Bókastaðir

Nú er at segja frá Hrafni, at hann sat at brúðlaupi sínu at Borg, ok er þat flestra manna sögn, at brúðrin væri heldr döpr, ok er þat satt, sem mælt er, at lengi man þat, er ungr getr, ok var henni nú ok svá,

Þat varð til nýlundu þar at veizlunni,, at sá maðr bað Húngerðar Þóroddsdóttur ok Jófríðar, er Svertingr hét ok var Hafr-Bjarnarson, Molda-Gnúpssonar, ok skyldu þau ráð takast um vetrinn eftir jól uppi at Skáney. Þar bjó Þorkell, frændi HúngerSar, sonr Torfa Valbrandssonar. Móðir Torfa var Þórodda, systir Tungu-Odds.

Hrafn fór heim til Mosfells með Helgu, konu sína. Ok er þau höfðu þar skamma stund verit, þá var þat einn morgin, áðr þau risu upp, at Helga vakir, en Hrafn svaf, ok lét hann illa í svefni. Ok er hann vaknaði, spyrr Helga, hvat hann hefði dreymt. Hrafn kvað þá vísu:

Helga mælti: " Þat mun ek aldri gráta, " segir hon, " ok hafið þér illa svikit mik, ok mun Gunnlaugr út kominn. " Ok grét Helga þá mjök.

Ok litlu síðar fluttist útkváma Gunnlaugs. Helga gerðist þá svá stirð við Hrafn, at hann fekk eigi haldit henni heima þar, ok fóru þau þá heim aftr til Borgar, ok nýtti Hrafn lítit af samvistum við hana.

Nú búast menn til boðs um vetrinn.

Þorkell frá Skáney bauð Illuga svarta ok sonum hans. Ok er Illugi bóndi bjóst, þá sat Gunnlaugr í stofu ok bjóst ekki.

Illugi gekk til hans ok mælti: " Hví býst þú ekki, frændi? "

Gunnlaugr svarar: " Ek ætla eigi at fara. "

Illugi mælti: " Fara skaltu víst, frændi, " segir hann, " ok slá ekki slíku á þik, at þrá eftir einni konu, ok lát sem þú vitir eigi, ok mun þik aldri konur skorta. "

Gunnlaugr gerði sem faðir hans mælti, ok kómu þeir til boðsins, ok var þeim Illuga ok sonum hans skipat í öndvegi, en þeim Þorstein ' i Egilssyni ok Hrafni, mági hans, ok sveitinni brúðguma í annat öndvegi gegnt Illuga.

Konur sátu á palli, ok sat Helga in fagra næst brúðinni ok renndi oft augum til Gunnlaugs, ok kemr þar at því, sem mælt er, at eigi leyna augu, ef ann kona manni. Gunnlaugr var þá vel búinn ok hafði þá klæðin þau in góðu, er Sigtryggr konungr gaf honum, ok þótti hann þá mikit afbragð annarra manna fyrir margs sakar, bæði afls ok vænleiks ok vaxtar.

Lítil var gleði manna at boðinu. Ok þann dag, er menn váru í brottbúningi, þá brugðu konur göngu sinni ok bjuggust til heimferðar. Gunnlaugr gekk þá til tals við Helgu, ok töluðu lengi, ok þá kvað Gunnlaugr vísu:

Ok enn kvað hann:

Ok þá gaf Gunnlaugr Helgu skikkjuna Aðalráðsnaut, ok var þat gersimi sem mest. Hon þakkaði honum vel gjöfina.

Síðan gekk Gunnlaugr út, ok váru þá komin hross ok hestar söðlaðir ok margir allvænligir ok bundnir heima á hlaðinu. Gunnlaugr hljóp á bak einhverjum hesti ok reið á skeið eftir túninu ok at þangat, er Hrafn stóð fyrir, ok varð Hrafn at hopa undan.

Gunnlaugr mælti: " Ekki er at hopa undan, Hrafn, " segir hann, " fyrir því at enga ógn býð ek þér at sinni, en þú veizt, til hvers þú hefir unnit. "

Hrafn svarar ok kvað vísu:

Gunnlaugr svarar: " Vera má, " segir hann, " at margar sé, en eigi þykkir mér svá. "

Þá hljópu þeir Illugi at ok Þorsteinn, ok vildu ekki, at þeir ættist við. Þá kvað Gunnlaugr vísu:

Ok eftir þetta riðu menn heim hvárirtveggju, ok var allt kyrrt ok tíðendalaust um vetrinn. Nýtti Hrafn ekki síðan af samvistum við Helgu, þá er þau Gunnlaugr höfðu fundizt.

Ok um sumarit riðu menn fjölmennir til þings, Illugi svarti ok synir hans með honum, Gunnlaugr ok Hermundr, Þorsteinn Egilsson ok Kollsveinn, sonr hans, Önundr frá Mosfelli ok synir hans allir, Svertingr Hafr-Bjarnarson. Skafti hafði þá enn lögsögu.

Ok einn dag á þinginu, er menn gengu fjölmennir til Lögbergs ok er þar var lykt at mæla lögskilum, þá kvaddi Gunnlaugr sér hljóðs ok mælti: " Er Hrafn hér Önundarson? "

Hann kveðst þar vera.

Gunnlaugr ormstunga mælti þá: " Þat veizt þú, at þú hefir fengit heitkonu minnar ok dregst til fjandskapar við mik. Nú fyrir þat vil ek bjóða þér hólmgöngu hér á þinginu á þriggja nátta fresti í Öxarárhólmi. "

Hrafn svarar: " Þetta er vel boðit, sem ván var at þér, " segir hann, " ok em ek þess albúinn, þegar þú vill. "

Þetta þótti illt frændum hvárstveggja þeira, en þó váru þat lög í þann tíma at bjóða hólmgöngu, sá er vanhluta þóttist verða fyrir öðrum.

Ok er þrjár nætr váru liðnar, bjuggust þeir til hólmgöngu, ok fylgði Illugi svarti syni sínum til hólmsins með miklu fjölmenni, en Skafti lögsögumaðr fylgði Hrafni ok faðir hans ok aðrir frændr hans.

Ok áðr Gunnlaugr gengi út í hólminn, þá kvað hann vísu þessa:

Hrafn svarar ok kvað þetta:

Hermundr helt skildi fyrir Gunnlaug, bróður sinn, en Svertingr Hafr-Bjarnarson fyrir Hrafn. Þrem mörkum silfrs skyldi sá leysa sik af hólminum, er sárr yrði.

Hrafn átti fyrr at höggva, er á hann var skorat, ok hjó hann í skjöld Gunnlaugs ofanverðan, ok brast sverðit þegar sundr undir hjöltunum, er til var höggvit af miklu afli. Blóðrefillinn hraut upp af skildinum ok kom í kinn Gunnlaugi ok skeindist hann heldr en eigi. Þá hljópu feðr þeira þegar í millim ok margir aðrir menn.

Þá mælti Gunnlaugr: " Nú kalla ek, at Hrafn sé sigraðr, er hann er slyppr. "

" En ek kalla, at þú sér sigraðr, " segir Hrafn, " er þú ert sárr orðinn. "

Gunnlaugr var þá allæfr ok reiðr mjök ok kvað ekki reynt vera. Illugi, faðir hans, kvað þá eigi skyldu reyna meir at sinni.

Gunnlaugr svarar: " Þat mynda ek vilja, " segir hann, " at vit Hrafn mættimst svá öðru sinni, at þú værir fjarri, faðir, at skilja okkr. "

Ok við þetta skilðu þeir at sinni, ok gengu menn heim til búða sinna. Ok annan dag eftir í lögréttu var þat í lög sett, at af skyldi taka hólmgöngur allar þaðan í frá, ok var þat gert at ráði allra vitrustu manna, er við váru staddir, en þar váru allir þeir, er vitrastir váru á landinu. Ok þessi hefir hólmganga síðast framið verit á Íslandi, er þeir Hrafn ok Gunnlaugr börðust. Þat hefir it þriðja þing verit fjölmennast, annat eftir brennu Njáls, it þriðja eftir Heiðarvíg.

Ok einn morgin, er þeir bræðr, Hermundr ok Gunnlaugr, gengu til Öxarár at þvá sér, þá gengu öðru megin at ánni konur margar, ok var þar Helga in fagra í því liði.

Þá mælti Hermundr: " Sér þú Helgu, vinkonu þína, hér fyrir handan ána? "

Gunnlaugr svarar: " Sé ek hana víst. "

Ok þá kvað Gunnlaugr vísu þessa:

Síðan gengu þeir yfir ána, ok töluðu þau Helga ok Gunnlaugr um stund. Ok er þeir gengu austr yfir ána, þá stóð Helga ok starði á Gunnlaug lengi eftir. Gunnlaugr leit þá aftr yfir ána ok kvað vísu þessa:

Ok eftir þetta um liðit riðu menn af þinginu, ok var Gunnlaugr heima at Gilsbakka. Ok einn morgin, er hann vaknaði, þá váru allir menn upp risnir, nema hann lá. Hann hvíldi í lokrekkju innar af seti. Þá gengu í skálann tólf menn, allir alvápnaðir, ok var þar kominn Hrafn Önundarson. Gunnlaugr spratt upp þegar ok gat fengit vápn sín.

Þá mælti Hrafn: " Við engu skal þér hætt vera, " segir hann, " en þat er erendi mitt hingat, at þú skalt nú heyra. Þú bautt mér hólmgöngu í sumar á alþingi, ok þótti þér sú ekki reynd verða. Nú vil ek þér bjóða, at vit farim báðir á brott af Íslandi ok útan í sumar ok gangim á hólm í Nóregi. Þar munu eigi frændr okkrir fyrir standa. "

Gunnlaugr svarar: " Mæl drengja heilastr, ok þenna kost vil ek gjarna þiggja, ok er hér at þiggja, Hrafn, " segir hann, " þann greiða, sem þú vill. "

Hrafn svarar: " Þat er vel boðit, en ríða munum vér fyrst at sinni. "

Ok við þetta skilðu þeir. Þetta þótti frændum hvárstveggja þeira stórum illa, en fengu þó ekki at gert fyrir ákafa þeira sjálfra, enda varð þat fram at koma, sem til dró.

Nú er at segja frá Hrafni, at hann bjó skip sitt í Leiruvágum. Tveir menn eru þeir nefndir, er fóru með Hrafni, systursynir Önundar, föður hans. Hét annarr Grímr, en annarr Óláfr, ok váru báðir gildir menn. Öllum frændum Hrafns þótti mikill svipr, er hann fór í brott. En hann sagði svá, kvaðst því Gunnlaug á hólm skorat hafa, at hann kvaðst engar nytjar hafa Helgu, ok kvað annan hvárn verða at hníga fyrir öðrum.

Síðan sigldi Hrafn í haf, er þeim gaf byr, ok kómu skipi sínu í Þrándheim, ok var þar of vetrinn ok frétti ekki til Gunnlaugs á þeim vetri, ok þar beið hann Gunnlaugs um sumarit. Ok enn annan vetr var hann í Þrándheimi, þar sem heitir í Lifangri.

Gunnlaugr ormstunga réðst til skips með Hallfreði vandræðaskáldi norðr á Sléttu, ok urðu þeir síðbúnir mjök, ok sigldu þeir í haf, þegar byr gaf, ok kómu við Orkneyjar litlu fyrir vetr.

Sigurðr jarl Hlöðvisson réð þá fyrir eyjunum, ok fór Gunnlaugr til hans ok var þar um vetrinn, ok virði jarl hann vel. Ok um várit bjóst jarl í hernað. Gunnlaugr bjóst til ferðar með honum, ok herjuðu um sumarit víða um Suðreyjar ok Skotlandsfjörðu ok áttu margar orrostur, ok reyndist Gunnlaugr inn hraustasti ok inn vaskasti drengr ok inn harðasti karlmaðr, hvar sem þeir kómu. Sigurðr jarl snerist snemmendis sumars aftr, en Gunnlaugr sté þá á skip með kaupmönnum, þeim er sigldu til Nóregs, ok skilðu þeir Sigurðr jarl með mikilli vináttu.

Gunnlaugr fór norðr til Þrándheims á Hlaðir á fund Eiríks jarls, ok var þar öndverðan vetr, ok tók jarl vel við honum ok bauð honum með sér at vera, ok þat þekkðist hann. Frétt hafði jarl áðr viðskipti þeira Hrafns, svá sem var, ok segir Gunnlaugi, at hann legði bann fyrir, at þeir berðist þar í hans ríki. Gunnlaugr kvað hann slíku ráða mundu, ok var Gunnlaugr þar um vetrinn ok jafnan fálátr.

Ok um várit einn dag gekk Gunnlaugr úti ok Þorkell, frændi hans, með honum. Þeir gengu í brott frá bænum. Ok á völlum fyrir þeim var mannhringr, ok í hringinum innan váru tveir menn með vápnum ok skylmðust. Var þar annarr nefndr Hrafn, en annarr Gunnlaugr. Þeir mæltu, er hjá stóðu, at Íslendingar hyggi smátt ok væri seinir til at muna orð sín. Gunnlaugr fann, at hér fylgði mikit háð ok hér var mikit spott at dregit, ok gekk Gunnlaugr í brott þegjandi. Ok litlu síðar eftir þetta segir hann jarli, at hann kveðst eigi lengr nenna at þola háð ok spott hirðmanna hans um mál þeira Hrafns, ok beiddi jarl fá sér leiðtoga inn í Lifangr. Jarli var sagt áðr, at Hrafn var í brottu ór Lifangri ok farinn austr til Svíþjóðar, ok því gaf hann Gunnlaugi orlof at fara ok fekk honum leiðtoga tvá til ferðarinnar.

Nú ferr Gunnlaugr af Hlöðum við sjaunda mann inn í Lifangr, ok þann morgin hafði Hrafn farit þaðan með fimmta mann, er Gunnlaugr kom þar um kveldit. Þaðan fór Gunnlaugr í Veradal ok kom þar at kveldi jafnan, sem Hrafn hafði áðr verit um nóttina. Gunnlaugr ferr, til þess er ' hann kom á efsta bæ í dalnum, er á Súlu hét, ok hafði Hrafn þaðan farit um morgininn. Gunnlaugr dvalði þá ekki ferðina ok fór þegar um nóttina. Ok um morgininn í sólarroð, þá sá hvárir aðra. Hrafn var þar kominn, sem váru vötn tvau, ok á meðal vatnanna váru vellir sléttir. Þat heita Gleipnisvellir. En fram í vatnit annat gekk nes lítit, er heitir Dinganes. Þar námu þeir Hrafn við í nesinu ok váru fimm saman. Þeir váru þar með Hrafni frændr hans, Grímr ok Óláfr.

Ok er þeir mættust, þá mælti Gunnlaugr: " Þat er nú vel, er vit höfum fundizt. "

Hrafn kvaðst þat ekki lasta mundu, - " ok er nú kostr, hvárr er þú vill, " segir Hrafn, " at vér berimst allir eða vit tveir, ok sé jafnmargir hvárir. "

Gunnlaugi kveðst vel líka, hvárt at heldr er. Þá mæltu þeir frændr Hrafns, Grímr ok Óláfr, kváðust eigi vilja standa hjá, er þeir berðist. Svá mælti ok Þorkell svarti, frændi Gunnlaugs.

Þá mælti Gunnlaugr við leiðtogana jarls: " Þit skuluð sitja hjá ok veita hvárigum ok vera til frásagnar um fund várn. " Ok svá gerðu þeir.

Síðan gengust þeir at, börðust fræknliga allir. Þeir Grímr ok Óláfr gengu báðir í mót Gunnlaugi einum, ok lauk svá þeira viðskipti, at hann drap þá báða, en hann varð ekki sárr. Þetta sannar Þórðr Kolbeinsson í kvæði því, er hann orti um Gunnlaug ormstungu:

Þeir Hrafn sóttust meðan ok Þorkell svarti, frændi Gunnlaugs, ok fell Þorkell fyrir Hrafni ok lét líf sitt, ok allir fellu förunautar þeira at lykðum. Ok þá börðust þeir tveir með stórum höggum ok öruggum atgangi, er hvárr veitti öðrum, ok sóttust einart í ákafa. Gunnlaugr hafði þá sverðit Aðalráðsnaut, ok var þat it bazta vápn. Gunnlaugr hjó þá um síðir til Hrafns mikit högg með sverðinu ok undan Hrafni fótinn. Hrafn fell þó eigi at heldr ok hnekkði þá at stofni einum ok studdi þar á stúfinum.

Þá mælti Gunnlaugr: " Nú ertu óvígr, " segir hann, " ok vil ek eigi lengr berjast við þik, örkumlaðan mann. "

Hrafn svaraði: " Svá er þat, " segir hann, " at mjök hefir á leikizt minn hluta, en þó myndi mér enn vel duga, ef ek fenga at drekka nökkut. "

Gunnlaugr svarar: " Svík mik þá eigi, " segir hann, " ef ek færi þér vatn í hjálmi mínum. "

Hrafn svarar: " Eigi mun ek svíkja þik, " segir hann.

Síðan gekk Gunnlaugr til lækjar eins ok sótti í hjálminum ok færði Hrafni, en hann seildist í mót inni vinstri hendinni, en hjó í höfuð Gunnlaugi með sverðinu inni hægri hendi, ok varð þat allmikit sár.

Þá mælti Gunnlaugr: " Illa sveiktu mik nú, ok ódrengiliga fór þér, þar sem ek trúða þér. "

Hrafn svarar: " Satt er þat, " segir hann, " en þat gekk mér til þess, at ek ann þér eigi faðmlagsins Helgu innar fögru. "

Ok þá börðust þeir enn í ákafa. En svá lauk at lykðum, at Gunnlaugr bar af Hrafni, ok lét Hrafn þar líf sitt. Þá gengu fram leiðtogar jarlsins ok bundu höfuðsárit Gunnlaugs. Hann sat þá meðan ok kvað þá vísu þessa:

Síðan bjuggu þeir um dauða menn ok færðu Gunnlaug á hest sinn eftir þat ok kómust með hann allt ofan í Lifangr. Ok þar lá hann þrjár nætr ok fekk alla þjónustu af presti ok andaðist síðan ok var þar jarðaðr at kirkju.

Öllum þótti mikill skaði at um hvárntveggja þeira, Gunnlaug ok Hrafn, með þeim atburðum, sem varð um líflát þeira.

Ok um sumarit, áðr þessi tíðendi spurðust út hingat til Íslands, þá dreymði Illuga svarta, ok var hann þá heima á Gilsbakka. Honum þótti Gunnlaugr at sér koma í svefninum ok var blóðugr mjök ok kvað vísu þessa fyrir honum í svefninum. Illugi munði vísuna, er hann vaknaði, ok kvað síðan fyrir öðrum:

Sá atburðr varð suðr at Mosfelli ina sömu nátt, at Önund dreymði, at Hrafn kæmi at honum ok var allr alblóðugr. Hann kvað vísu þessa:

Ok um sumarit annat eftir á alþingi mælti Illugi svarti til Önundar at Lögbergi: " Hverju villtu bæta mér son minn, " sagði hann, " er Hrafn, sonr þinn, sveik hann í tryggðum? "

Önundr svarar: " Fjarkominn þykkist ek til þess, " sagði hann, " at bæta hann, svá sárt sem ek helt á þeira fundi. Mun ek ok engra bóta beiða þik fyrir minn son. "

Illugi svarar: " Kenna skal þá nökkurr at skauti þinn frændi eða þinna ættmanna. "

Ok eftir þingit um sumarit var Illugi jafnan dapr mjök.

Þat er sagt, um haustit, at Illugi reið heiman af Gilsbakka með þrjá tigu manna ok kom til Mosfells snemma morguns. Önundr komst í kirkju ok synir hans, en Illugi tók frændr hans tvá. Hét annarr Björn, en annarr Þorgrímr. Hann lét drepa Björn, en fóthöggva Þorgrím. Reið Illugi heim eftir þat, ok varð þessa engi rétting af Önundi.

Hermundr Illugason unði lítt eftir Gunnlaug, bróður sinn, ok þótti ekki hans hefnt at heldr, þótt þetta væri at gert. Maðr hét Hrafn ok var bróðursonr Önundar at Mosfelli. Hann var farmaðr mikill ok átti skip, er uppi stóð í Hrútafirði. Ok um várit reið Hermundr Illugason heiman einn samt ok norðr Holtavörðuheiði ok svá til Hrútafjarðar ok út á Borðeyri til skips kaupmannanna. Kaupmenn váru þá búnir mjök. Hrafn stýrimaðr var á landi ok margt manna hjá honum. Hermundr reið at honum ok lagði í gegnum hann spjótinu ok reið þegar í brott, en þeim varð öllum bilt, félögum Hrafns, við Hermund.

Engar kómu bætr fyrir víg þetta. Ok með þessu skilr skipti þeira Illuga svarta ok Önundar at Mosfelli.

Þorsteinn Egilsson gifti Helgu, dóttur sína, er stundir liðu fram, þeim manni, er Þorkell hét ok var Hallkelsson. Hann bjó út í Hraunsdal, ok fór Helga til bús með honum ok varð honum lítt unnandi, því at hon verðr aldri afhuga Gunnlaugi, þótt hann væri dauðr. En Þorkell var þó vaskr maðr at sér ok auðigr at fé ok skáld gott. Þau áttu börn saman eigi allfá. Þórarinn hét sonr þeira ok Þorsteinn, ok enn fleiri börn áttu þau.

Þat var helzt gaman Helgu, at hon rekði skikkjuna Gunnlaugsnaut ok horfði þar á löngum. Ok eitt sinn kom þar sótt mikil á bæ þeira Þorkels ok Helgu, ok krömðust margir lengi. Helga tók þá ok þyngð ok lá þó eigi. Ok einn laugaraftan sat Helga í eldaskála ok hneigði höfuð í kné Þorkatli, bónda sínum, ok lét senda eftir skikkjunni Gunnlaugsnaut. Ok er skikkjan kom til hennar, þá settist hon upp ok rakði skikkjuna fyrir sér ok horfði á um stund. Ok síðan hné hon aftr í fang bónda sínum ok var þá örend. Þorkell kvað þá vísu þessa:

Helga var til kirkju færð, en Þorkell bjó þar eftir ok þótti allmikit fráfall Helgu, sem ván var at.

Ok lýkr þar nú sögunni.