Bókastaðir

Á DǪGUM Innocentii páfa þess er inn þriði var meðr því nafni í postulligu sæti, gerðusk þau tíðendi í Norðrlǫndum, er saman eru sett í þessi bók um æfi Hákonar konungs, sonar Hákonar konungs Sverrissonar. Þá var liðit frá holdgan várs Herra Jesu Christi þúsund tvau hundruð ok þrír vetr. Þá vóru keisarar yfir Rómaborgar-ríki, Philipus af Sváfa út á Púli, en Otto son Heinriks hertuga af Brúnsvik fyrir norðan Fjall. Þeir stríddu sín í milli, þar til er Philipus af Sváfa var veginn af Philipo hertuga, sínum þjónustu-manni. Þá var konungr yfir Danmǫrk Valdimarr Valdimarsson, en Sǫrkvir Karlsson í Svíþjóð, Jón Heinreksson í Englandi, er kallaðr var Sine-terra, en Hákon Sverrisson var konungr í Noregi. Þat var einum vetri eptir andlát Sverris konungs.

Þann vetr hafði Hákon konungr setit norðr í Þróndheimi, ok fór um várit suðr til Bjǫrgynjar; hann dvaldisk þar litla hríð. Fór þaðan suðr með landi ok allt austr til Landsenda. Þar vóru þá með honum margir ágætir menn; Hákon galinn systur-son Sverris konungs ok Pétr steypir annarr systur-son hans, Sigurðr konungs-frændi, Hróarr konungs-frændi, Eyvindr prest-mágr, Dagfinnr bóndi, Einarr konungs-mágr, ok margir aðrir lendir menn ok sveitar-hǫfðingjar.

Þá er Hákon konungr fór austan frá Elfinni, dvaldisk hann mjǫk lengi í Borg um haustit. Þar [var] þá hjá honum kona sú er Inga hét, góð kona ok trúlynd; hon var góðra manna, frændkona Auðunnar í Borg; ok marga átti hon góða frændr í Borgar-sýslu er kallaðir vóru Varteigingar eða Varteigs-menn. Inga var í herbergjum Hákonar konungs, ok samrekti konungr henni svá at þat vissi Hákon galinn ok fleiri trúnaðar-menn hans.

Hákon konungr fór ór Borg ok inn til Oslóar, ok eptir þat norðr í land. Ór Osló fór með honum Margrét drótning er átt hafði Sverrir konungr ok frú Kristín dóttir þeirra. Hákon konungr kom til Bjǫrgynjar fyrir Jóla-fǫstu ok efnaði þar til mikillar Jóla-veizlu. Þann vetr í Jólum tók Hákon konungr sótt þá er hann leiddi til bana. Hann andaðisk átta dag Jóla.

Níunda dag Jóla tóku Birkibeinar sér konung, Guttorm son Sigurðar lávarðar. Tíunda dag Jóla gaf konungr jarls-nafn Hákoni galni frænda sínum, ok bazk hann þá fyrir her-stjórninni. Um várit fara Birkibeinar norðr til Þróndheims. Var Guttormr þar til konungs tekinn á Eyra-þingi yfir allt landit sem lǫg stóðu til. Þat sama sumar andaðisk Guttormr konungr í Niðarósi.

Eptir andlát Guttorms konungs hǫfðu Birkibeinar Eyra-þing. Var þar þá talat um konungs-tekju; vildu liðs-menn taka til konungs Hákon jarl, en Þrœndir mæltu í móti, ok vildu taka til konungs Inga, Bárðarson, Guttormssonar ok Ceciliu konungs-dóttur, bróður jarlsins sam-mœðra. Sǫgðu þeir, at hann var eigi firr konungdóminum í móðurætt, [enn Hákon] jarl bróðir hans, ok létu at jarl væri útlendr at fǫðurkyni, en Ingi Norœnn ok þar óðalborinn í Þróndheimi, ok kominn af inum beztum kynkvíslum er í vóru Noregi. Liðsinnaði [Eirikr] erkibiskup Þrœndum at þessu máli. Kom þar ekki ǫðru við, enn þeir vildu ráða hvern þeir skyldu konung hafa. Lauk svá því þingi at Ingi var þar til konungs tekinn. En þeir brœðr gerðu þá skipan með sér, at Ingi gaf Hákoni bróður sínum jarls-nafn; en hálft ríkit skyldi hafa hvárr þeirra við annan; en Hákon skyldi bindask [fyrir] flokkinum, þvíat hann var vanari hirðstjórninni, ok reyndr at harðfengi.

Um sumarit eptir var Ingi til konungs tekinn, sem fyrr var ritat, ok þeir hófu Bagla-flokk í Víkinni, Dana-konungr ok Nichulas biskup.

Þá var Inga, er fyrr var getit, austr í Borgar-sýslu í bygð þeirri er Heggin heitir á bœ þeim er Folkinsberg heitir. Þar sǫng prestr sá er Þróndr hét. Þar fékk Inga sótt, ok fœddi sveinbarn. En Þróndr prestr vissi at Hákon konungr Sverrisson var faðir sveinsins. Hann skírði sveininn, ok lét heita Hákon, ok fór með leyniliga, svá at hann trúði [øngum] til at halda [á] nema sonum sínum tveimr eða konu sinni. Þróndr prestr fóstraði sveininn leyniliga.

Erlendr hét maðr á Húsabœ, hann var frændi Sverris konungs af ætt Guttorms grábarða. Þróndr prestr fann Erlend, ok gerðu þeir þá ráð um mál sveinsins, at þat skyldi fara sem leyniligast. Þá tólf mánaðr ina næstu var sveinninn með Þróndi presti. En á ǫðrum vetri fyrir Jól byrjaðu þeir ferð sína austan ór Borgar-sýslu, Erlendr ok Þróndr prestr. Þeir hǫfðu með sér konungs-son ok móður hans, ok fóru sem leyniligast til Upplanda.

Þeir kómu Jóla-aptan í Hamar-kaupang á Heiðmǫrk. Þar vóru fyrir sýslumenn Birkibeina tveir; hét [annarr] Friðrekr slafsi en annarr Gjafvaldr gauti; þeir hǫfðu miklar sveitir ok fjǫlmennar, ok sátu með myklum ótta, þvíat þá vóru Baglar um ǫll Upplǫnd.

Ívarr biskup var þá í Hamri; hann var þá sem jafnan mikill óvin ættar Sverris konungs ok allra Birkibeina. Nú þó at [þeir] fœri leyniliga með sveininn þá varð biskup varr við [er] konungs son var kominn; Bauð þá biskup sveininum til sín um Jólin ok móður hans, ok talði frændsemi við sveininn, sem var. En Birkibeinum var engi trúnaðr á því, ok sǫgðu sveininn skyldu fara til hans eptir Jólin; ok fundu þat til, at hann var farmóðr ok svá móðir hans, svá at þau máttu ekki í fjǫlmenni vera.

En jafn-skjótt sem Jóladaginn leið, létu sýslumenn taka þrjá hesta ok fluttu í brott sveininn ok móður hans, ok hvíldusk eigi fyrr enn norðr við Litla-hamar. Þau vóru um Jólin á einum litlum bœ mjǫk leyniliga. En meðan Jólin vóru, gerðu Birkibeinar orð yfir á Þótn, ok í allar þær bygðir er í nánd vóru, ok stefndu til sín ǫllum Birkibeinum, þeim er í nánd vóru, þegar eptir Jólin.

At liðnum Jólum lyptu þeir ferð sinni ór Hamarkaupangi ok fóru þangat sem sveinninn var til Litlahamars, ok hǫfðu þau mœðgin brott með sér, ok viku þá í Eystri-dali ok ætluðu þaðan norðr til Þróndheims. Í þessari ferð fengu [þau] mikit vás af íllviðrum ok frostum ok snjóvum. Þeir vóru stundum úti um nætr á skógum ok óbygðum.

Eitt kveld gerði svá íllt veðr, at þeir vissu [eigi] hvar þeir fóru. Þá tóku þeir tvá menn þá er bezt vóru skíðfærir at fara með sveininum; hét annarr Þorsteinn skeifla en annarr Skærvaldr skrukka. Þeir fengu tvá bœndr til leiðsagnar með þeim, þá er kunnigt var. Þeir fara sem ákafligast, ok hittu þó eigi til bygðarinnar, ok kómu þar sem vóru úthlǫður nǫkkurar, ok slógu þar eld, ok bjoggu um sveininn. Síðan fóru leiðsǫgu-menn aptr á móti liðinu, ok kómu um miðnætti til hlǫðunnar aptr. Var þar hǫrð búð, því at ǫll hlaðan draup þegar snjórinn bráðnaði af eldinum. Þótti þá flestum vildara úti enn inni. Engi var ǫnnur fœða sveinsins enn þeir bræddu snjó í munn honum. En þat heitir Nafardalr er þeir vóru þá í.

Þeir kómu í svá miklar ófœrðir, at þeir fengu varla brotit snjóinn ǫðruvís enn þeir stǫppuðu með spjót-skǫptum sínum hversu sem hverr mátti brjóta. En hvar sem þeir kómu í Eystridali, þá gerðu bœndr þeim enn bezta beina ok léðu þeim reiðskjóta ok vísuðu þeim veg.

Svá hafa vitrir menn sagt, at þat hafi líkast verit, vás þat ok erviði er Birkibeinar hǫfðu í þessari ferð, með ótta þeim er þeir hǫfðu af sínum óvinum áðr enn þeir kómu með konungs son norðr í Þróndheim, því vási [ok erviði] er Óláfr Tryggvason ok Ástríðr móðir hans fengu í sínum ferðum þá er þau flýðu ór Noregi austr til Svíþjóðar fyrir ríki Gunnhildar konunga-móður ok sona hennar. Svá sem segir í Hákonar-kviðu er Sturla Þórðarson orti:

Erlingr steinveggr ok Philippus jarl ok hǫfðingjar Bagla þeir er í Túnsbergi sátu, fengu njósn af Nikulási biskupi, er þeir Erlendr af Húsabœ ok Þrándr prestr hǫfðu farit ór Borgar-sýslu til Upplanda. Þeim var ok sagt, at í ferð var með þeim son Hákonar konungs sonar Sverris. Sem þeir spurðu þessi tíðendi, þá sendu þeir átta sveitar-hǫfðingja til Upplanda með miklu liði at leita eptir sveininum, ok báðu þá allan hug á leggja at þeir fengi náð honum. Ok er [þeir] kómu upp á Heiðmǫrk, vóru Birkibeinar, þeir er sveininn hǫfðu, í brottu, ok í Eystridǫlum, ok sóttu norðr at fjalli. Spurðu Baglar at mikit lið dreif til þeirra. Ok með því at þá var veðrátta hǫrð en færðir þungar, báru Baglar eigi traust á at halda eptir þeim. Sneru þeir aptr á Heiðmǫrk. Sem Sturla segir:

Ok enn: —

Birkibeinar sóttu norðr eptir dalnum með sveininn. En þó at hart væri um færðina, þá kom þó mart manna til þeirra af ǫllum bygðum, Birkibeinar ok bónda-synir ór Guðbrands-dǫlum þeir sem sveininum vildu fylgja. Tveir sýslumenn kómu í Eystri-dali, hét annarr Semingr en annarr Þorbrandr svarti; vóru þeir nú fjórtán [tigir] manna ok um fram sveinar. Þeir kómu nú norðr af fjallinu í bygð þá er Ál heitir í ofanverðum Gaulardal. Þóttusk þeir komnir ór ǫllum mannháska at sinni.

Eigi megu menn undrask þó at alls-valdandi Guð hafi framarr veitt sína miskunn þessum konunga-sonum, Óláfi Tryggvasyni ok Hákoni, er hér er nú af sagt, ok frelsta þá af valdi sinna óvina, til svá mikillar frægðar sem hann hafði hvárn-tveggja skipat, annan til þess at hefja at upphafi Kristnina í Nóregs-konungs ríki, en annan til þess at styrkja hana framarr enn engi annarr Nóregs-konungr með inum helga Óláfi í kirkna-gerðum ok laga-skipan ok mǫrgu ǫðru uppheldi Guðs Kristni, sem þeim [mǫnnum] var kunnigt er samtíða vóru við hann, ok gǫrla vissu hans háttu ok atferðir.

Ingi konungr var í Niðarósi með miklu liði. Hann fékk njósn af því, at lið var komit austan um fjall; en þat fékk hann seint með sannindum spurt, því at Birkibeinar fóru tómliga ofan eptir bygðinni, er [þeir] vóru mjǫk farmóðir. Sá kvittr fló í bygðinni at konungs-son væri í ferðinni; en þat kunnu øngvir segja hvers konungs son hann var. Hugðu margir at ófriðr mundi vera, því at í þann tíma [hǫfðu] margir óaldar-flokkar hafizk bæði í Danmǫrk ok austr á Mǫrkum. Inga konungi var ok sagt at mikit lið var komit austan [um] fjall; ok meiri ván, at þeir hefði konungs-son með sér.

En fyrir því at [Ingi] konungr hafði ønga sanna njósn af þeirra ferð, þá lét hann blása liðinu út til Litlu-borgar, ok sendi síðan tvá hirðmenn upp á ásinn, Gunnar tind ok Eyvind Sámsson. Riðu þeir sem mátti skjótast. Ok sem þeir kómu á ásinn mættu þeir mǫnnum er sýslumenn hǫfðu sent fyrir sér á konungs fund; ok snerusk þá allir [saman] aptr til konungs; ok sǫgðu allt um ferðir sínar, at þeir hǫfðu konungs-son með sér, son Hákonar konungs frænda hans. Konungrinn þakkaði Guði ok allir [þeir] er heyrðu. Síðan vísaði hann ǫllu liðinu aptr til bœjarins; en [hann] sjálfr ok hirðin ǫll beið til þess er þeir kómu með sveininn.

Konungr tók sveininn ok kysti, ok bað frænda sinn [Guði] vel kominn með sér ok allri hirðinni. Viku þeir þá allir saman heim til bœjarins. Sveinninn var með konungi í góðu yfirlæti ok móðir hans. Allir fornir Birkibeinar urðu mjǫk fegnir sveininum, ok gengu hversdagliga at finna sveininn fyrir ástar sakir við fǫðurinn, ok eigi síðr fǫður-fǫðurinn.

Um várit eptir veittu Baglar slagit í Þróndheimi; en um sumarit eptir var ófriðr mikill í landi með Birkibeinum ok Bǫglum. Þá gaf Hákon jarl slagit í Bjǫrgyn. En um haustit fóru þeir norðr til Þróndheims. Ingi konungr ok Hákon [jarl] ok sátu þar um vetrinn.

Þá tók jarl konungs-son til sín ok móður hans, því at þá var með honum frú Christín. Jarl lagði svá mikla stund á sveininn, at hann virði hann at ǫllu sem [hann] veri hans son; ok lýsti því optliga fyrir sínum mǫnnum, at þeir Ingi konungr báðir sátu í fǫður-arfi þessa sveins.

Þenna vetr andaðisk Erlingr steinveggr. En Baglar tóku til konungs Philipum jarl sinn.

Um vetrinn eptir er konungs son var þré-vetr, fóru þeir Ingi konungr ok Hákon jarl norðan ór Þróndheimi með miklu liði ok suðr til Bjǫrgynjar, ok þaðan suðr í Vík. Þá lét Hákon jarl eptir í borginni frú Christinu konu sína ok Hákon konungs-son ok móður hans. Þar var ok frú Christin dóttir Sverris konungs. Þau vóru í borginni um sumarit þar til er Baglar kómu til Bjǫrgynjar, ok Birkibeinar gáfu upp borgina fyrir Bǫglum með ráði Þóris erchibiskups er þá var í Bjǫrgyn. En er borgin var upp gefin, þá tók Philipus, hǫfðingi Bagla, konungs-son til sín, ok var hann þrjár nætr með Bǫglum.

Þat var einn dag, at Baglar báru sveininn í lopt-svalir nǫkkurar yfir bryggjum þar sem langskip lágu fyrir. Þeir mæltu til sveinsins: "Sé langskip, konungs-son!"

"Sé ek," sagði hann.

"Hverr á?" sǫgðu þeir.

"Herra minn," kvað sveinninn.

"Herra þinn er Filipus konungr," sǫgðu þeir.

"Ekki er [hann minn] herra," sagði sveinninn, "Hákon jarl er minn herra, ok hann á skipin."

Þeir hlógu at ok mæltu, "eigi man þessi sveinn oss tryggr vera, Bǫglum."

Hreiðarr sendimaðr var þá einn inn mesti hǫfðingi með Bǫglum ok ráðsmaðr með flokkinum. Hann kallaði til tals við sik nǫkkura sveitar-hǫfðingja af ráðgjǫfum Bagla ok mælti: "Ef vér skyldim stórræði með hǫndum hafa, þá væri þat nú eitt efni í váru máli, er aldri var fyrr, ok vér mættim allan styrk hafa undan Birkibeinum, ok allt landit mundi með oss vera."

Þeir spurðu hvert efni þat var.

Hann svarar: "Vér hǫfum hér í vóru valdi son Hákonar konungs Sverrissonar, þess hǫfðingja er allt fólk elskaði; veit ek ok, at allir fornir Birkibeinar unnu svá mikit feðr hans, at þeir munu gjarna vilja þjóna hans afspringi, ok þar líf sitt við leggja. Nú ef vér tǫkum hann til konungs yfir várn flokk, en gefum þeim jarls-nafn er áðr heitir várr konungr; eru vér ok svá viti bornir, er nú erum hér á stefnunni, at vér vitum lǫg ins helga Óláfs konungs á þessu, at sá er réttr konungr; er konungs-son er en eigi dóttur-son eða systur-son konunga, sem vér þjónum nú hvárir-tveggju, Birkibeinar ok Baglar; þœtti mér sem þat væri várum hǫfðingja mest sœmð, at hann hefði sína gæzlu yfir hváru-tveggja, ríkinu ok konunginum; þœtti mér sem hann væri þá bæði konungr ok jarl yfir Noregi."

Ráðgjafar Bagla þeir sem á stefnunni vóru, sǫgðu [sumir] at þat var hǫfuð-ráð; en sumir kǫlluðu sér ófallit at taka konungs ráð af þeim hǫfðingja er með þeirra styrk ok trausti hafði áðr konungs-nafn fengit. En þat var þó mest efni í, at Baglar þorðu eigi upp at kveða; fyrir því at þeir hugðu, at konungr þeirra mundi verða þeim stórliga reiðr.

Þenna tíma fengu Baglar njósn af því, at Hákon jarl var sunnan á leið, ok hann mundi skjótt koma til bœjarins. En Baglar vildu fyrir øngan mun bíða hans; ok bjoggusk í brott af skyndingu.

Þá gékk Þórir erkibiskup til herra Filipus ok bað hann fá sér konungs-son. Ok hann gerði eptir bœn erkibiskups. Fékk erkibiskup konungs-son í sína gæzlu, ok var hann með honum þar til er jarl kom austan.

Hákon jarl tók glaðliga við sveininum; þakkaði Guði er hann var kominn ór valdi Bagla heill; ok sagði hann skyldu eigi við hann skilja síðan. Fór þá sveinninn til jarls, ok móðir hans; ok var með honum jafnan síðan hvárt sem hann [var] í kaupstǫðum eða á skipum.

Þenna vetr enn næsta eptir sem sveinninn var á fjórða vetr, ok kǫlluðu menn inn illa vetr, en Birkibeinar kǫlluðu Seleyja-vetr, því at þeir lágu í Seleyjum um haustit lengi: Þá var konungs-son með jarlinum; hann hafði Óláfs-súðina, hon var eitt rúm ok þrír tigir. Þá vóru mikil frost, svá at fraus allan drykkinn; ok svá var smjǫrit hart, at eigi mátti klína á brauðit fyrir konungs-son. En hann vildi jafnan frammi vera með hirðinni, því at allir vóru vel við hann, þeir bezt er fornastir [vóru]. Jarl gaf konungssyni flúr-brauð bakat, þykkt ok blautt svá at vefja mátti saman. Konungs-son stóð fyrir hirðinni, ok var mjǫk kalt. Hann [sá] at sumir bitu annan bitann af brauði en annan af smjǫri. Hann tók smjǫrit ok vafði í brauðinu ok mælti: "Bindu vér nú smjǫrit, Birkibeinar." En allir hlógu at honum, er heyrðu. Varð þat orð svá frægt, at allir í herinum hǫfðu þat orðtak: "Bindu vér nú smjǫrit, Birkibeinar, svá býðr konungs-son."

Sveinninn var mjǫk sprækr, þó at lítill væri vǫxtrinn ok aldrinn; var hann mjǫk roskinn í orðum ok hlægi-málugr, svá at jarl ok allir aðrir þeir sem heyrðu, hǫfðu gaman af orðum sveinsins. Optliga tóku Birkibeinar hann tveir í senn, ok toguðu hann, hélt annarr í hǫfuð en annarr í fœtr, fyrir gamans sakir; ok kvóðusk draga hann til munar. Mæltu því svá, at þeim þótti hann of lítit vaxa.

Þá er Hákon konungs-son var sjau vetra gamall, lét jarl setja hann til bókar. En er hann hafði at námi verit um stund, spurði jarl: "Hvat nemr þú, Hákon?" sagði hann.

"Ek nem sǫng, minn herra," sagði hann.

Jarl svarar: "Ekki skaltú sǫng nema, þú skalt hvárki vera prestr né biskup."

Mikla elsku hafði jarl á konungs-syni ok svá frú Kristín; en þó var svá hennar skaplyndi, sem flestra er kvenna, at stundum mælti hon mjúkt til hans, en stundum harðliga er hon var reið; ok lézk eigi vita hvers son hann var.

Ok er jarl heyrði svǫr hennar [mælti hann]: "eigi skaltú svá tala; þat vitu allir menn, at vér sitjum í ættleifð hans ok fǫður-arfi, ok bróðir [minn]." Þetta mælti hann opt ǫllum mǫnnum áheyrandum.

Birkibeinar ok Baglar sættusk í Hvítings-eyjum eptir Seleyja-vetr um sumarit. En þá er þeir vóru sáttir ok friðr var orðinn í landi ǫllu, hafði Hákon jarl þá umleitan við vini sína, at hann vildi láta taka sik til konungs yfir þriðjung lands. En Ingi konungr setti þar fyrir þvert nei.

Eptir þetta hóf jarlinn annan útveg. Hann átti skilgetinn son, er hét jungherra Knútr; en konungrinn átti frillu-son er Guttormr hét. Jarl bað, at þeir konungrinn gerði þau einka-mál sín í milli, at sá þeirra er lengr lifði, skyldi [taka] allt ríkit eptir annan, ef hann ætti eigi skilfenginn son. En sá skilfenginn arfi þeirra, er lengr lifði eptir þá báða, skyldi hann eiga allan Noreg ok allan arf annan. Þessum einka-málum var lýst á Eyra-þingi svá at við vóru Þórir erkibiskup ok Eirekr erkibiskup, Nikulás biskup, Marteinn biskup ok mikill fjǫldi annarra manna. Þessi einka-mál vóru staðfest með innsiglum konungs ok jarls ok biskupanna.