Bókastaðir

Svá byrjar þessa frásǫgu, at Hreggviðr er konungr nefndr; hann átti at ráða fyrir Hólmgarðaríki, er sumir menn kalla Garðaríki; hann var mikill at vexti, sterkr at afli, manna vænstr ok vápndjarfastr, hugarfullr ok bardagamaðr mikill, vitr ok ráðugr, stórgjǫfull við vini sína, stríðr ok refsingasamr við óvini sína; váru honum flestir hlutir vel gefnir; mikillar ættar drótningu hafði hann átta, ok er hon eigi nefnd, ok því kemr hon ekki við þessa sǫgu; dóttur eina barna átti hann við drótningu sinni, er Ingigerðr hét; allra kvenna var hon fríðust ok kurteisust, er í váru ǫllu Garðaríki, ok þótt víðara væri leitat; vizku ok málsnild bar hon yfir hvern mann; allar þær listir kunni hon, er kvennmanni sómdi, ok þá plǫguðu dýrar konur nær ok fjarri; hon hafði hár svá mikit, at vel mátti hylja allan hennar líkama, ok svá fagrt sem gull eða hálmr.

Mikit unni konungr dóttur sinni; hafði hon sérliga herbergi innan borgar, var þat ágætt herbergi at stǫð ok sterkleika, ok forkunnliga gert með gull ok gimsteina; sat hon dagliga í þessu herbergi með þeim ǫðrum, er henni þjónuðu.

Hreggviðr konungr var mjǫk við aldr í þann tíma. Svá er sagt, þá er konungr var á ungum aldri, lá hann mjǫk í hernaði, ok hann hafði undir sik lagt um ána Dýnu, er fellr um Garðaríki, ok herjaði þaðan í Austrríki á ýmisligar þjóðir, þarmeð fekk hann fáséna dýrgripi; þessi á er hin þriðja eða fjórða mest í heiminum. At uppsprettu ár þessarar leitaði Ingvar hinn viðfǫrli, sem segir í sǫgu hans. Í þessari ferð var Hreggviðr konungr sjau vetr samfleytt, hugðu menn hann þá dauðan. Eptir þat kom hann í Garðaríki, ok settisk um kyrt.

Hann hafði fengit hest þann, er kunni manns máli, hann hét Dúlcefal; skjótr var hann sem fugl, fimr sem leo, mikill sem úlfr, enginn var honum líkr at mikilleika ok afli; hann lét eigi takask, ef sá fekk ósigr, er honum reið, en ef honum varð sigrs auðit, þá fór hann at sínum meistara.

Hann átti herklæði þau, er engi váru þvílík; hjálmr allr gimsteinum settr, ok óvinnanligr fyrir harðleika sakir, brynja hans var ǫll þrefǫld af harðasta stáli ok bjǫrt sem silfr; skjǫldrinn var bæði breiðr ok þykkr, svá eigi bitu járn á; burstǫng sú, er þar fylgði, var stinn ok seig, ok gaf hljóð af sér, sem klukka, ef henni var drepit á skjǫldinn, en er ósigr var vís, gaf hon ekki hljóð af sér; sverðit nam hvergi í hǫggi stað, ok beit með atkvæðum stál ok steina svá sem blauta mannsbúka; þat var gert af gerjárni; þat fellr í firði þeim, er Ger heitir; þat kann eigi ryðga né støkkva.

Hestrinn Dúlcifal var af kyni drómedaríórum, svá orðnu hestakyni. Aldri hafði Hreggviðr konungr ósigr farit, síðan hann fekk hestinn ok þessi herklæðin. Ríki hans var mjǫk herskátt, ok átti hann jafnan orrostur stórar ok hans menn.

Konungr hafði með sér marga ráðgjafa ok vildarmenn; einn af þeim hét Sigurðr, ok var kallaðr ullband, hann var sonarson Hálfdánar rauðfels, sonar Brennu-Kára; hann var ofrhugi mikill, vinsæll við alþýðu ok gamall at aldri; hann hafði lengi verit með konungi, ok fylgt honum vel í mǫrgum mannraunum.

Eirekr er konungr nefndr, hann var sjákonungr, ok ættaðr af Gestrekalandi; þat liggr undir Svía konung; þar eru menn sterkir ok þussligir, harðir ok illir viðreignar ok fjǫlkunnigir. Eirekr konungr var stór maðr ok rammr at afli, svartr ok stórskorinn mjǫk; hann lá úti vetr ok sumar með fjǫlda skipa, ok herjaði á ýmiss lǫnd, var hann hinn mesti hermaðr ok mjǫk óeirinn; systur átti hann fríða, er Gyða hét, ok var hon jafnan með konungi.

Eirekr hafði marga berserki ok kappa í liði sínu, ok eru fjórir nefndir af þeim; þat váru brœðr tveir, hét annar Sǫrkver, en annar Brynjólfr, miklir ok sterkir váru þeir ok illir viðreignar, fjǫlkunnigir ok svá galdrafullir, at þeir deyfðu eggjar í orrostum; Sǫrkver var þeirra sterkari ok burtreiðarmaðr mikill.

Þriði maðr var frændi konungs, er Þórðr hét, ok var kallaðr Hléseyjarskalli, mikill ok sterkr; hann var ættaðr úr Hléseyju í Danmǫrku, þar hafði hann uppvaxit.

Grímr hét fóstbróðir hans, ok kallaðr ægir; maðrinn var sterkr ok at ǫllu illr; ekki vissu menn kynferði hans eða ætt, því Gróa vǫlva hafði fundit hann í flœðarmáli í Hlésey, en hon var móðir Þórðar, ok hafði Grím fóstrat ok uppfœddan, ok kendi honum svá alla fjǫlkyngi, at enginn á Norðrlǫndum var hans líki, þvíat hans eðli var ólíkt allra annarra manna náttúru. Þat er sumra manna ætlun, at móðir Gríms muni sjógýgr nǫkkur verit hafa, því hann mátti bæði fara í sjó ok vatni, ef hann vildi, var hann því ægir kallaðr; hann át hrátt, ok drakk blóð bæði úr mǫnnum ok fénaði; hann brásk ok opt í ýmissa kvikinda líki, ok skipti hǫmum svá skjótt, at varla festi auga á; hans andi var svá heitr, at menn þóttusk brenna, þó herklæddir væri; hann spjó ok ýmist eitri eða eldi á menn, ok deyddi með því bæði menn ok hesta, ok því stóðu honum engir. Eirekr konungr hafði mikit traust á honum, ok ǫllum þeim, spǫrðu þeir ok ekki íllt at vinna.

Í þann tíma kom Eirekr konungr með her sinn í ríki Hreggviðar konungs; þeir drepa menn, brenna bygðir, en ræna fé, ok er landsmenn verða varir við ófrið þenna, fara þeir á fund Hreggviðar konungs, ok segja honum sem orðit var; en er hann frétti þessi tíðindi, lætr hann herǫr uppskera, ok býðr ǫllum vígum mǫnnum á sinn fund, fekk hann þó lítit lið, því at herinn bar snart at, en flestum segir þungr hugr, hversu ganga mundi.

Þenna sama morginn, áðr bardaginn skyldi vera, herklæddisk Hreggviðr konungr ǫllum sínum herklæðum; hann spenti gullmen at hálsi sér, þat var allgóðr gripr; eptir þat girði hann sik sverðinu góða; hann tók burstǫngina, ok drap á skjǫldinn, ok gaf hon ekki hljóð af sér.

Hestrinn Dúlcifal vildi ok eigi láta takask, var hann eltr af mǫrgum mǫnnum, varð honum umsíðir komit inní djúpar traðir, gekk þá konungr til, ok vildi taka hann; en þegar hestrinn sér konung, stǫkk hann út yfir grindrnar ok brott á skóg; þótti þetta ǫllum hin mestu undr, ok hugðu vísan ósigr, ok gerðu eigi eptir honum at (leita).

Hreggviðr konungr lét taka sér hest annan, skjǫld ok burstǫng, en fekk dóttur sinni skjǫldinn ok burstǫngina til varðveizlu; bjósk hann síðan til bardaga, ok allr herinn.

Eirekr konungr heimti saman allan sinn her, ok bað hvern duga, sem drengr væri til, ok spara nú ekki allskyns mátt, er hverr má frammi hafa.

Grímr ægir segir: "Þat er skylt, herra! at hverr dugi sem getr, en ef vér sigrum Hreggvið konung, þá viljum vér hér staðfestask, ok vil ek þiggja einn land til yfirsóknar ok jarlsnafn. Þórðr, frændi þinn, skal með mér fara, ok skal eitt yfir okkr ganga, en Sǫrkver ok Brynjólfr skulu með yðr fara, ok verja land fyrir yðr."

Konungr játar þessu, er Grímr mælti, ok sagði svá vera skyldu; fylkja nú hvárirtveggju, ok síga saman fylkingar; Eirekr konungr var í ǫðrum fylkingararmi sínum, en Grímr í ǫðrum. Liðsmunr var mikill, svá at fjórir váru um einn landsmanna. Hreggviðr konungr fylkti móti Eireki konungi, en Sigurðr ullband móti Grími ægi.

Varð þar hin snarpasta orrosta með hǫggum ok slǫgum, skotum ok grjótkasti, gengu hvárir í lið annars með ópi ok eggjan. Berserkir Eireks konungs gengu fyrir fylkingar fram, ok hjuggu niðr lið Hreggviðar konungs sem hráviði, ok fellr hverr um þveran annan. Þetta sér Sigurðr ullband, ok høggr til beggja handa, þar til er hann mætir Þórði Hléseyjarskalla, ok høggr til hans, en hann atti í mót skallanum, ok beit ekki á. Eptir þat hjó Þórðr Sigurð banahǫgg; fell hann með góðum orðstýr.

Þetta sér Hreggviðr konungr, ok eirir illa falli Sigurðar, ok keyrir hestinn sporum, ok ríðr hart fram, ok høggr ok leggr til beggja handa bæði menn ok hesta, svá allt hrøkkr undan, beit sverðit sem í vatn brygði; umgerðin var ǫll gulli búin, þar er bœta þótti, ok í aptra hjalti sverðsins váru leystir lífsteinar þeir, er eitr ok sviða drógu úr sárum, ef í váru skafnir, ríðr hann svá styggr fram at merki Eireks konungs, at hann hefir báðar hendr blóðgar til axla; stundum drap hann tvá eða þrjá í einu hǫggi, þartil er þeir komu í móti honum Grímr ægir ok Þórðr, ok hjuggu báðir senn til hans, en konungr varðisk svá vel, at hann var ekki sár; í því blés Grímr með svá miklum galdri, at hestrinn viknaði, svá hann reiddi til falls.

Konungr hljóp þá af baki, ok hjó þá enn til beggja handa, hlóð hann svá háfan valinn í kringum sik, at honum tók í belti; hann hjó þá tveim hǫndum til Gríms ægis, en hann blés ímót, svá at sverðit hraut úr hendi honum; þá tók hann øxi eina, ok laust með hamrinum í skallann á Þórði, svá hann lá lengi í óviti. Síðan hóf hann sik í lopt upp, ok hljóp út yfir valkǫstinn; kom þá móti honum Eirekr konungr, ok hjó með sverði til Hreggviðar, svá þat gekk í sundr undir hjǫltunum, en ekki beit á herklæðin; í því lagði Grímr ægir neðan undir brynjuna, svá í gegnum stóð, með mæki; konungrinn fell þar með mikilli hreysti ok góðum orðstýr, ok þykkir varla verit hafa frægri maðr í Garðaríki enn Hreggviðr konungr.

Flýði þat lið allt, er eptir var, en þó var meiri hlutr fallinn. Mart hafði ok fallit af liði Eireks konungs; var þá haldit upp friðskildi, ok gengu þeir til griða, er líf var gefit, ok þat vildu þiggja, en hinir drepnir, er eigi vildu þjóna Eireki konungi, ok lýkr nú bardaganum.

Eptir þat váru flettir dauðir menn, en konungr gekk í borgina með sínu fǫruneyti, ok hǫfðu allskyns gleði með drykk ok hljóðfærum; líðr svá af nóttin, en um morguninn kallar konungr á Grím ægi, ok þá félaga, at þeir skyldu hitta konungsdóttur, ok svá gerðu þeir. En er þeir komu í herbergi hennar, þá heilsaði hon Eireki konungi, ok var þó mjǫk grátin ok harmsfull. Eirekr konungr gladdi hana, ok sagðisk skyldu bœta henni mannamissi ok skaða þann, er hon hafði fengit: "ok skaltu þiggja af mér hverja bœn, er þú vilt beðit hafa, en oss samir at veita, ef þú vilt síðan oss samþykkja ok várn vilja gera."

Þá segir Ingigerðr konungsdóttir: "eigi má sá með réttu konungsnafn bera, er eigi heldr þat, er hann lofar einni jungfrú, mun ek þá yðr samþykkjask ok gera yðvarn vilja, ef þér haldið yðr orð, ok veitið mér bœn þá, er ek bið yðr, en fyrr enn ek gangi nauðig með nǫkkrum manni, þá skal ek fyrr heldr veita mér bráðan bana; ok nýtr mín þá enginn."

Konunginum rann mikill ástarhugr til hennar, ok mælti: "verði sá níðingr, er eigi heldr sín orð við yðr, ok kjós á sǫmu stundu, en ek skal veita."

"Þat er fyrst bœn mín," segir konungsdóttir, "at haugr sé orpinn eptir fǫður minn, mikill ok vel innan gǫrr ok hár skíðgarðr umhverfis hauginn; haugrinn skal standa langt brott í eyðimǫrk; bera skal gull ok góða gripi í hauginn hjá honum; hann skal vera í ǫllum sínum herklæðum, ok girðr sverði sínu; hann skal sitja á stóli, ok skipa kǫppum hans til beggja handa honum þeir er fallit hafa; á hestinum Dúlcifal skal engi taka af yðrum mǫnnum, ok hann skal sjálfráðr fara; ek vil ráða fyrir fjórðungi ríkisins um þrjá vetr, ok þeir sem ek skipa til með mér, ok skulu þeir allir í friði ok náðum, sem mér tilheyra; ek skal á hverju ári fá mann til burtreiðar við yðr eða Sǫrkvi, kappa yðvarn, en ef ek fæ øngvan svá frægan af mínum mǫnnum, at Sǫrkvi ríði af baki á þessum tíma, þá skuluð þér ráða mínum kosti, ok ǫllu ríkinu; en ef Sǫrkver verðr unninn, þá skuluð þit brottu verða með ǫllu yðru fǫruneyti, ok koma aldri í Garðaríki síðan, en ek taki þá lǫnd ok ríki eptir fǫður minn, sem réttr stendr til."

Grímr ægir mælti: "varla er þessari bœn neitanda, því hon stendr með djúpri grundan ok langri forhugsan; þykki mér yðr eigi standa, herra! at vera svá lengi vonbiðill eptir nǫkkurri kvinnu, en vel megið þér treysta Sǫrkvi, svá (ok) ráðum mínum ok vitsmunum, at ekki mun tilsaka."

Konungr svarar: "eigi hugði ek þat, konungsdóttir! at þér munduð þessa beiðask, en þó mun ek efna orð mín við yðr, því ek treysti vel Sǫrkvi, at eigi fáið þér honum frægra mann;" Bundu þau þetta fastmælum, ok skildu nú talit.

Grímr ægir mælti: "ráð kom mér í hug, þat oss mun duga, vér skulum seið efla láta, ok seiða til þess, at Sǫrkvi skal enginn vinna mega, hvárki í burtreið né einvígi, nema sá er hefir ǫll herklæði Hreggviðar konungs, en haugrinn skal vera svá sterkr gǫrr með múr ok tigl, at hann skal enginn menskr maðr opna mega; munið þér vilja halda ǫll yður orð við konungsdóttur, þér skuluð jafnan senda menn eptir herklæðunum, ok heita Gyðu, systur yðari, þeim er náð getr, ok eru þau þá í yðru valdi, ella munu þeir eigi lífs aptr koma."

Þótti konungi þetta vel ráðit, ok ǫllum þeim; var nú haugr gerr, ok Hreggviðr konungr í settr. Ingigerðr gekk síðast úr hauginum; hon lét þangat fœra með leynd tvenn herklæði, ok lagði í kné fǫður sínum, var síðan haugrinn aptrbyrgðr, ok umbúit eptir forsǫgn Gríms ægis; síðan (var) ríkinu skipt eptir skildǫgum, ok allt fullgert, þat er fyrr var sagt; fekk konungsdóttir engan þann, er við Sǫrkvi þyrði at reyna. Konungr sendi marga menn til haugsins, ok kom enginn aptr.

Grímr ægir stýrði Ermlandi, þat er eitt konungssetr í Garðaríki, ok undu þeir allir illa sínum hlut, er undir hann þjónuðu. Þeir Þórðr Hléseyjarskalli áttu jafnan mikit stríð við þá ofan úr Jǫtunheimabygðinni frá Áluborg, ok er þat margra frásagna vert, er þeir áttusk við í gǫldrum ok fjǫlkyngi ok stórum orrostum, ok veitti ýmsum verr, en hvárigum betr; þeir Sǫrkvir ok Brynjólfr váru í hernaði á sumrum, ok hǫfðu landvǫrn fyrir Eirek konung. Ingigerðr konungsdóttir sat í einum friðkastala í ríki sínu, ok hennar vildismenn, ok var mjǫk hugsjúk um sinn hag.

Í þenna tíma, er þetta var tíðinda, er nú (var) frásagt, réð Sturlaugr hinn starfsami fyrir Hringaríki í Noregi. Hann átti Ásu enu vænu, dóttur Eireks jarls. Þau áttu marga sonu ok vel mannaða: einn hét Rǫgnvaldr, annar Fraðmar, þriði Eirekr, fjórði hét Hrólfr; hann var kallaðr eptir Hrólfi nefju, fóstbróður Sturlaugs; hann dó í hofinu á Írlandi, þá Sturlaugr sótti þangat úrar hornit.

Hrólfr Sturlaugsson var manna mestr, bæði at digurð ok hæð, ok svá þungr, at engi hestr fekk borit hann allan dag, ok var hann því jafnan á gǫngu; manna var hann vænstr at yfirlit; ekki var hann siðblendinn við alþýðu, fór lítt með gleði ok skemtan, utan helzt þótti honum gaman at fara í skotbakka, ok vera at burtreiðum; var hann svá þungr ok sterkr, at enginn kom honum úr sǫðli, en ófimliga bar hann vápn fyrir sik, ok aldri bar hann vápn; bæði var hann meinlaus ok gagnlaus flestum mǫnnum. Ekki var Hrólfr líkr brœðrum sínum, var ok jafnan fátt með þeim.

Einn dag var þat sem optar, at þeir Sturlaugr ok Hrólfr tǫluðusk við, (Sturlaugr mælti:) "svá lízk mér á þik, sem lítil muni þín afdrif verða, heyrir meir konu enn karlmanni, at hafa þvílíkt framferði, sem þú hefir, því þykki mér ráðligt, at þú kvænisk, ok setisk í bú, ok gerir þik at kotkarli í afdal nǫkkurum, þar engi maðr finnr þik, ok al þar þinn aldr, svá lengi sem auðit verðr."

Hrólfr segir: "eigi mun ek búa, ok eigi kvænask, því konur skulu mér ekki, sé ek þat ok gǫrla, at þér gengr þat til ámælis þíns, at þú sparir mat við mik, skal ek því brott verða, ok eigi aptr koma, fyrr enn ek hefi fengit jafnmikit ríki, ok þú átt nú, eða liggja dauðr ella; þykki mér þetta kotungs eign, er þú hefir meðferðar ok lítil til skiptis með oss brœðrum, skal ok hvárki yðr né þeim verða gagn at mér heðan frá."

Sturlaugr mælti: "bæði má ek fá þér skip ok góða fardrengi, ef þú vilt nǫkkut þat fyrir þik leggja, er þér megi til frægðar verða eða metnaðar."

Hrólfr segir: "eigi hirði ek at draga menn eptir mér, til þess at þeir sjái af sonum yðrum, mér mun ok ekki orrosta heyra, því ek þori eigi mannsblóð at sjá, vil ek ok eigi þyrpask útá smábáta með mart fólk, svá þá søkkvi þeir niðr, ok drukknu vér allir."

Sturlaugr mælti: "ekki mun ek tilleggja með þér, þvíat ek sé, at þú ert bæði heimskr ok einráðr;" Skildu þeir at svá mæltu; þótti sinn veg hvárum.

Hrólfr gekk þá til Ásu, móður sinnar, ok mælti: "þat vilda ek, móðir! at þú sýndir mér kápurnar, þær er Vefreyja, fóstra þín, gerði fǫður mínum endr fyrir lǫngu."

Hon gerði svá, lauk upp kistu einni stórri, ok mælti: "hér máttu nú sjá kápurnar, ok fyrnask þær enn lítit."

Hrólfr tók upp kápurnar allar, þær váru svá gerðar: ermar váru á, ok hǫttr uppaf, ok grímur fyrir andliti; bæði váru þær víðar ok síðar, engi járn bitu þær, ok eigi mátti þeim eitr granda. Hrólfr tók þær tvennar, er stœrstar váru, ok mælti: "eigi hefi ek ofmikit úr fǫðurgarði, þótt ek hafi kápurnar."

Ása mælti: "ekki muntu svá skjótt fara, frændi! at þú hafir ekki vápn ok fǫruneyti."

Hrólfr gekk íbrott þegjandi, en fám dǫgum síðar hvarf hann í brutt, svá engi maðr vissi, hvat af honum varð; hvárki bað hann vel lifa fǫður sinn né móður ok øngva sína frændr; vissu menn ok eigi, hvat um hann leið. Ekki er þess getit, at Sturlaugr gæfi sér um brottferð Hrólfs; leið nú svá um tíma, at Sturlaugr sat um kyrt í ríki sínu.

Þorgnýr er greindr til sǫgunnar; hann átti at ráða fyrir Jótlandi í Danmǫrk, ok þar hafði hann atsetu, en tók hann skatta af fleirum ríkjum; hann var hǫfðingi mikill, ok hafði gott mannval með sér, gamall var hann mjǫk, er þessi frásǫgn gerðisk. Drótning hans var ǫnduð, en eptir lifðu tvau bǫrn, er þau áttu; Stefnir hét son hans, en Þóra dóttir, þau váru bæði fríð ok vel mǫnnuð. Stefnir jarlsson var sterkr at afli, ok hinn mesti íþróttamaðr, ok var dagliga hógvær, ok vel skapi farinn. Þóra var kvenna hǫgust, ok var henni skemma reist, ok þar sat hon með sínum þjónustukonum.

Bjǫrn hét maðr, hann var ráðgjafi jarls, ok honum hinn kærasti, vitr ok góðgjarn, ok kunni vel til herskapar; Ingibjǫrg hét kona hans; hon var kurteis ok vel ment, ok unni Bjǫrn henni mikit. Hann átti búgarð skamt frá borginni, en þó sat hann optast með jarlinum.

Þorgnýr jarl hafði mikit unnt drótningu sinni, ok var haugr hennar nær borginni, sat jarl þar optliga í góðum verðum, eða þá hann hafði málstefnur, eða lét leika fyrir sér. Jarlinn sat optast í kyrsæti, ok hafði friðsamt ríki optast.