Bókastaðir

Nú er at segja frá Hrafni, at hann sat at brúðhlaupi sínu at Borg, ok er þat flestra manna sǫgn, at brúðrin væri heldr dǫpr, ok er þat satt, sem mælt er, at "lengi man þat er ungr getr", ok var henni nú ok svá.

Þat varð til nýlundu þar at veizlunni, at sá maðr bað Húngerðar Þóroddsdóttur ok Jófríðar, er Svertingr hét ok var Hafr-Bjarnarson, Molda-Gnúps sonar, ok skyldu þau ráð takask um vetrinn eftir jól uppi at Skáney. Þar bjó Þorkell, frændi Húngerðar, son Torfa Valbrandssonar. Móðir Torfa var Þórodda, systir Tungu-Odda.

Hrafn fór heim til Mosfells með Helgu konu sína. Ok er þau hǫfðu þar skamma stund verit, þá var þat einn morgin, áðr þau risu upp, at Helga vakir, enn Hrafn svaf, ok lét hann illa í svefni. Ok er hann vaknaði, spyrr Helga, hvat hann hefði dreymt. Hrafn kvað þá vísu:

Helga mælti: "Þat man ek aldri gráta", segir hon, "ok hafi þér illa svikit mik, ok man Gunnlaugr út kominn". Ok grét Helga þá mjǫk.

Ok litlu síðar fluttisk útkváma Gunnlaugs. Helga gerðisk þá svá stirð við Hrafn, at hann fekk eigi haldit henni heima þar, ok fóru þau þá heim aftr til Borgar, ok nýtti Hrafn lítit af samvistum við hana.

Nú búask menn til boðs um vetrinn. Þorkell frá Skáney bauð Illuga svarta ok sonum hans. Ok er Illugi bóndi bjósk, þá sat Gunnlaugr í stofu ok bjósk ekki. Illugi gekk til hans ok mælti: "Hví býsk þú ekki, frændi?"

Gunnlaugr svarar: "Ek ætla eigi at fara".

Illugi mælti: "Fara skaltu víst, frændi," segir hann, "ok slá ekki slíku á þik, at þrá eftir einni konu, ok lát sem þú vitir eigi, ok man þik aldri konur skorta".

Gunnlaugr gerði sem faðir hans mælti, ok kvámu þeir til boðsins, ok var þeim Illuga ok sonum hans skipat í ǫndvegi, enn þeim Þorsteini Egilssyni ok Hrafni, mág hans, ok sveitinni brúðguma í annat ǫndvegi gegnt Illuga. Konur sátu á palli, ok sat Helga hin fagra næst brúðinni, ok rendi oft augum til Gunnlaugs, ok kemr þar at því, sem mælt er, at "eigi leyna augu, ef ann kona manni". Gunnlaugr var þá vel búinn, ok hafði þá klæðin þau hin góðu, er Sigtryggr konungr gaf honum, ok þótti hann þá mikit afbragð annarra manna fyri margs sakir, bæði afls ok vænleiks ok vaxtar. Lítil var gleði manna at boðinu.

Ok þann dag, er menn vóru í brottbúningi, þá brugðu konur gǫngu sinni ok bjoggusk til heimferðar. Gunnlaugr gekk þá til tals við Helgu, ok tǫluðu lengi, ok þá kvað Gunnlaugr vísu:

Ok enn kvað hann:

Ok þá gaf Gunnlaugr Helgu skikkjuna Aðalráðsnaut, ok var þat gersimi sem mest. Hon þakkaði honum vel gjǫfina.

Síðan gekk Gunnlaugr út, ok vóru þá komin hross ok hestar sǫðlaðir, ok margir allvænlegir ok búndnir heima á hlaðinu. Gunnlaugr hljóp á bak einhverjum hesti ok reið á skeið eftir túninu, ok at þangat, er Hrafn stóð fyri, ok varð Hrafn at hopa undan. Gunnlaugr mælti: "Ekki er at hopa undan, Hrafn", segir hann, "fyri því at enga ógn býð ek þér at sinni; enn þú veizt, til hvers þú hefir unnit".

Hrafn svarar ok kvað vísu:

Gunnlaugr svarar: "Vera má", segir hann, "at margar sé, enn eigi þykkir mér svá".

Þá hlupu þeir Illugi at ok Þorsteinn, ok vildu ekki, at þeir ættisk við. Þá kvað Gunnlaugr vísu:

Ok eftir þetta riðu menn heim hvárirtveggju, ok var alt kyrt ok tíðendalaust um vetrinn. Nýtti Hrafn síðan ekki af samvistum við Helgu, þá er þau Gunnlaugr hǫfðu fundizk.

Ok um sumarit riðu menn fjǫlmennir til þings: Illugi svarti ok synir hans með honum, Gunnlaugr ok Hermundr; Þorsteinn Egilsson ok Kollsveinn son hans; Ǫnundr frá Mosfelli ok synir hans allir; Svertingr Hafr-Bjarnarson. Skafti hafði þá enn lǫgsǫgu.

Ok einn dag á þinginu, er menn gengu fjǫlmennir til lǫgbergs, ok er þar var lokit at mæla lǫgskilum, þá kvaddi Gunnlaugr sér hljóðs ok mælti: "Er Hrafn hér Ǫnundarson?"

Hann kveðsk þar vera.

Gunnlaugr ormstunga mælti þá: "Þat veizt þú, at þú hefir fengit heitkonu minnar ok dregsk til fjandskapar við mik. Nú fyri þat vil ek bjóða þér hólmgǫngu hér á þinginu á þriggja nátta fresti í Øxarárhólma".

Hrafn svarar: "Þetta er vel boðit, sem ván var at þér", segir hann, "ok em ek þess albúinn, þegar þú vill".

Þetta þótti ilt frændum hvárstveggja þeira, enn þó vóru þat lǫg í þann tíma, at bjóða hólmgǫngu, sá er vanhluta þóttisk verða fyri ǫðrum.

Ok er þrjár nætr vóru liðnar, bjoggusk þeir til hólmgǫngu, ok fylgdi Illugi svarti syni sínum til hólmsins með miklu fjǫlmenni, enn Skafti lǫgsǫgumaðr fylgdi Hrafni ok faðir hans, ok aðrir frændr hans. Ok áðr Gunnlaugr gengi út í hólminn, þá kvað hann vísu þessa:

Hrafn svarar ok kvað þetta:

Hermundr helt skildi fyri Gunnlaug bróður sinn; enn Svertingr Hafr-Bjarnarson fyrir Hrafn. Þrim mǫrkum silfrs skyldi sá leysa sik af hólminum er sárr yrði. Hrafn átti fyrr at hǫggva, er á hann var skorat, ok hjó hann í skjǫld Gunnlaugs ofanverðan, ok brast sverðit þegar sundr undir hjǫltunum, er til var hǫggvit af miklu afli. Blóðrefillinn hraut upp af skildinum, ok kom á kinn Gunnlaugi ok skeindisk hann heldr enn eigi. Þá hlupu feðr þeira þegar á millum ok margir aðrir menn.

Þá mælti Gunnlaugr: "Nú kalla ek at Hrafn sé sigraðr, er hann er slyppr".

"Enn ek kalla at þú sér sigraðr", segir Hrafn, "er þú ert sárr orðinn".

Gunnlaugr var þá allœfr ok reiðr mjǫk ok kvað ekki reynt vera. Illugi faðir hans kvað ekki skyldu reyna meira at sinni.

Gunnlaugr svarar: "Þat mynda ek vilja", segir hann, "at vit Hrafn mœttimsk svá ǫðru sinni, at þú værir fjarri, faðir, at skilja okkr".

Ok við þetta skildu þeir at sinni ok gengu menn til búða sinna. Ok annan dag eftir í lǫgréttu var þat í lǫg sett, at af skyldi taka hólmgǫngur allar þaðan í frá, ok var þat gert at ráði allra vitrustu manna er við vóru staddir; enn þar vóru allir þeir er vitrastir vóru á landinu. Ok þessi hefir hólmganga síðast verit framin á Íslandi, er þeir Hrafn ok Gunnlaugr bǫrðusk. Þat hefir hit þriðja þing verit fjǫlmennast, annat eftir brennu Njáls, hit þriðja eftir Heiðarvíg.

Ok einn morgin, er þeir brœðr Hermundr ok Gunnlaugr gengu til Øxarár at þvá sér, þá gengu ǫðrum megin at ánni konur margar, ok var þar Helga hin fagra í því liði.

Þá mælti Hermundr: "Sér þú Helgu vinkonu þína hér fyri handan ána?"

Gunnlaugr svarar: "Sé ek hana víst". Ok þá kvað Gunnlaugr vísu þessa:

Síðan gengu þeir yfir ána, ok tǫluðu þau Helga ok Gunnlaugr um stund. Ok er þeir gengu austr yfir ána, þá stóð Helga ok starði á Gunnlaug lengi eftir. Gunnlaugr leit þá aftr yfir ána ok kvað vísu þessa:

Ok eftir þetta um liðit riðu menn heim af þinginu, ok var Gunnlaugr heima á Gilsbakka.

Ok einn morgin, er hann vaknaði, þá vóru allir menn upp risnir, nema hann lá. Hann hvíldi í lokrekkju innar af seti. Þá gengu í skálann tólf menn, allir alvápnaðir. Ok var þar kominn Hrafn Ǫnundarson. Gunnlaugr spratt upp þegar ok gat fengit vápn sín.

Þá mælti Hrafn: "Við engu skal þér hætt vera", segir hann; "enn þat er erendi mitt hingat, at þú skalt nú heyra. Þú bautt mér hólmgǫngu í sumar á alþingi, ok þótti þér sú ekki reynd verða. Nú vil ek þér bjóða, at vit farim báðir á brott af Íslandi ok utan í sumar, ok gangim á hólm í Noregi. Þar munu eigi frændr okkrir fyri standa".

Gunnlaugr svarar: "Mæl drengja heilastr, ok þenna kost vil ek gjarna þiggja, ok er hér at þiggja, Hrafn", segir hann, "þann greiða, sem þú vill.

Hrafn svarar: "Þat er vel boðit, enn ríða munu vér fyrst at sinni"; ok við þetta skildu þeir.

Þetta þótti frændum hvárstveggja þeira stórum illa, enn fengu þó ekki at gert fyri ákafa þeira sjálfra, enda varð þat fram at koma, sem til dró.

Nú er at segja frá Hrafni, at hann bjó skip sitt í Leiruvágum. Tveir menn eru þeir nefndir, er fóru með Hrafni, systursynir Ǫnundar fǫður hans. Hét annarr Grímr, enn annarr Óláfr, ok vóru báðir gildir menn. Ǫllum frændum Hrafns þótti mikill svipr, er hann fór í brott; enn hann sagði svá: kvaðsk því Gunnlaug á hólm skorat hafa, at hann kvaðsk engar nytjar hafa Helgu, ok kvað annanhvárn verða at hníga fyri ǫðrum.

Síðan sigldi Hrafn í haf, er þeim gaf byr, ok kvámu skipi sínu í Þrándheim, ok var þar of vetrinn ok frétti ekki til Gunnlaugs á þeim vetri, ok þar beið hann Gunnlaugs um sumarit; ok enn annan vetr var hann í Þrándheimi, þar sem heitir í Lifangri.

Gunnlaugr ormstunga réðsk til skips með Hallfreði vandræðaskáldi norðr á Sléttu, ok urðu þeir síðbúnir mjǫk, ok sigldu þeir í haf, þegar byr gaf, ok kvámu við Orkneyjar litlu fyri vetr. Sigurðr jarl Hlǫðvisson réð þá fyri eyjunum ok fór Gunnlaugr til hans ok var þar um vetrinn ok virði jarl hann vel.

Ok um várit bjósk jarl í hernað. Gunnlaugr bjósk til ferðar með honum, ok herjuðu um sumarit víða um Suðreyjar ok Skotlandsfjǫrðu, ok áttu margar orrustur, ok reyndisk Gunnlaugr hinn hraustasti ok hinn vaskasti drengr, ok hinn harðasti karlmaðr, hvar sem þeir kvámu. Sigurðr jarl snerisk snemmendis sumars aftr, enn Gunnlaugr sté þá á skip með kaupmǫnnum, þeim er sigldu til Noregs, ok skildu þeir Sigurðr jarl með mikilli vináttu.

Gunnlaugr fór norðr til Þrándheims á Hlaðir á fund Eiríks jarls, ok var þar ǫndverðan vetr, ok tók jarl vel við honum ok bauð honum með sér at vera, ok þat þektisk hann. Frétt hafði jarl áðr viðskifti þeira Hrafns, svá sem var, ok sagði Gunnlaugi, at hann legði bann fyri, at þeir berðisk þar í hans ríki. Gunnlaugr kvað hann slíku ráða mundu, ok var Gunnlaugr þar um vetrinn ok jafnan fálátr.

Ok um várit einn dag gekk Gunnlaugr úti, ok Þorkell frændi hans með honum. Þeir gengu í brott frá bœnum; ok á vǫllum fyri þeim var mannhringr, ok í hringinum innan vóru tveir menn með vápnum ok skylmdusk. Var þar annarr nefndr Hrafn, enn annarr Gunnlaugr. Þeir mæltu, er hjá stóðu, at Íslendingar hyggi smátt ok væri seinir til at muna orð sín. Gunnlaugr fann, at hér fylgdi mikit háð, ok hér var mikit spott at dregit, ok gekk Gunnlaugr í brott þegjandi.

Ok litlu síðar eftir þetta segir Gunnlaugr jarli, at hann kveðsk eigi lengr nenna at þola háð ok spott hirðmanna hans um mál þeira Hrafns, ok beiddi jarl fá sér leiðtoga inn í Lifangr. Jarli var sagt áðr, at Hrafn var í brottu ór Lifangri ok farinn austr til Svíþjóðar, ok því gaf hann Gunnlaugi orlof at fara ok fekk honum leiðtoga tvá til ferðarinnar.

Nú ferr Gunnlaugr af Hlǫðum við sjaunda mann inn í Lifangr, ok þann morgin hafði Hrafn farit þaðan með fimta mann, er Gunnlaugr kvam þar um kveldit. Þaðan fór Gunnlaugr í Veradal ok kom þar at kveldi jafnan, sem Hrafn hafði áðr verit um nóttina. Gunnlaugr ferr, til þess er hann kom á efsta bœ í dalnum, er á Súlu hét, ok hafði Hrafn þaðan farit um morgininn. Gunnlaugr dvaldi þá ekki ferðina ok fór þegar um nóttina.

Ok um morgininn í sólarroð þá sá hvárir aðra. Hrafn var þar kominn, sem vóru vǫtn tvau, ok á meðal vatnanna vóru vellir sléttir, þat heita Gleipnisvellir; enn fram í vatnit annat gekk nes lítit, er heitir Dinganes. Þar námu þeir Hrafn við í nesinu ok vóru fimm saman. Þeir vóru þar með Hrafni frændr hans Grímr ok Óláfr.

Ok er þeir mættusk, þá mælti Gunnlaugr: "Þat er nú vel, er vit hǫfum fundizk".

Hrafn kvaðsk þat ekki lasta mundu, — "ok er nú kostr hvárr er þú vill", segir Hrafn, "at vér berimsk allir, eða vit tveir, ok sé jafnmargir hvárir".

Gunnlaugi kveðsk vel líka, hvárt at heldr er.

Þá mæltu þeir frændr Hrafns Grímr ok Óláfr: — kváðusk eigi vilja standa hjá, er þeir berðisk. Svá mælti ok Þorkell svarti frændi Gunnlaugs.

Þá mælti Gunnlaugr við leiðtogana jarls: "Þit skuluð sitja hjá ok veita hvárigum, ok vera til frásagnar um fund várn". Ok svá gerðu þeir.

Síðan gengusk þeir at ok bǫrðusk frœknlega allir. Þeir Grímr ok Óláfr gengu báðir í mót Gunnlaugi einum, ok lauk svá þeira viðskifti, at hann drap þá báða, enn hann varð ekki sárr. Þetta sannar Þórðr Kolbeinsson í kvæði því er hann orti um Gunnlaug ormstungu:

Þeir Hrafn sóttusk meðan ok Þorkell svarti frændi Gunnlaugs, ok fell Þorkell fyri Hrafni ok lét líf sitt, ok allir fellu fǫrunautar þeira at lyktum. Ok þá bǫrðusk þeir tveir með stórum hǫggum ok øruggum atgangi, er hvárr veitti ǫðrum, ok sóttusk einart í ákafa. Gunnlaugr hafði þá sverðit Aðalráðsnaut, ok var þat hit bezta vápn. Gunnlaugr hjó þá um síðir til Hrafns mikit hǫgg með sverðinu, ok undan Hrafni fótinn. Hrafn fell þó eigi at heldr, ok hnekti þá at stofni einum, ok studdi þar á stúfinum.

Þá mælti Gunnlaugr: "Nú ertu óvígr", segir hann, "ok vil ek eigi lengr berjask við þik, ørkumlaðan mann".

Hrafn svarar: "Svá er þat", segir hann, "at mjǫk hefir á leikizk minn hluta, enn þó myndi mér enn vel duga, ef ek fengi at drekka nǫkkut".

Gunnlaugr svarar: "Svík mik þá ei", segir hann, "ef ek fœri þér vatn í hjálmi mínum".

Hrafn svarar: "Ei mun ek svíkja þik", segir hann.

Síðan gekk Gunnlaugr til lœkjar eins ok sótti í hjálminum ok fœrði Hrafni; enn hann seildisk í mót hinni vinstri hendinni, enn hjó í hǫfuð Gunnlaugi með sverðinu hinni hœgri hendi, ok varð þat allmikit sár.

Þá mælti Gunnlaugr: "Illa sveiktu mik nú, ok ódrengilega fór þér, þar sem ek trúða þér".

Hrafn svarar: "Satt er þat", segir hann, "enn þat gekk mér til þess, at ek ann þér eigi faðmlagsins Helgu hinnar fǫgru".

Ok þá bǫrðusk þeir enn í ákafa; enn svá lauk at lyktum, at Gunnlaugr bar af Hrafni, ok lét Hrafn þar líf sitt. Þá gengu fram leiðtogar jarlsins ok bundu hǫfuðsárit Gunnlaugs. Hann sat þá meðan ok kvað þá vísu þessa:

Síðan bjoggu þeir um dauða menn ok fœrðu Gunnlaug á hest sinn eftir þat, ok kómusk með hann alt ofan í Lifangr. Ok þar lá hann þrjár nætr ok fekk alla þjónustu af presti ok andaðisk síðan ok var þar jarðaðr at kirkju. Ǫllum þótti mikill skaði at um hvárntveggja þeira, Gunnlaug ok Hrafn, með þeim atburðum sem varð um líflát þeira.

Ok um sumarit, áðr þessi tíðendi spurðusk út hegat til Íslands, þá dreymdi Illuga svarta, ok var hann þá heima á Gilsbakka: Honum þótti Gunnlaugr at sér koma í svefninum, ok var blóðugr mjǫk, ok kvað vísu þessa fyri honum í svefninum. Illugi mundi vísuna, er hann vaknaði ok kvað síðan fyri ǫðrum:

Sá atburðr varð suðr at Mosfelli hina sǫmu nátt, at Ǫnund dreymdi, at Hrafn kvæmi at honum ok var allr alblóðugr. Hann kvað vísu þessa:

Ok um sumarit annat eftir á alþingi mælti Illugi svarti til Ǫnundar at lǫgbergi: "Hverju viltu bœta mér son minn", sagði hann, "er Hrafn son þinn sveik hann í trygðum?"

Ǫnundr svarar: "Fjarkominn þykkisk ek til þess", sagði hann, "at bœta hann, svá sárt sem ek helt á þeira fundi; man ek ok engra bóta beiða þik fyri minn son".

Illugi svarar: "Kenna skal þá nakkvarr at skauti þinn frændi eða þinna ættmanna". Ok eftir þingit um sumarit var Illugi jafnan dapr mjǫk.

Þat var sagt um haustit, at Illugi reið heiman af Gilsbakka með þrjá tigu manna ok kvam til Mosfells snemma morgins. Ǫnundr kvamsk í kirkju ok synir hans, enn Illugi tók frændr hans tvá. Hét annarr Bjǫrn, enn annarr Þorgrímr. Hann lét drepa Bjǫrn, enn fóthǫggva Þorgrím. Reið Illugi heim eftir þat, ok varð þessa engi rétting af Ǫnundi.

Hermundr Illugason undi lítt eftir Gunnlaug bróður sinn ok þótti ekki hans hefnt at heldr, þótt þetta væri at gert. Maðr hét Hrafn, ok var bróðurson Ǫnundar at Mosfelli. Hann var farmaðr mikill ok átti skip, er uppi stóð í Hrútafirði.

Ok um várit reið Hermundr Illugason heiman einn samt ok norðr Holtavǫrðuheiði, ok svá til Hrútafjarðar ok út á Borðeyri til skips kaupmannanna. Kaupmenn vóru þá búnir mjǫk. Hrafn stýrimaðr var á landi ok margt manna hjá honum. Hermundr reið at honum ok lagði í gegnum hann spjótinu, ok reið þegar í brott; enn þeim varð ǫllum bilt félǫgum Hrafns við Hermund. Engar kvámu bœtr fyri víg þetta. Ok með þessu skilr skifti þeira Illuga svarta ok Ǫnundar at Mosfelli.

Þorsteinn Egilsson gifti Helgu dóttur sína, er stundir liðu fram, þeim manni, er Þorkell hét ok var Hallkelsson; hann bjó út í Hraundal. Ok fór Helga til bús með honum ok varð honum lítt unnandi, því at hon verðr aldri afhuga Gunnlaugi, þótt hann væri dauðr; enn Þorkell var þó vaskr maðr at sér ok auðigr at fé ok skáld gott. Þau áttu bǫrn saman ekki allfá. Þórarinn hét son þeira ok Þorsteinn, ok enn fleiri bǫrn áttu þau. Þat var helzt gaman Helgu, at hon rekti skikkjuna Gunnlaugsnaut, ok horfði þar á lǫngum.

Ok eitt sinn kom þar sótt mikil á bœ þeira Þorkels ok Helgu, ok krǫmdusk margir lengi. Helga tók þá ok þyngd ok lá þó eigi. Ok einn laugaraftan sat Helga í eldaskála, ok hneigði hǫfuð í kné Þorkatli bónda sínum, ok lét senda eftir skikkjunni Gunnlaugsnaut. Ok er skikkjan kvam til hennar, þá settisk hon upp, ok rakti skikkjuna fyri sér ok horfði á um stund. Ok síðan hné hon aftr í fang bónda sínum, ok var þá ǫrend. Þorkell kvað þá vísu þessa:

Helga var til kirkju fœrð, enn Þorkell bjó þar eftir, ok þótti ǫllum mikit fráfall Helgu, sem ván var at. Ok lýkr þar nú sǫgunni.