Bókastaðir

Þorsteinn hét maðr. Hann var Egilsson, Skalla-Grímssonar, Kveld-Úlfssonar hersis ór Nóregi, en Ásgerðr hét móðir Þorsteins ok var Bjarnardóttir.

Þorsteinn bjó at Borg í Borgarfirði. Hann var auðigr at fé ok höfðingi mikill, vitr maðr ok hógværr ok hófsmaðr um alla hluti. Engi var hann afreksmaðr um vöxt eða afl sem Egill, faðir hans, en þó var hann it mesta afarmenni ok vinsæll af allri alþýðu. Þorsteinn var vænn maðr, hvítr á hár ok eygr manna bezt. Hann átti Jófríði Gunnarsdóttur, Hlífarsonar. Hana hafði átt fyrr Þóroddr, sonr Tungu-Odds, ok var þeira dóttir Húngerðr, er þar fæddist upp at Borg með Þorsteini. Jófríðr var skörungr mikill.

Þau Þorsteinn áttu margt barna, en þó koma fá við þessa sögu. Skúli var ellstr sona þeira, annarr Kollsveinn, þriði Egill.

Eitt sumar, er þat sagt, at skip kom af hafi í Gufuárósi. Bergfinnr er nefndr stýrimaðr fyrir skipinu, norrænn at ætt, auðigr at fé ok heldr við aldr. Hann var vitr maðr.

Þorsteinn bóndi reið til skips ok réð jafnan mestu, hver kaupstefna var, ok svá var enn. Austmenn vistuðust, en Þorsteinn tók við stýrimanni, fyrir því at hann beiddist þangat. Bergfinnr var fátalaðr of vetrinn, en Þorsteinn veitti honum vel. Austmaðrinn hendi mikit gaman at draumum.

Um várit einn dag ræddi Þorsteinn um við Bergfinn, ef hann vildi ríða með honum upp undir Valfell. Þar var þá þingstöð þeira Borgfirðinga. En Þorsteini var sagt, at fallnir væri búðarveggir hans. Austmaðrinn kveðst þat vilja, ok riðu þeir heiman of daginn þrír saman ok húskarl Þorsteins, þar til er þeir koma til bæjar þess, er at Grenjum heitir. Þar bjó einn maðr félítill, er Atli hét. Hann var landseti Þorsteins, ok beiddi Þorsteinn Atla, at hann færi til starfs með þeim ok hefði pál ok reku. Hann gerði svá. Ok er þeir koma upp undir Valfell til búðartóftanna, þá tóku þeir til starfs allir ok færðu út veggina. Veðrit var heitt af sólu, ok varð þeim Þorsteini ok Austmanni erfitt.

Ok er þeir höfðu út fært veggina, þá settist Þorsteinn niðr ok Austmaðr í búðartóftina, ok sofnaði Þorsteinn ok lét illa í svefni. Austmaðr sat hjá honum ok lét hann njóta draums síns, ok er hann vaknaði, var honum erfitt orðit.

Austmaðr spurði, hvat hann hefði dreymt, er hann lét svá illa í svefni.

Þorsteinn svaraði: " Ekki er mark at draumum. "

Ok er þeir riðu heim um kveldit, þá spyrr Austmaðr, hvat Þorstein hefði dreymt.

Þorsteinn segir: " Ef ek segi þér drauminn, þá skaltu ráða hann, sem hann er til. " Austmaðr kveðst á þat hætta mundu.

Þorsteinn mælti þá: " Þat dreymði mik, at ek þóttumst heima vera at Borg ok úti fyrir karldurum, ok sá ek upp á húsin ok á mæninum álft eina væna ok fagra, ok þóttumst ek eiga ok þótti mér allgóð. Þá sá ek fljúga ofan frá fjöllunum örn mikinn. Hann fló hingat ok settist hjá álftinni ok klakaði við hana blíðliga, ok hon þótti mér þat vel þekkjast. Þá sá ek, at örninn var svarteygr ok járnklær váru á honum. Vaskligr sýndist mér hann. Því næst sá ek fljúga annan fugl af suðrætt. Sá fló hingat til Borgar ok settist á húsin hjá álftinni ok vildi þýðast hana. Þat var ok örn mikill. Brátt þótti mér sá örninn, er fyrir var, ýfast mjök, er hinn kom til, ok þeir börðust snarpliga ok lengi, ok þat sá ek, at hvárumtveggja blæddi. Ok svá lauk þeira leik, at sinn veg hné hvárr þeira af húsmæninum, ok váru þá báðir dauðir, en álftin sat eftir hnipin mjök ok daprlig. Ok þá sá ek fljúga fugl ór vestri. Þat var valr. Hann settist hjá álftinni ok lét blítt við hana, ok síðan flugu þau í brott bæði samt í sömu ætt, ok þá vaknaða ek. Ok er draumr þessi ómerkiligr, " segir hann, " ok mun vera fyrir veðrum, at þau mætast í lofti ór þeim ættum, er mér þótti fuglarnir fljúga. "

Austmaðr segir: " Ekki er þat mín ætlan, " segir hann, " at svá sé. "

Þorsteinn mælti þá: " Ger af drauminum, slíkt er þér sýnist líkligast, ok lát mik heyra. "

Austmaðr mælti: " Fuglar þeir munu vera manna fylgjur. En húsfreyja þín er eigi heil, ok mun hon fæða meybarn frítt ok fagrt, ok munt þú unna því mikit. En göfgir menn munu biðja dóttur þinnar ór þeim ættum, sem þér þóttu ernirnir fljúga at, ok leggja á hana ofrást ok berjast of hana ok látast báðir af því efni. Ok því næst mun inn þriði maðr biðja hennar ór þeiri ætt, er valrinn fló at, ok þeim mun hon gift verða. Nú hefi ek þýddan draum þinn ok hygg eftir munu ganga. "

Þorsteinn svarar: " Illa er draumr ráðinn ok óvingjarnliga, " sagði hann, " ok munt þú ekki drauma ráða kunna. "

Austmaðr svarar: " Þú munt at raun um komast, hversu eftir gengr. "

Þorsteinn lagði fæð á Austmanninn, ok fór hann á brott um sumarit, ok er hann nú ór sögunni.

Um sumarit bjóst Þorsteinn til þings ok mælti til Jófríðar húsfreyju, áðr hann fór heiman: " Svá er háttat, " segir hann, " at þú ert með barni, ok skal þat barn út bera, ef þú fæðir meybarn, en upp fæða, ef sveinn er. "

Ok þat var þá siðvanði nökkurr, er land var allt alheiðit, at þeir menn, er félitlir váru, en stóð ómegð mjök til handa, létu út bera börn sín, ok þótti þó illa gert ávallt.

Ok er Þorsteinn hafði þetta mælt, þá svarar Jófríðr: " Þetta er óþínsliga mælt, " segir hon, " slíkr maðr sem þú ert, ok mun þér eigi sýnast þetta at láta gera, svá auðigr maðr sem þú ert. "

Þorsteinn svarar: " Veizt þú skaplyndi mitt, " segir hann, " at eigi mun hlýðisamt verða, ef af er brugðit. "

Síðan reið hann til þings, en Jófríðr fæddi meðan meybarn ákafa fagrt. Konur vildu þat bera at henni, en hon kvað þess litla þörf ok lét þangat kalla smalamann sinn, er Þorvarðr hét, ok mælti hon: " Hest minn skaltu taka ok leggja söðul á ok færa barn þetta vestr í Hjarðarholt Þorgerði Egilsdóttur ok bið hana upp fæða með leynd, svá at Þorsteinn verði eigi varr við, ok þeim ástaraugum renni ek til barns þessa, at víst eigi nenni ek, at þat sé út borit. En hér eru þrjár merkr silfrs, er þú skalt hafa at verkkaupi, en Þorgerðr skal fá þér fari vestr þar ok vist um haf. "

Þorvarðr gerði sem hon mælti. Síðan reið hann vestr í Hjarðarholt með barnit ok fekk Þorgerði í hendr, en hon lét upp fæða landseta sína, er bjuggu inn á Leysingjastöðum í Hvammsfirði. En hon tók Þorvarði fari norðr í Steingrímsfirði í Skeljavík ok vist of haf, ok fór hann þar útan, ok er hann nú ór sögunni.

Ok er Þorsteinn kom heim af þingi, þá sagði Jófríðr honum, at barnit er út borit, sem hann hafði fyrir mælt, en smalamaðr var í brott hlaupinn ok stolit í brott hesti hennar. Þorsteinn kvað hana hafa vel gert ok fekk sér smalamann annan.

Nú liðu svá sex vetr, at þetta varð ekki víst. Ok þá reið Þorsteinn til heimboðs vestr í Hjarðarholt til Óláfs pá, mágs síns, Höskuldssonar, er þá þótti vera með mestri virðingu allra höfðingja vestr þar. Þorsteini var þar vel fagnat, sem líkligt var.

Ok einnhvern dag at veizlunni, er þat sagt, at Þorgerðr sat á tali við Þorstein, bróður sinn, í öndvegi, en Óláfr átti tal við aðra menn. En yfir gegnt þeim á bekkinum sátu meyjar þrjár.

Þá mælti Þorgerðr: " Hversu lízt þér, bróðir, á stúlkur þessar, er hér sitja gegnt okkr? "

Hann svarar: " Allvel, " segir hann, " ok er þó ein fegrst miklu, ok hefir hon vænleik Óláfs, en hvíti ok yfirbragð várt Mýramanna. "

Þorgerðr svarar: " Víst er þat satt, er þú segir, bróðir, at hon hefir hvíti ok yfirbragð várt Mýramanna, en eigi vænleik Óláfs pá, því at hon er eigi hans dóttir. "

" Hversu má þat vera? " segir Þorsteinn, " en þó sé hon þín dóttir. "

Hon svarar: " Með sannendum at segja þér, frændi, " kvað hon, " þá er þessi þín dóttir, en eigi mín, in fagra mær, " - ok segir honum síðan allt, sem farit hafði, ok biðr hann fyrirgefa sér ok konu sinni þessi afbrigði.

Þorsteinn mælti: " Ekki kann ek ykkr at ásaka um þetta, ok veltr þangat, sem vera vill, um flesta hluti, ok hafið þit vel yfir slétt vanhyggju mína. Lízt mér svá á mey þessa, at mér þykkir mikil gifta í at eiga jafnfagrt barn, eða hvat heitir hon? "

" Helga heitir hon, " segir Þorgerðr.

" Helga in fagra, " segir Þorsteinn. " Nú skalt þú búa ferð hennar heim með mér. "

Hon gerði svá. Þorsteinn var þaðan út leiddr með góðum gjöfum, ok reið Helga heim með honum ok fæddist þar upp með mikilli virðing ok ást af föður ok móður ok öllum frændum.

Í þenna tíma bjó uppi á Hvítársíðu á Gilsbakka Illugi svarti Hallkelsson, Hrosskelssonar. Móðir Illuga var Þuríðr dylla, dóttir Gunnlaugs ormstungu. Illugi var annarr mestr höfðingi í Borgarfirði en Þorsteinn Egilsson. Illugi svarti var stóreignamaðr ok harðlyndr mjök ok helt vel vini sína. Hann átti Ingibjörgu, dóttur Ásbjarnar Harðarsonar ór Örnólfsdal. Móðir Ingibjargar var Þorgerðr, dóttir Miðfjarðar-Skeggja.

Börn Ingibjargar ok Illuga váru mörg, én fá koma við þessa sögu. Hermundr hét sonr þeira, en annarr Gunnlaugr. Báðir váru þeir efniligir menn ok þá frumvaxta maðr.

Svá er sagt frá Gunnlaugi, at hann var snemmendis bráðgerr, mikill ok sterkr, ljósjarpr á hár, ok fór allvel, svarteygr ok nökkut nefljótr ok skapfelligr í andliti, miðmjór ok herðimikill, kominn á sik manna bezt, hávaðamaðr mikill í öllu skaplyndi ok framgjarn snemmendis ok við allt óvæginn ok harðr ok skáld mikit ok heldr níðskár ok kallaðr Gunnlaugr ormstunga. Hermundr var þeira vinsælli ok hafði höfðingjabragð á sér.

Ok er Gunnlaugr var tólf vetra gamall, bað hann föður sinn fararefna, ok kvaðst hann vifja fara útan ok sjá sið annarra manna. Illugi bóndi tók því seinliga, kvað hann eigi mundu þykkja góðan í útlöndum, er hann þóttist trautt mega semja við hann þar heima, sem hann vildi.

Ok einnhvern morgin var þat alllitlu síðar, at Illugi bóndi gekk út snemma ok sá, at útibúr hans var opit, ok váru lagðir út vörusekkar nökkurir á hlaðit sex ok þar lénur með. Hann undraðist þetta mjök.

Þar gekk þá at maðr ok leiddi fjögur hross, ok var þar Gunnlaugr, sonr hans, ok mælti: " Ek hefi sekkana út lagit, " segir hann.

Illugi spyrr, hví hann gerði svá. Hann sagði, at þat skyldi vera fararefni hans. Illugi mælti; " Engi ráð skalt þú taka af mér ok fara hvergi, fyrr. en ek vil, " - ok kippði inn aftr vörusekkunum.

Gunnlaugr reið þá í brott þaðan ok kom um kveldit ofan til Borgar, ok bauð Þorsteinn bóndi honum þar at vera, ok þat þiggr hann. Gunnlaugr segir Þorsteini, hversu farit hafði með þeim feðgum. Þorsteinn bað hann þar vera þeim stundum, sem hann vildi, ok þar var hann þau missari ok nam lögspeki at Þorsteini, ok virðist öllum mönnum þar vel til hans.

Jafnan skemmtu þau Helga sér at tafli ok Gunnlaugr. Lagði hvárt þeira góðan þokka til annars bráðliga, sem raunir bar á síðan. Þau váru mjök jafnaldrar.

Helga var svá fögr, at þat er sögn fróðra manna, at hon hafi fegrst kona verit á Íslandi. Hár hennar var svá mikit, at þat mátti hylja hana alla, ok svá fagrt sem gull barit, ok engi kostr þótti þá þvílíkr sem Helga in fagra í öllum Borgarfirði ok víðara annars staðar.

Ok einnhvern dag, er menn sátu í stofu at Borg, þá mælti Gunnlaugr til Þorsteins: " Einn er sá hlutr í lögum, er þú hefir eigi kennt mér, at fastna mér konu. "

Þorsteinn segir: " Þat er lítit mál, " - ok kenndi honum atferli.

Þá mælti Gunnlaugr: " Nú skalt þú vita, hvárt mér hafi skilizt, ok mun ek nú taka í hönd þér ok láta sem ek festa mér Helgu, dóttur þína. "

Þorsteinn segir: " Þarfleysi ætla ek þat vera, " segir hann.

Gunnlaugr þreifaði þá þegar í hönd honum ok mælti: " Veit mér nú þetta, " segir hann.

" Ger sem þú yill, " segir Þorsteinn, " en þat skulu þeir vita, er hjá eru staddir, at þetta skal vera sem ómælt ok þessu skulu engi undirmál fylgja. "

Síðan nefndi Gunnlaugr sér vátta ok fastnaði sér Helgu ok spurði síðan, hvárt þá mætti svá nýta. Hann kvað svá vera mega, ok varð mönnum mikit gaman at þessu, þeim sem við váru staddir.

Önundr hét maðr, er bjó suðr at Mosfelli, Hann var auðmaðr inn mesti ök hafði goðorð suðr þar um nesin. Hann var kvángaðr maðr, ok hét Geirný kona hans Gnúpsdóttir, Molda-Gnúpssonar, er nam suðr Grindavík.

Þeira synir váru þeir Hrafn ok Þórarinn ok Eindriði. Allir váru þeir efniligir menn, en þó var Hrafn fyrir þeim í hvívetna. Hann var mikill maðr ok sterkr, manna sjáligastr ok skáld gott, ok er hann var mjök rosknaðr, þá fór hann landa á milli ok virðist hvervetna vel, þar sem hann kom.

Þá bjó suðr á Hjalla í Ölfusi þeir Þóroddr inn spaki Eyvindarson ok Skafti, sonr hans, er þá var lögsögumaðr á Íslandi. Móðir Skafta var Rannveig, dóttir Gnúps Molda-Gnúpssonar, ok váru þeir systrasynir Skafti ok Önundarsynir. Var þar vinátta mikil með frændsemi.

Þá bjó út at Rauðamel Þorfinnr Sel-Þórisson ok átti sjau sonu, ok váru allir efniligir menn. Þeir hétu svá: Þorgils, Eyjólfr ok Þórir, ok váru þeir mestir menn út þangat. Ok þessir menn, er nú eru nefndir, váru allir uppi á einn tíma.

Ok þessu nær urðu þau tíðendi, er bezt hafa orðit hér á Íslandi, at landit varð allt kristit, ok allt fólk hafnaði fornum átrúnaði.

Gunnlaugr ormstunga, er áðr var frá sagt, var nú ýmisst at Borg með Þorsteini eða Illuga, feðr sínum, á Gilsbakka, sex vetr, ok var hann þá átján vetra, ok samðist þá mikit með þeim feðgum.

Maðr hét Þorkell svarti. Hann var heimamaðr Illuga ok náfrændi ok hafði þar upp vaxit. Honum tæmðist arfr norðr í Vatnsdal í Ási, ok beiddi hann Gunnlaug fara með sér, ok hann gerði svá, ok riðu norðr tveir saman í Ás ok fengu féit, ok greiddu þeir féit af höndum, er varðveitt höfðu, með atgöngu Gunnlaugs.

Ok er þeir riðu norðan, gistu þeir í Grímstungum at auðigs bónda, er þar bjó. Ok um morgininn tók smalamaðr hest Gunnlaugs, ok var þá sveittr mjök, er þeir fengu. Gunnlaugr laust smalamanninn í óvit. Bóndi vildi eigi svá búit hafa ok beiddi bóta fyrir. Gunnlaugr bauð at gjalda bónda mörk. Bónda þótti þat of lítit. Gunnlaugr kvað vísu:

Þessi varð sætt þeira, sem Gunnlaugr bauð, ok riðu þeir suðr heim við svá búit.

Ok litlu síðar beiddi Gunnlaugr föður sinn fararefna í annat sinn.

Illugi segir: " Nú skal vera sem þú vill, " segir hann. " Hefir þú nú heldr samit þik ór því, sem var. "

Reið Illugi þá heiman skjótt ok keypti skip hálft til handa Gunnlaugi, er uppi stóð í Gufuárósi, at Auðuni festargram. Þessi Auðunn víldi eigi útan flytja sonu Ósvífrs ins spaka eftir víg Kjartans Óláfssonar, sem segir í Laxdæla sögu, ok varð þat þó síðar en þetta.

Ok er Illugi kom heim, þá þakkaði Gunnlaugr honum vel. Þorkell svarti réðst til ferðar með Gunnlaugi, ok var fluttr varnaðr þeira til skips, en Gunnlaugr var at Borg, meðan þeir bjuggu skipit, ok þótti glaðara at tala við Helgu en vera í starfi með kaupmönnum.

Einnhvern dag spurði Þorsteinn Gunnlaug, ef hann vildi ríða til hrossa með honum upp í Langavatnsdal. Gunnlaugr kvaðst þat vilja.

Nú ríða þeir tveir saman, þar til er þeir koma til selja Þorsteins, er heita á Þorgilsstöðum, ok váru þar stóðhross, er Þorsteinn átti, fjögur saman ok váru rauð at lit. Hestr var allvænligr ok lítt reyndr. Þorsteinn bauð at gefa Gunnlaugi hrossin, en hann kvaðst eigi hrossa þurfa, er hann ætlaði af landi.

Ok þá riðu þeir til annarra stóðhrossa. Var þar hestr grár með fjórum merum, ok var sá baztr í Borgarfirði, ok bauð Þorsteinn at gefa þann Gunnlaugi.

Hann svarar: " Eigi vil ek þessi heldr en hin, eða hví býðr þú mér eigi þat, er ek vil þiggja? "

" Hvat er þat? " segir Þorsteinn.

Gunnlaugr mælti: " Helga in fagra, dóttir þín. "

Þorsteinn svarar: " Eigi mun þat svá skjótt ráðast, " segir hann ok tók annat mál, ok riðu heimleiðis ofan með Langá.

Þá mælti Gunnlaugr: " Vita vil ek, " segir hann, " hverju þú vill svara mér um bónorðit. "

Þorsteinn svarar: " Ekki sinni ek hégóma þínum, " segir hann.

Gunnlaugr mælti: " Þetta er alhugi minn, en eigi hégómi. "

Þorsteinn svarar: " Vita skyldir þú fyrst, hvat þú vildir. Ertu eigi ráðinn til útanferðar ok lætr þó sem þú skylir kvángast? Er þat ekki jafnræði með ykkr Helgu, meðan þú ert svá óráðinn, ok mun því ekki verða á litit. "

Gunnlaugr mælti: " Hvar til ætlar þú um gjaforð dóttur þinnar, ef þú vill eigi gifta syni Illuga svarta, eða hvar eru þeir í Borgarfirði, er meira háttar sé en hann? "

Þorsteinn svarar: " Ekki fer ek í mannjöfnuð, " segir hann, " en værir þú slíkr maðr sem hann, þá myndi þér eigi frá vísat. "

Gunnlaugr mælti: " Hverjum vill þú heldr gifta dóttur þína en mér? "

Þorsteinn svarar: " Margt er hér gott mannval. Þorfinnr at Rauðamel á sjau sonu ok alla vel mannaða. "

Gunnlaugr svarar: " Hvárrgi þeira Önundar né Þorfinns er jafnmenni föður míns, því at þik skortir sýnt við hann, eða hvat hefir þú í móti því, er hann deildi kappi við Þorgrím goða Kjallaksson á Þórsnessþingi ok við sonu hans ok hafði einn þat, er við lá? "

Þorsteinn svarar: " Ek stökkða í brott Steinari, syni Önundar sjóna, ok þótti þat heldr mikilræði. "

Gunnlaugr svarar: " Egils nauztu at því, föður þíns, enda mun þat fám bóndum vel endast at synja mér mægðar. "

Þorsteinn svarar: " Hafðu í frammi kúgan við þá uppi við fjöllin, en þat kemr þér fyrir ekki hér úti á Mýrunum. "

Um kveldit koma þeir heim. Ok um morgininn ríðr Gunnlaugr upp á Gilsbakka ok bað föður sinn ríða til kvánbæna með sér út til Borgar.

Illugi svarar: " Þú ert óráðinn maðr, þar sem þú ert ráðinn til útanferðar, en lætr nú sem þú skulir starfa í kvánbænum, ok veit ek, at slíkt er ekki við skaplyndi Þorsteins. "

Gunnlaugr svarar: " Ek ætla þó útan allt eins, ok líkar mér ekki, útan þú fylgir þessu. "

Síðan reið Illugi heiman með tólfta mann ofan til Borgar, ok tók Þorsteinn vel við honum.

Um morgininn snemma ræddi Illugi til Þorsteins: " Ek vil tala við þik. "

Þorsteinn svarar: " Göngum upp á Borgina ok tölum þar. " Ok svá gerðu þeir. Gunnlaugr gekk með þeim.

Þá mælti Illugi: " Gunnlaugr, frændi minn, kveðst hafa vakit bónorð við þik fyrir sína hönd, at biðja Helgu, dóttur þinnar, en nú vil ek vita, hvern stað eiga skal málit. Er þér kunnig ætt hans ok fjáreign vár. Skal hvárki til spara af várri hendi staðfestu né mannaforráð, ef þá er nær en áðr. "

Þorsteinn svarar: " Þat eitt finn ek Gunnlaugi, at mér þykkir hann vera óráðinn, " segir hann, " en ef hann væri þér líkr í skaplyndi, þá mynda ek lítt seinka. "

Illugi svarar: " Þetta mun okkr verða at vinslitum, ef þú synjar okkr feðgum jafnræðis. "

Þorsteinn svarar: " Fyrir þín orð, " segir hann, " ok okkra vingan þá skal Helga vera heitkona Gunnlaugs, en eigi festarkona, ok bíða þrjá vetr. En Gunnlaugr skal fara útan ok skapa sik eftir góðra manna siðum, en ek skal lauss allra mála, ef hann kemr eigi svá út eða mér virðist eigi skapferði hans. "

Ok við þetta skilja þeir. Ríðr Illugi heim, en Gunnlaugr til skips. Ok er þeim gaf byr, létu þeir í haf ok kómu skipi sínu norðr við Nóreg ok sigldu inn eftir Þrándheimi til Niðaróss ok lágu þar í lægi ok skipuðu upp.