Bókastaðir

Svá er sagt, at með Heinreki konungi var sá maðr, er Annis hét; hann var gamall at aldri, en nýr ok forn at ilsku ok fjǫlkyngi; hann hafði fóstrat Heinrek ok verit jafnan hans ráðuneyti. Annis hafði sagt konungi fyrir mánuði, at Haraldr ok Hrólfr mundi þar koma með mikit lið, ok hvat þeir ætluðusk fyrir.

Sagði Annis þá kappa mikla Hrólf ok Stefni, ok nú mundi ráða við þurfa: "er þat mitt ráð, at senda til Skotlands til Melans jarls, mágs þíns, ok hann komi til liðs við þik; þú skalt ok gera boð til Dungals konungs, at hann sendi þér lið; ok þegar Hrólfr kemr við land, skaltu senda þeim mann, at hasla þeim vǫll, ok bjóða þeim til orrostu, mega þeir þá ok herja at réttum víkingalǫgum; orrostustaðinn skal setja við Ásatún norðr frá Kanaskógum, þar er landslæg mest, ok verst flótta við at koma, en í skóginum skaltu vera láta helming liðs várs, til þess at þeir veiti þeim bakslettur, ok koma þeim í opna skjǫldu; skulum vér þá kringja um þá, ok láta øngvan með lífi brottkomask."

Sýndisk konungi þetta gott ráð, ok lét svá meðfara, sem Annis sagði fyrir. Kom Melans jarl af Skotlandi með mikit lið, var þat ok frítt lið, er Dungall konungr hafði sent Heinreki konungi, váru þar fyrir liði berserkir tveir, hét einn Ámon, en annar Hjálmr; váru þeir miklir fyrir sér at afli ok harðfengi; hafði Heinrekr nú óflýjanda her.

Komu nú sendimenn hans til Lindiseyjar, ok sǫgðu þeim Hrólfi, at þeim var haslaðr vǫllr, ok til orrostu búit við Ásatún. Sýndisk þat sumum óráðligt at fara með jafnlítit lið upp í megin landsins, svá sem þar var mikit fjǫlmenni fyrir; heldu þeir til þess staðar, er í Skorsteini heitir, ok létu þar eptir skip sín, ok bjuggu sik þá til landgǫngu, ok léttu eigi fyrr, enn þeir kómu við Ásatún. Var Heinrekr konungr þar fyrir ok Melans jarl með óflýjanda her, en í skóginum váru þeir Ámon ok Hjálmar með mikit lið, ok vissu þeir Hrólfr ekki til þess.

Váru nú skipaðar fylkingar: Heinrekr konungr setti þrjár fylkingar, var hann sjálfr í miðri fylkingu, en Melans jarl í annarri; í þriðju fylking var greifi sá, er Engilbert hét, ok var hinn mesti kappi; með honum var sá maðr, er Rauðam hét, ok var bæði mikill ok sterkr ok fullhugi hinn mesti; váru merki borin fyrir þeim ǫllum. Annis var ekki í orrostu. Haraldr vildi fylkja í móti Heinrek konungi, en Stefnir mót Melans jarli; Hrólfr fylkti mót Rauðam ok Engilbert.

Var eptir þat í lúðra blásit, ok knúðusk hvárirtveggju til framgǫngu með ópi ok eggjan. Tóksk þar fyrst skothríð, en síðan in harðasta hǫggorrosta, ok gengu hvárirtveggju vel fram; Skotar ok Englismenn váru fyrst mjǫk ákafir, en Danir tóku vel við ok snarpliga.

Þeir Engilbert ok Rauðam mættu Hrólfi þegar í fyrstu, þá orrostan festisk, ok sóttu at honum báðir senn, en hann varðisk vel ok drengiliga; var hann í herklæðum sínum ok utan yfir í Vefreyjunaut. Þeir váru bæðir fimir ok sterkir, Rauðam ok Engilbert, ok kom Hrólfr aldri staðhǫggi á þá, en klauf hann af þeim allar hlífar. Varð Hrólfr mjǫk móðr, en ekki festi vápn á honum fyrir hlífar sakir; hann var nú ákafliga reiðr; honum varð þat fyrir, at hann kastaði sverðinu, en rann undir Engilbert greifa með svá miklu skjótræði, at hann hóf greifann upp yfir hǫfuð sér, ok fœrði hann á hǫfðinu niðr, svá hálsbeinit gekk í sundr. Í því hjó Rauðam báðum hǫndum á hrygg Hrólfi, svá sverðit gekk sundr undir hjǫltunum, vildi hann þá hafa gripit Hreggviðarnaut; Hrólfr hljóp á hann, ok lét hann kenna afls munar, ok hnepti hann undir sik, ok setti kné fyrir brjóst honum, svá hart at inngengu bringspalirnar, létu Rauðam ok Engilbert svá líf sitt, ok þóttu þeir verit hafa enir mestu hreystimenn.

Hrólfr tekr nú Hreggviðarnaut, ok hǫggr til beggja handa, þótti þeim Skotum hann mjǫk sárbeittr, ok hopuðu heldr undan. Hrólfr mat eigi muninn, eptir þeim at fara, ok drap hvern, er fyrir honum varð.

Danir urðu þess brátt varir, at þeim bitu eigi vápnin, þótt þeir hjuggu þrátt til, sem eigi váru hlífar fyrir, ok var líka sem þeir berði með lurkum, utan Hreggviðarnautr beit, sem í vatn brygði, hafði þat ok enginn deyft getat utan Grímr ægir, svá at menn vissi til þess dœmi; fellu nú meir Danir enn Englismenn.

Þessunæst heyrðu þeir lúðrablástr ok heróp, hlupu þá berserkirnir fram úr skóginum með miklu liði, ok komu þeim Hrólfi í opna skjǫldu, gerðu þeir harða atgǫngu, ok fellu nú Danir undvǫrpum. Hrólfr bað sína menn snúask á móti ok horfask at bǫkum; fór hann ok með merki sínu í móti berserkjunum, varð nú allhǫrð orrosta.

Stefnir átti vápnaskipti við Melans jarl, ok var þat harðr samgangr, því hann var mikill kappi, en sverð Stefnis beit ekki.

Þeir Ámon ok Hjálmar kómu nú í móti Hrólfi; þeir hjuggu til hans báðir, en hann hafði fyrir sér skjǫldinn, ok bar af sér drengiliga. Hrólfr sveipaði sverðinu til Hjálmars, ok kom á lærit fyrir ofan mjǫðmina, ok þar undan fótinn, ok dó hann eptir lítinn tíma.

Annis kom þá fram, hann hafði skjǫld fyrir sér stóran sem hurð, en lítit sax í annarri hendi; hann lagði saxinu á miðjum merkismanni Hrólfs, svá þegar gekk í gegnum, fell þá merkit á jǫrð. Dǫnum bitu nú vápnin, þegar Annis var framkominn; dugði nú hverr, sem mátti, fell nú mart af hvárumtveggjum, en þó fleira af Dǫnum.

Hrólfr vildi nú hefna merkismanns síns, ok hjó til Annis, hǫggit kom í miðjan skjǫldinn, ok klofnaði hann niðr at mundriða, stóð þá sverðit fast, en Annis helt svá sterkliga, at hvergi bifaðisk skjǫldrinn; en Hrólfr vildi þá sleppa sverðinu, var þess eigi kostr, því báðar hans hendr váru fastar við meðalkaflann. Annis bað þá Skotana at skripta Hrólfi, því nú hefir vargrinn í stilli gengit, gerðu þeir nú svá, at þeir þyrptusk at Hrólfi mjǫk margir, aðrir hjuggu eða bǫrðu hann, bæði var hann grjóti grýttr ok øxum hǫggvinn ok kylfum lamdr, grettisk Hrólfr ekki nú hagliga, ok brauzk um fast með hǫrðum fótaspyrningum, varð hann þó eigi laus.

Nú er frá Stefni at segja, at hann barðisk við Melant jarl, tók nú at bíta sverðit; hann hjó til jarlsins af ǫllu afli ofan í hjálminn. Þat hǫgg varð svá mikit, at hann klauf hjálminn ok hǫfuðit ok búkinn allan brynjaðan niðr í gegnum, svá í jǫrðu nam staðar; hǫfðu þeir nú lengi barizk.

Stefnir undraðisk nú, at hann sér ekki merki Hrólfs né sjálfan hann, ok leitar eptir honum, þar til hann sá, hversu hann var staddr, at þeir sóttu at hǫggva undan honum fœtrnar; skundar hann nú at duga honum, ok kemr at Annis óvǫrum, ok hǫggr með sverðinu framan á hjálmbarðit, ok þat í sundr, ok þar með alla ásjónuna, ok báðar hendrnar í ǫlbogabótunum; sníddi Annis nú ófimliga, varð Hrólfr nú laus, ok var eigi gott fyrir honum at verða, ok sneri þá at Ámon, ok hjó til hans með báðum hǫndum; sverðit kom í skjǫldinn, ok tók í sundr, en blóðrefillinn reist brjóstit ok kviðinn, svá út fellu iðrin, ok fell Ámon dauðr til jarðar.

Hrólfr var þá svá reiðr, at hann eirði engu; hann hjó ákafliga sem hendrnar fengu tíðast reitt sverðit, en þrír eða fjórir fellu fyrir hverju hans hǫggi. Því var líkast til at jafna um mannfallit, sem þá er ákafligast þrýtr kurfl af stofni, er menn gera til kola. Stefnir gerði ok slíkt hitt sama, fellu nú svá skjótt Englismenn, at mǫrgum hundruðum gegndi.

Þeir Heinrekr konungr ok Haraldr hǫfðu fundizk ǫndverðliga í orrostunni, ok hǫfðu barizk allan daginn, váru þeir bæði sárir ok móðir, en Haraldr þó meir. Hrólfr sér nú þeirra viðreign; hann hafði þá fjórum sinnum gengit aptr ok fram í gegnum fylkingar Heinreks konungs, hann veðr þá at konungi, ok hǫggr á hrygg honum, svá hann fell í tvá hluti dauðr til jarðar.

En er Skotar ok Englismenn sjá konung sinn fallinn, flýði hverr, sem fœtr hafði, ok því kom við, en hinir ráku flóttann, ok drápu hvern, er þeir náðu, ok eigi gekk til griða. Hrólfr rak langt flóttann, þurfti sá enginn griða, er hann náði sverði til, ok fell mikill fjǫldi í flóttanum. Sneru Danir þá aptr, ok flettu valinn, ok tóku þar mikit herfang. Annis var fangaðr í orrostunni, ok lét Hrólfr eykr spretta honum í sundr, ok lauk svá hans æfi. Hrólfr var sár mikit, bæði á hǫndum ok fótum, en víða um búkinn blár ok lerkaðr af stórum hǫggum, þótt eigi hefði bitit.

Fóru þeir Haraldr nú til Vincestuborgar, ok var hon uppgefin fyrir þeim, ok gekk allt landsfólk glaðliga til handa Haraldi; var hann nú til konungs tekinn yfir allt þat ríki, sem faðir hans hafði átt, þakkaði hann þeim Hrólfi ok Stefni, sem vert var, sína fylgð ok framgǫngu.

Skotar þeir, er undan komusk, fóru á fund Dungals, ok sǫgðu honum sínar ófarir, ok mannskaða, ok at Hrólfr var líkari trǫllum enn mǫnnum fyrir afls sakir ok vaxtar. Líkaði Dungal mjǫk illa mannskaði sá, hann hafði fengit, ok varð þó svábúit at hafa.

Þeir Hrólfr ok Stefnir sátu nú um kyrt með Haraldi, þat er eptir var vetrarins; lét Haraldr sœkja Álfhildi, systur sína, til Brandfurðaborgar, ok fór hon með góðu fǫruneyti ok sœmiligri fylgð; varð Haraldr feginn systur sinni, ok svá hvárt þeirra ǫðru, var hon en fríðasta jungfrú, ok vel at atburðum, sem konungsbarni byrjaði.

Stefni rann skjótt ástarhugr til hennar, ok gekk á tal við hana, ok virtisk hon honum bæði vitr ok hœversklig; hafði Stefnir þá uppi bónorð til hennar, en hon svarar því vel, ok veik því mjǫk til bróður síns; var þat auðsótt við Harald, því honum var Stefnir kunnigr at góðum drengskap ok mikilli hreysti; fór þat fram, at Stefnir fastnaði Álfhildi, ok greiddi Haraldr út mund hennar í gulli ok góðum gripum.

Bjuggusk þeir nú allir, þegar váraði aptr til Danmerkr, ok hlóðu skipin með malt, mjǫð ok vín ok dýrum klæðum ok ǫllum þeim varningi, er dýrmætastr var í Danmǫrk, ok fá kunni í Englandi, heldu síðan aptr til Danmerkr, ok var Álfhildr með þeim; varð allt fólk í Jótlandi fegit þeirra aptrkvomu, tóku jungfrúrnar vel við þeim ok Bjǫrn ráðgjafi.

Fór Álfhildr til þeirra Ingigerðar ok Þóru, ok var nú mikill fagnaðr með þeim ǫllum saman, létu þeir nú ryðja skip sín, ok efna til ágætrar veizlu með ǫllum sínum beztum tilfǫngum, er í Danmǫrk mátti fá eða nálægum lǫndum; var þar enginn hlutr tilsparaðr um hallir ok húsbúning ok alla hluti, þá er mátti fá á Norðrlǫndum; váru til þessarar veizlu boðnir burgeysar ok hirðmenn, greifar ok jarlar, með hertugum ok konungum ok ǫllum ǫðrum mikilsháttar mǫnnum; váru flestir tignarmenn at þessi veizlu, er í váru Danmǫrk.

Ok at ǫllum samanskipuðum ok þangat komnum, var mǫnnum í sæti skipat, ok þéntu þar kurteisir junkerar ok hœverskir hofmenn. Þar váru frambornir alskonar réttir með hinum dýrustum jurtum, allra handa dýra hold ok fugla af hreinum ok hjǫrtum ok vænum villisvínum, gæs ok rjúpr með pipruðum páfuglum; eigi vantaði þar hinn dýrasta drykk, ál ok enskan mjǫð með vildasta víni, píment ok klaret; ok at brullaupinu settu ok veizlunni svá skipaðri, mátti heyra alskonar strengleika, hǫrpur ok gígjur, simphón ok salterium; þar váru bumbur barðar ok pípur blásnar, með alskyns listiligum leikum, er líkaminn mátti við gleðjask.

Eptir þat váru jungfrúrnar innleiddar með sínum skrautligum skara ok skemtiligum kvenna fjǫlda. Leiddu tveir tignarmenn hverja þeirra, er brúðgumarnir áttu at eiga; var yfir þeim borit á steindum stǫngum klæði, hvat er skyggja skyldi þeirra bjarta búnað ok fǫgru ferð, til þess er þær váru í sæti komnar; var þá klæðit brotttekit, bar þá eigi lit af lit, hǫrund ok hár skínanda ok gull glóanda með gimsteinum beranda. Sýndusk þá ǫllum Álfhildr ok Þóra fǫlvar á lit hjá Ingigerði.

Var nú veizla hin virðuligasta, ok at þessari veizlu gekk Hrólfr at eiga Ingigerði, en Stefnir Álfhildi, Haraldr Þóru. Þessi veizla var sjau nætr standandi með sama sætt ok skipan verandi, sem ek em nú greinandi með heiðr ok prís endandi; brúðgumar með góðum gjǫfum alla tignarmenn reifandi ok þeim sína þarkvomu þakkandi, en hverr til sinna heimkynna farandi, þeirra ráð sem ok mikilmensku lofandi, ok allir með vináttu skiljandi. Tókusk nú með þeim góðar ástir.

Var Haraldr konungr ekki lengi í Danmǫrk, áðr hann bjósk heim til Englands. Skildi hann við Stefni, mág sinn, ok Hrólf með vináttu, ok fór síðan í ríki sitt, var Þóra drótning með honum, ok settusk um kyrt; áttu þau bǫrn saman, þótt þau sé eigi nefnd.

England er kallat gagnauðigast land af Vestrlǫndum, því þar er blásinn allr málmr, ok þar fellr hveiti ok vín, ok allskonar sæði má þar hafa; eru þar ok klæði gerð ok margháttaðir vefir meir enn í ǫðrum stǫðum. Lundúnaborg er þar hǫfuðstaðr ok Kantaraberg, þar er Skarðaborg ok Helsingjaborg, Vincestr ok margir aðrir staðir ok borgir, er hér eru eigi nefndir.

Stefnir var gefit jarlsnafn yfir allt Jótland, ok sat hann optast í Rípum.

Danmǫrk er mjǫk sundrlaus, ok er þar Jótland mestr hluti ríkis. Þat liggr et syðra með hafinu; Jótlandssíða er kǫlluð vestan frá hafinu Vandilskaga ok suðr til Rípa. Í Jótlandi eru margir hǫfuðstaðir; syðst í Heiðabœ, annar í Rípum, þriði í Árósi, fjórði í Vebjǫrgum; þar taka Danir konung sinn.

Limafjǫrðr er á Jótlandi; hann gengr af norðri til suðrs, en í innanverðum firðinum gengr Haraldseið vestr til hafsins; þar lét Haraldr konungr Sigurðarson draga yfir skip sín, þá hann fór undan ófriði Sveins konungs. Fyrir vestan Limafjǫrð liggr Vandilsskagi; honum víkr til norðrættar, í Jǫrungi er þar hǫfuðstaðr.

Milli Jótlands ok Fjóna gengr inn Álfasund. Á Fjóni er hǫfuðstaðr í Óðinsey. Milli Fjóna ok Sjálands gengr Beltissund. Í Sjálandi er hǫfuðstaðr í Róiskeldu. Fyrir norðan Sjáland gengr inn Eyrarsund, ok þar fyrir norðan Skáney; þar er hǫfuðstaðr í Lundum. Milli Jótlands ok Skáneyjar liggja mǫrg stór eylǫnd, þar er Sámsey, Álsey, Láland, Langaland; Borgundarhólmr liggr austr í hafit.

Hǫfðu Skjǫldungar í þenna tíma þetta ríki, en þó hǫfðu aðrir konungar ok jarlar ekki minna ríki at ráða enn þeir í Danmǫrk, þótt Skjǫldungar bæri hærri tign fyrir sakir nafns ok ættar.

Svá er hér sagt, at Stefnir jarl muni ekki langlífr verit hafa, ok ætti ekki barn, svá úr barnæsku kœmisk. Þeir Hrólfr ok Stefnir skildusk með mikilli vináttu, ok heldu sínum félagskap, meðan þeir lifðu báðir. Ekki er þess getit, at Hrólfr kœmi til Hringaríkis síðan. En þat er sagt, at þat sumar fór Haraldr vestr til Englands.

Sigldi Hrólfr af Danmǫrk austr til Hólmgarða með tíu skipum, ok Ingigerðr með honum; var Hrólfr þar til konungs tekinn yfir allt Garðaríki með ráði konungsdóttur ok annarra ríkismanna. Þriðjungr Garðaríkis er kallaðr Kænugarðar, þat liggr með fjallgarði þeim, er skilr Jǫtunheima ok Hólmgarðaríki, þar er ok Ermland ok fleiri ǫnnur smáríki. Hrólfr stýrði nú ríki sínu með mikilli virðing; var hann bæði vitr ok stjórnsamr, þorðu engir hǫfðingjar á hann at herja, sakir hans frægðar ok hreysti.

Unnusk þau mikit Hrólfr ok Ingigerðr, ok áttu þau mǫrg bǫrn. Hreggviðr hét son þeirra, ok var mikill fyrir sér, hann fór í hernað í Austrveg, ok ekki aptr síðan. Þat er fróðra manna sǫgn, at annar sonr Hrólfs hafi verit Ólafr konungr í Danmǫrk, er Helgi enn frœkni herjaði á, en Hrómundr Greipsson veitti Ólafi, sem segir í sǫgu hans, ok drap Helga; ok þær Dagný ok Dagbjǫrt væri dœtr Hrólfs, er græddu Hrómund, en þat er eigi ritat, hvárt þær váru bǫrn Ingigerðar eða eigi. Þriði son Hrólfs hét Hǫrðr, faðir Kára, fǫður Hǫrða-Knúts. Þat er sagt, at Hrólfr yrði gamall maðr, en eigi er þat greint, hvárt hann var sóttdauðr eða með vápnum veginn.

Nú þótt þessi saga þykki eigi samhljóða verða ǫðrum sǫgum, þeim er atganga þessu máli um manna nǫfn ok atburði, hvat er hverr vann eða gerði með frægð eða vizku, fjǫlkyngi eða svikum, eða hvar hǫfðingjarnir ríktu, þá er þat líkligast, at þeir, er skrifat hafa ok samsett þessi tíðindi, muni eitthvert hafa fyrir sér haft, annathvárt forn kvæði eða fróðra manna sǫgn. Munu þær ok fár eða engar fornra manna sǫgur, at menn vili með eiðum sanna, at svá hafi verit, sem sagðar eru, því-at flestar verða orðum auknar, verða ok eigi ǫll orð ok atvik greind í sumum stǫðum, því flest er seinna enn segir. Stendr því bezt at lasta eigi eða kalla lygð fróðra manna sagnir, nema hann kunni með meirum líkindum at segja eða orðfæriligar fram at bera, hafa ok forn kvæði ok frásagnir meir verit framsett til stundligrar gleði enn ævinligs átrúnaðar, verðr ok fátt svá ólíkliga sagt, at eigi finnisk sǫnn dœmi til, at annat hafi svá orðit, þat er ok sannliga ritat, at guð hefir lánat heiðnum mǫnnum, einn veg sem kristnum, vit ok skilning um jarðliga hluti, þar með frábæriligan frækleik, auðæfi ok ágæta skapan.

Nú verðr hér endir á þessu máli frá Hrólfi Sturlaugssyni ok hans afreksverkum; hafi hverr þǫkk, er hlýðir, ok sér gerir skemtan af, en hinir ógleði, er angrask við, ok ekki verðr at gamni. Amen.