum síðar fann Halldórr konung, ok spurði konungr, hversu mjök hann hefði ráðit sér skipverja.

Hann svarar: "Allir kaupsveinar hafa sér ráðit áðr skipan, enn ek fæ enga menn, ok því ætla ek, at eftir mun verða at vera skip þat, er þér gáfut mér".

Konungr mælti: "Eigi er þá vinveitt gjöfin, ok skulum vit enn bíða, ok vita, hvat ór ræðst um háseta.

Annan dag eftir var blásit til móts í bœnum, ok sagt, at konungr vill tala við bœjarmenn ok kaupmenn. Konungr kom seint til mótsins, ok sýndist með áhyggjusvip, þá er hann kom.

Hann mælti: "Þat heyrum vér sagt, at ófriðr muni komina í ríki várt austr í Vík; ræðr Sveinn Danakonungr fyrir Danaher, ok vill oss vinna skaða, enn vér viljum með engu móti upp gefa land várt; fyrir því leggjum vér bann fyrir hvert skip, at ór landi fari, fyrr enn ek hefi slíkt sem ek vil af hverju skipi, bæði af liði ok vistum, nema einn knörr, eigi mikill, er á Halldórr Snorrason, skal ganga til Íslands; enn þótt yðr þykki þetta nökkut strangt, er áðr hafit búit ferðir yðrar, þá berr oss nauðsyn til slíkra álaga; enn betra þætti oss, at um kyrrt væri at sitja, ok fœri hverr sem vildi".

Eftir þat sleit mótinu. Litlu síðar kom Halldórr á konungsfund. Konungr spurði, hvat þá liði um búnaðinn, hvárt hann fengi nökkura háseta.

Halldórr svarar: "Helzti marga hefi ek nú ráðit, því at miklu fleiri koma nú til mín ok beiða fars, enn ek mega öllum veita, ok veita menn mér mikinn atgang, at drjúgum eru brotin hús til mín, svá at hvárki nótt né dag hefi ek ró fyrir ákalsi manna hér um".

Konungr mælti: "Haltú nú þessum hásetum, sem þú hefir tekit, ok sjám enn hvat í gerist".

Næsta dag eftir var blásit móts, ok sagt, at konungr vill enn tala við kaupmenn. Nú var eigi sein atkoma konungs til mótsins, því at hann kom í fyrsta lagi; var hann þá bliðligr í yfirbragði.

Hann stóð upp ok mælti: "Nú eru góð tíðindi at segja: þat er ekki nema upplost ok lygi, er þér heyrðut sagt um ófriðinn fyrra dag; viljum vér nú leyfa hverju skipi ór landi at fara þangat, sem hverr vill sínu skipi halda; komit aftr at hausti ok fœrit oss gersimar; enn þér skulut hafa af oss í móti gœði ok vingan".

Allir kaupmenn, er þar váru, urðu þessu fegnir, ok báðu hann tala [konunga heilstan.

Fór Halldórr til Íslands um sumarit, ok var þann vetr með föður sínum. Hann fór útan eftir um sumarit, ok þá enn til hirðar Haralds konungs, ok er svá sagt, at Halldórr var þí eigi jafnfylginn konungi sem fyrr, ok sat hann eftir um aftna, þá er konungr gekk at sofa.

Maðr hét Þórir Englandsfari, ok hafði verit hinn mesti kaupmaðr ok lengi í siglingum til ýmissa landa, ok fœrt konungi gersimar. Þórir var hirðmaðr Haralds konungs, ok þá mjök gamall.

Þórir kom at máli við konung ok mælti: "Ek er maðr gamall, sem þér vitit, ok mœðumst ek mjök; þykkjumst ek nú eigi til fœrr, at fylgja hirðsiðum, minni at drekka, eðr um aðra hluti, þá sem til heyra; mun nú annars leita verða, þótt þetta sé bezt ok blíðast, at vera með yðr".

Konungr svarar: "Þar er okkr hœgt til órráða, vinr, ver með hirðinni, ok drekk ekki meira enn þú vill í mínu leyfi".

Bárðr hét maðr upplenzkr, góðr drengr ok ekki gamall; hann var með Haraldi konungi í miklum kærleikum; váru þeir sessunautar: Bárðr, Þórir ok Halldórr; ok eitt kveld, er konungr gekk þar fyrir, er þeir sátu ok drukku, í því bili gaf Halldórr upp hornit; þat var dýrshorn mikit ok skyggt vel; sá gerla í gegnum, at hann hafði drukkit vel til hálfs við Þóri; enn honum gekk seint af at drekka.

Þá mælti konungr: "Seint er þó menn at reyna, Halldórr", segir hann, "er þú níðist á drykkju við gamalmenni, ok hleypr at vændiskonum um síðkveldum, enn fylgir eigi konungi þínum".

Halldórr svarar engu; enn Bárðr fann at honum mislíkaði umræða konungs. Fór Bárðr þegar um morgininn snimma á fund konungs.

"Þó er þú nú árrisull, Bárðr", segir konungr.

"Er ek nú kominn", kvað Bárðr, "at ávíta yðr, herra; þér mæltut illa ok ómakliga í gærkveld til Halldórs vinar yðars, er þér kenndut honum, at hann drykki sleitiliga; því at þat var horn Þóris, ok hafði hann unnit, ok ætlaði þá at bera til skapkers, enn Halldórr tók við, ok drakk fyrir hann meirr enn til hálfs. Þat er ok hin mesta lýgi, er þér sögðut, at hann fœri at léttlætis konum, enn kjósa myndi vinir hans, at hann fylgdi yðr fastara". Konungr segir, at þeir Halldórr mundi þetta mál semja með sér, þá er þeir fyndist. Bárðr fór þá á fund Halldórs, ok sagði at konungr talaði góð orð til hans, — sagði einsætt, at hann gæfi sér ekki um, þótt konungr kastaði slíkum orðum fram með engri alvöru; átti Bárðr hinn bezta hlut at með þeim. Leið þá svá fram, at fæð var á með þeim konungi ok Halldóri. Enn er kom at jólum, þá váru víti upp sögð, sem siðr var til. Ok einn morgin um jólin var breytt hringingum; gáfu kertisveinar klokkurum fé til at hringja miklu fyrr enn vant var; varð Halldórr víttr ok fjöldi annarra manna. Settust þeir í hálm um daginn, ok skyldu drekka vitin. Halldórr sat í rúmi sínu; enn þeir fœrðu honum eigi at síðr vítit; hann sagðist eigi drekka mundu. Var þat sagt konungi.

"Þetta mun eigi satt", segir konungr, "ok mun hann við taka, ef ek fœri honum". Tók hann þá vítishornit, ok gekk at Halldóri með.

Hann stóð upp í móti konungi. Konungr bað hann drekka vítit.

Halldórr svarar: "Ek þykkjumst ekki víttr því heldr, þótt þér setit brögð til, ok breytit hringingum, til þess eins at gera mönnum víti".

Konungr mælti: "Þó mun þú nú drekka verða vítit eigi síðr enn aðrir menn".

"Vera má þat", segir Halldórr, "at þú komir því á leið, konungr, at ek drekka víti þetta; enn eigi myndi Sigurðr sýrr nauðga Snorra goða til slíkra hluta, ef hann vildi eigi". Tók hann þá við horninu ok drakk af; enn konungr reiddist mjök, ok gekk til rúms síns. Enn er kom átti dagr jóla, þá var mönnum gefinn máli. Þat silfr var kallat Haraldsslátta; þat var meiri hluti kopar, — þat bezta kosti at væri helmingr silfr. - Enn er Halldórr tók málann, hafði hann í möttulskauti sínu, ok leit á, ok sýndist honum eigi skírt málasilfrit; laust undir neðan annarri hendinni, ok fór silfrit í hálm niðr. Bárðr mælti: "Nú fór þú illa með; mun konungr þykkjast svívirðr, er ónýtt er málagjöf hans".

Halldórr svarar: "Ekki má fara at slíku; litlu hættir nú til".

Eftir jólin lét konungr búa skip sín, ok ætlaði suðr með landi.

Enn er konungr var mjök búinn, þá bjóst Halldórr ekki. Bárðr spurði, hví hann byggist eigi. "Því, at ek ætla hvergi at fara", segir Halldórr; "ek sé þat, at konungr þokkar ekki mitt mál".

"Hann mun þó vilja at vísu", segir Bárðr, "at þú farir". Gekk Bárðr þegar á konungsfund ok segir honum, at Halldórr bjóst ekki: "Máttú svá ætla", segir hann, "at vanskipaðr mun þér verða stafninn í stað hans".

"Seg honum svá, at ek ætla", segir konungr, "at hann skyli mér fylgja, ok þat með, at fæð sjá er ekki af alvöru, sem með okkr er um hríð".

Bárðr hitti Halldór, ok segir at konungr vildi með engum kosti láta hans þjónustu, ok með hans fortölum bjóst Halldórr ok fór með konungi.

Einhverja nótt, er þeir sigldu, mælti Halldórr til þess manns, er stýrði konungsskipinu: "Lát ýkva til".

Konungr mælti til þess er stýrði: "Halt svá fram".

Halldórr mælti öðru sinni: "Lát ýkva". Konungr bað hann svá fram halda.

Halldórr mælti: "Beint stefni þér á skerit". Því næst renndi á skerit svá hart, at þegar gekk undan skipinu undirhlutrinn, ok varð þá at flytja til lands með öðrum skipum, ok váru síðan reist tjöld, ok bœtt at skipinu. Um morgininn eftir vaknaði Bárðr við þat, at Halldórr batt húðfat sitt. "Hvat ætlast þú fyrir, fóstbróðir?", segir Bárðr.

Halldórr svarar: "Ek ætla á byrðing er hér liggr skammt frá oss; kann vera, at nú leggi sundr reyki vára, ef sinn veg fara hvárir; vil ek ekki, at konungr spilli oftar skipum sínum eðr öðrum gersimum mér til svívirðingar, ok at mér beri þá verr enn áðr". Bárðr mælti:" Bíð enn, lagsmaðr, meðan ek finn konung". Enn er konungr sá Bárð, mælti hann: "Snimma er þú á fótum, Bárðr". "Þess er enn þörf", segir Bárðr, "Halldórr er í brottbúnaði, ok þykkir þú, sem satt er, óvingjarnliga til sín gert hafa, ok er nökkut svá vant at gæta til með ykkr; ætlar hann nú norðr til Þrándheims til skips síns, ok sigla út til Íslands með reiði; ferr þá ómakliga ykkarr skilnaðr; er þat mín ætlun, at varla fáir þú annan mann jafntraustan honum".

Konungr lét, at þeir mundu enn sættast, ok kvað sér ekki mundu at þessu þykkja. Bárðr fór þá ok sagði Halldóri vingjarnlig orð konungs.

Halldórr segir: "Til hvers skal ek honum lengr þjóna; ek fæ eigi mála minn falslausan".

Bárðr mælti: "Get þess eigi; vel máttú þér líka láta þat, er lendra manna synir hafa ok þola, ok ekki fór þú með vægð at því næsta sinni: slótt niðr í hálm silfrinu ok ónýttir, ok mátt þú víst vita, at konungi þykkir slíkt svívirðiliga til sín gert".

Halldórr svarar: "Eigi má ek þat vita, at né eitt sinn hafi jafnmjök logizt í um fylgdina mína sem málagjöfina konungs".

"Satt mun þat vera", segir Bárðr, "bíð mín enn, ek vil hitta konung". Bárðr kom fyrir konung ok mælti: "Gerit sem ek bið, herra, fáit Halldóri mála sinn skíran, því at verðr er hann at hafa".

Konungr svarar: "Lízt þér eigi nökkur djörfung í, at krefja Halldóri annars mála enn taka lendra manna synir, við slíka svívirðing, sem hann fór með málanum næstum?"

Bárðr svarar: "Á hitt er að líta, herra, sem miklu er meira vert, drengskap hans ok svá langa ykkra vináttu, ok þar með þína stórmennsku; enn þér er kunnigt skaplyndi Halldórs ok stríðlæti, ok er þat þinn vegr, at gera honum sóma". Konungr mælti: "Vel ferr þér, ok fá honum silfr".

Var þá svá gert, ok fœrði Bárðr Halldóri tólf aura af brenndu silfri, ok mælti: "Sér þú nú, at þú hefir slíkt er þú beiðist af konungi".

Halldórr svarar: "Eigi skal ek þó oftar vera á konungsskipinu. Nú ef hann vill hafa mitt föruneyti lengr, þá fái hann mér skip til stjórnar ok eignar".

Bárðr mælti: "Þat heyrir ekki, at lendir menn láti skip sín fyrir þér, ok er þú of framgjarn".

Halldórr kveðst eigi mundu fylgja konungi, nema þetta fengist. Bárðr fór ok segir konungi, hvers Halldórr beiddist: "Ok ef hásetar þess skips", segir hann, "eru jafntraustir sem stýrimaðrinn, þá er yðr þat mikill styrkr".

Konungr mælti: "Þótt þetta þykki stórliga mælt, þá skal eigi neita liði Halldórs".

Sveinn ór Lyrgju hét lendr maðr; konungr lét Svein kalla til sín, ok mælti til hans: "Þú ert maðr stórættaðr, Sveinn, ok vitr; vil ek at þú sér á skipi með mér, ok hafa þik við ráð mín".

Hann svarar: "Meirr hefir þú aðra menn haft hér til við þínar ráðagerðir, er ek ok til þess lítt fœrr; eðr hverjum er þá skipit ætlat?"

"Halldórr Snorrason skal þat hafa", segir konungr.

Sveinn svarar: "Eigi kom mér þat í hug, at þú myndir íslenzkan mann láta taka af mér skipstjórn".

"Konungr mælti: "Hans ætt er ekki verri á Íslandi, enn þín í Noregi; eru þeir ok margir, sem enn byggja landit, er mjök skammt eiga at telja ætt sína til ríkra manna ok ágætra í Noregi". Varð nú svá at vera sem konungr vildi, ok tók Halldórr við skipinu. Helt konungr austr til Ósló, ok tók þar veizlur.

Þat var einn dag, er konungr sat ok drakk, ok margt manna með honum; Halldórr var þar inni í stofunni; þar kómu þá inn sveinar hans, ok váru allir vátir; sögðu, at Sveinn ok hans sveitungar höfðu tekit skip Halldórs, er þeir skyldu geymt hafa, enn keyrt þá á kaf. Halldórr stóð þegar upp, ok gekk fyrir konung, ok spurði, hvárt hann skyldi eiga skip þat, er hann hafði gefit honum, eðr skyldi sú gjöf eigi haldast?" Konungr segir at vísu haldast skyldu; kvaddi þegar til hirðsveitir sínar at fylgja Halldóri; bað þá skipa sem bezt sex skip eftir þeim Sveini.

Þeir gerðu svá; fóru at leita þeira Sveins, ok fundu þá, lét Sveinn eltast at landi, ok hlupu upp í skóg; enn Halldórr tók aftr skipit ok fór til konungs með. Þeir fóru norðr til Þrándheims, er á leið sumarit, ok sat konungr í Kaupangi um vetrinn. Sveinn í Lyrgju sat þann vetr at búum sínum, ok sendi orð Haraldi konungi, at hann vildi allt sitt mál um skipit leggja á hans vald; vildi þó helzt kaupa skipit at Halldóri, ef konungi líkaði það. Enn þegar at konungr sá, at Sveinn skaut öllu máli undir hans dóm, þá vildi hann svá til haga, at hvárumtveggja mætti líka; falaði konungr þá skipit at Halldóri ok keypti, galt hann þegar verðit í gulli ok brenndu silfri, svá at eigi stóð meira eftir enn hálf mörk gulls; heimti Halldórr þat lítt enda galzt þat eigi.

Enn er vára tók, sagði Halldórr konungi, at hann vildi út til Íslands um sumarit, ok lét sér vel koma, at þá gyldist þat, sem eftir stóð skipverðsins. Konungr fór heldr undan um gjaldit, ok fannst á, at honum þótti hvergi betr, er Halldórr heimti; enn ekki bannaði konungr honum útferð. Halldórr bjó skip sitt um várit. Eitt kveld síð, þá er hann var albúinn, lagði hann út ór ánni; var þá byrr ákominn. Halldórr gekk á bátinn með nökkura menn, ok röri inn at bryggjum; lagði hann at skutstafninn, ok lét þar halda einn mann, enn bað aðra sitja við árar, ok bíða sín svá. Gekk hann einn upp í bœinn með alvæpni, ok at því herbergi, er konungr ok drottning sváfu í, ok varð af skark nökkut, er hann gekk inn, svá at þau vöknuðu við, ok spurði konungr, hverr þar brýzt at þeim um nætr.

"Hér er Halldórr", segir hann; "er ek nú búinn til brottferðar, ok byrr á kominn, ok er nú ráð at gjalda féit, þat sem eftir stendr".

"Ekki má þat nú svá skjótt", segir konungr, "bíð þú morgins, ok munum vér þá greiða".

"Ek vil nú þegar hafa", segir Halldórr; "mun ek þessu sinni eigi erindislaust fara, því at ek kann skaplyndi þitt, ok veit ek, at þér mun eigi vel líka þessi mín ferð ok fjárheimta, hversu sem þú lætr nú; mun ek litt trúa þér héðan í frá; er þat ósýnt, at vit finnimst svá vilgisoft, at mitt sé vænna; skal nú neyta þess. Ek sé at drottning hefir hring á hendi því hófi mikinn; fá mér hann".

Konungr mælti: "Þá verðum vit at leita at skálum, ok vega hringinn".

"Ekki þarf þess", segir Halldórr, "tek ek hann fyrir skuld mína; mun þú ekki prettum við koma nú at sinni, ok lát til skjótt". Þá mælti drottning: "Fá honum hringinn, sem hann beiðir; sér þú eigi, at hann stendr með víghug yfir þér uppi". Tók hon þá hringinn ok fekk Halldóri.

Hann tók við, ok þakkaði þeim báðum gjaldit, ok bað þau vel lifa. Gekk hann út skyndiliga ofan til bátsins; lustu menn hans þá árum í sem harðast, ok röru út til skips síns, höfðu þegar uppi akkeri ok drógu segl. Var þat mjök jafnsnimma, at þeir höfðu um siglt, ok eigi skorti hornblástr at heyra í bœinn. Sá þeir þat síðast til, at þrjú langskip váru á flot kominn, ok heldu eftir þeim. Byrr var á blásandi, ok gekk knörrinn brátt mikit. Enn er konungsmenn sá, at Halldórr dró undan, hurfu þeir aftr, enn Halldór bar í haf, ok skildi þar með þeim. Byrjaði honum vel til Íslands, ok fundust þeir Haraldr konungr ekki síðan.