Bókastaðir

Þat er upphaf á sǫgu þessi, at Hákon konungr Aðalsteinsfóstri réð fyrir Nóregi; ok var þetta á ofanverðum hans dǫgum. Þorkell hét maðr; hann var kallaðr skerauki; hann bjó í Súrnadal ok var hersir at nafnbót. Hann átti sér konu, er Ísgerðr hét, ok sonu þrjá barna; hét einn Ari, annarr Gísli, þriði Þorbjǫrn; hann var þeira yngstr; ok óxu allir upp heima þar. Maðr er nefndr Ísi; hann bjó í firði þeim er Fibuli heitir, á Norðmœri; kona hans hét Ingigerðr, en Ingibjǫrg dóttir. Ari, sonr Þorkels súrdœls, biðr hennar, ok var hón honum gefin með miklu fé. Kolr hét þræll, er í brott fór með henni.

Maðr hét Bjǫrn enn blakki, ok var berserkr; hann fór um land ok skoraði á menn til hólmgǫngu, ef eigi vildu hans vilja gera. Hann kom um vetrinn til Þorkels súrdœls; Ari, sonr hans, réð þá fyrir búi. Bjǫrn gerir Ara tvá kosti, hvárt hann vill heldr berjaz við hann í hólmi þeim, er þar liggr í Súrnadal ok heitir Stokkahólmr, eða vill hann selja hánum í hendr konu sína. Hann kaus skjótt, at hann vill heldr berjaz, en hvártveggja yrði at skǫmm, hann ok kona hans; skyldi þessi fundr vera á þriggja nátta fresti. Nú líðr til hólmstefnu framan; þá berjaz þeir, ok lýkr svá, at Ari fellr ok lætr líf sitt. Þykkiz Bjǫrn hafa vegit til landa ok konu; Gísli segir, at hann vill heldr láta líf sitt, en þetta gangi fram, vill hann ganga á hólm við Bjǫrn.

Þá tók Ingibjǫrg til orða: "Eigi var ek af því Ara gipt, at ek vilda þik eigi heldr átt hafa. Kolr þræll minn á sverð, er Grásíða heitir, ok skaltu biðja, at hann ljái þér; því at þat fylgir því sverði, at sá skal sigr hafa, er þat hefir til orrostu."

Hann biðr þrælinn sverðsins, ok þótti þrælnum mikit fyrir at ljá. Gísli bjóz til hólmgǫngu, ok berjaz þeir, ok lýkr svá, at Bjǫrn fellr. Gísli þóttiz nú hafa unnit mikinn sigr; ok þat er sagt, at hann biðr Ingibjargar, ok vildi eigi láta góða konu ór ætt ganga ok fær hennar; nú tekr hann allan fjárhlut ok geriz mikill maðr fyrir sér. Því næst andaz faðir hans, ok tekr Gísli allan fjárhlut eptir hann. Hann lét drepa þá alla, sem með Birni hǫfðu fylgt.

Þrællinn heimti sverð sitt, ok vill Gísli eigi laust láta ok býðr hann fé fyrir, en þrællinn vill ekki annat en sverð sitt, ok fær ekki at heldr. Þetta líkar þrælnum illa, ok veitir Gísla tilræði; var þat mikit sár. Gísli hǫggr í móti með Grásíðu í hǫfuð þrælnum, svá fast, at sverðit brotnaði, en haussinn lamðiz, ok fær hvártveggi bana.

Hér eptir tekr Þorbjǫrn við fé ǫllu, því er átt hafði faðir hans ok brœðr tveir. Hann býr í Súrnadal at Stokkum. Hann biðr konu þeirar, er Þóra hét ok var Rauðsdóttir ór Friðarey, ok fekk hennar. Þeira samfarir váru góðar ok eigi langar, áðr en þau gátu bǫrn at eiga. Dóttir þeira er nefnd Þórdís, ok var hón ellzt barna þeira. Þorkell hét sonr þeira, enn ellzti. annarr Gísli, Ari enn yngsti; ok vaxa allir upp heima þar; funduz eigi fremri menn þar í nánd þeira jafnaldrar. Ara var fóstr fengit með Styrkári, móðurbróður sínum; en þeir Þorkell ok Gísli váru heima báðir. Bárðr hét maðr; hann bjó þar í Súrnadal; hann var ungr maðr, ok hafði nýtekit við fǫðurarfi sínum. Kolbjǫrn hét maðr, er bjó á Hellu í Súrnadali; hann var ungr maðr ok hafði nýtekit við fǫðurarfi sínum. Þat tǫluðu sumir menn, at Bárðr fíflði Þórdísi Þorbjarnardóttur; hón var bæði væn ok vitr. Þorbirni hugnaði þat illa, ok kveðz ætla, ef Ari væri heima, at þá myndi eigi vel gefaz.

Bárðr kvað ómæt ómaga orð — "ok mun ek fara sem áðr."

Með þeim Þorkeli var vingott, ok var hann í bragði með hánum, en Gísla var óþokkat um tal þeira sem fǫður hans. Þat er sagt einn tíma, at Gísli ræz í ferð með þeim Bárði ok Þorkeli; hann fór á miðja vega til Granaskeiðs; svá heitir þar, er Bárðr bjó; ok þá er minst ván var, hǫggr Gísli Bárð banahǫgg. Þorkell reiddiz ok kvað Gísla illa gǫrt hafa, en Gísli bað bróður sinn sefaz — "ok skiptu vit sverðum, ok haf þú þat, sem betr bítr;" hann brá á glens við hann. Nú sefaz Þorkell ok sez niðr hjá Bárði, en Gísli ferr heim ok segir fǫður sínum ok líkaði hánum vel. Aldri varð síðan jafnblítt með þeim brœðrum, ok ekki þá Þorkell vápnaskiptit, ok eigi vildi hann heima þar vera, ok fór til Hólmgǫngu-Skeggja í eyna Sǫxu; hann var mjǫk skyldr Bárði, ok var hann þar. Hann eggjar mjǫk Skeggja at hefna Bárðar, frænda síns, en ganga at eiga Þórdísi systur sína. Nú fara þeir til Stokka, tuttugu saman; ok er þeir kómu á bœinn, mælir Skeggi til mægða við Þorbjǫrn, "en til samfara við Þórdísi dóttur þína."

En Þorbjǫrn vildi eigi gipta hánum konuna; þat var talat, at Kolbjǫrn væri í þingum við Þórdísi; þótti Skeggja sem hann ylli, er hann gat eigi fengit ráðit, ok ferr til fundar við Kolbjǫrn ok býðr hánum hólmgǫngu í eyinni Sǫxu. Hann kvez koma mundu, ok sagðiz eigi verðr at eiga Þórdísi, ef hann þyrði eigi at berjaz við Skeggja; þeir Þorkell ok Skeggi fóru heim í Sǫxu, ok biðu þar hólmstefnunnar við annan mann ok tuttugta. Ok er liðnar váru þrjár nætr, fór Gísli ok hittir Kolbjǫrn ok spyrr, hvárt hann er búinn til hólmstefnunnar; Kolbjǫrn svarar ok spyrr, hvárt hann skal þat til ráðsins vinna.

"Þat skaltu eigi segja" segir Gísli.

Kolbjǫrn segir: "Svá hyggz mér, at ek mun eigi þat til vinna at berjaz við Skeggja."

Gísli biðr hann mæla allra manna armastan — "ok þóttu verðir allr at skǫmm, þá skal ek nú þó fara."

Nú ferr Gísli við tólfta mann í eyna Sǫxu. Skeggi kom til hólmsins ok segir upp hólmgǫngulǫg ok haslar vǫll Kolbirni, ok sér eigi hann þar kominn né þann, er gangi á hólminn fyrir hann. Refr hét maðr, er var smiðr Skeggja. Hann bað, at Refr skyldi gera mannlíkan eptir Gísla ok Kolbirni — "ok skal annarr standa aptar en annarr; ok skal níð þat standa ávallt þeim til háðungar."

Nú heyrði Gísli í skóginn ok svarar: "Annat munu húskarlar þínir vinna þarfara; ok máttu hér þann sjá, er þorir at berjaz við þik."

Ok ganga þeir á hólm ok berjaz, ok heldr skildi hvárr fyrir sik. Skeggi hefir sverð þat, er Gunnlogi hét, ok hǫggr með því til Gísla ok gall við hátt; þá mælti Skeggi:

Gísli hjó í móti með hǫggspjóti, ok af sporðinn skildinum ok af honum fótinn, ok mælti:

Skeggi leysti sik af hólmi, ok gekk ávallt við tréfót síðan. En Þorkell fór nú heim með Gísla bróður sínum, ok var nú mjǫk vel í frændsemi þeira, ok þykkir Gísli mikit hafa vaxit af þessum málum.

Brœðr tveir eru nefndir; hét annarr Einarr, en annarr Árni, synir Skeggja ór Sǫxu; þeir bjoggu á Flyðrunesi norðr frá Þrándheimi. Þeir eflaz at liði um haustit ok eptir um várit ok fara í Súrnadal til Kolbjarnar ok bjóða hánum tvá kosti, hvárt hann vill heldr fara með þeim ok brenna inni Þorbjǫrn ok sonu hans eða láta þar líf. Hann køri heldr at fara. Fara þeir nú þaðan sex tigir manna, ok koma á Stokka um nótt ok bera eld at húsum; en þau váru ǫll í svefni í skemmu einni, Þorbjǫrn ok synir hans ok Þórdís. Þar váru inni sýruker tvau í því húsi. Nú taka þeir Gísli hafrstǫkkur tvær ok drepa þeim í sýrukerin, ok verjaz svá eldinum, ok sløkkva svá þrysvar þar fyrir þeim eldinn. Ok þá eptir fengu þeir Gísli brotit vegginn, ok komaz svá á brott, tíu saman, ok fylgðu reyk til fjalls, ok kómuz svá brott ór hundahljóðum; en tólf menn brunnu þar inni. En þeir þykkjaz ǫll þau inni hafa brent, er til kvámu. En þau Gísli fara, unz þau koma í Friðarey til Styrkárs, ok eflaz þaðan at liði, ok fá fjóra tøgu manna, ok koma á óvart til Kolbjarnar, ok brenna hann inni við tólfta mann; selja nú lǫnd sín ok kaupa sér skip, ok váru á sex tigir manna, ok fara á brott með allt sitt, ok koma við eyjar þær, er Æsundir heita, ok liggja þar til hafs. Nú fara þeir þaðan á tveim bátum, fjórir tigir manna, ok koma norðr til Flyðruness. Þeir brœðr, Skeggjasynir, váru þá á leið komnir við níunda mann, at heimta landskyldir sínar. Þeir Gísli snúa til móts við þá ok drepa þá alla; Gísli vá þrjá menn, en Þorkell tvá. Eptir þat ganga þeir til bœjar ok taka þaðan á brott mikit fé. Gísli hjó þá hǫfuð af Hólmgǫngu-Skeggja; því at hann var þá þar hjá sonum sínum.

Síðan fara þeir til skips ok láta í haf ok eru úti aukit hundrað dœgra, ok koma af hafi vestr í Dýrafjǫrð á syðri strǫnd, í ós þann, er Haukadalsóss heitir. Tveir menn eru nefndir, ok bjó á sinni strǫndinni hvárr, Þorkatlar tveir. Annarr bjó á Saurum í Keldudal á enni syðri strǫnd; þat var Þorkell Eireksson; en annarr bjó á nyrðri strǫnd í Alviðru; hann var kallaðr Þorkell auðgi. Þorkell fór fyrstr virðingamanna til skips, ok hitti Þorbjǫrn súr; því at hann var svá kallaðr, síðan hann varðiz með sýrunni. Ǫll lǫnd váru þá ónumin á hvárritveggju strǫnd. Nú keypti Þorbjǫrn súrr land á enni syðri strǫnd, á Sæbóli í Haukadal. Þar gerði Gísli bœ, ok búa þar síðan. Bjartmarr hét maðr, er bjó í Arnarfirði inn í botni; en kona hans hét Þuríðr, ok var Hrafnsdóttir af Ketilseyri ór Dýrafirði; en Hrafn var sonr Dýra, er fjǫrðinn nam; þau áttu sér bǫrn; hét dóttir þeira Hildr; hón var ellzt barna þeira; Helgi hét sonr þeira, Sigurðr ok Vestgeirr. Vésteinn hét austmaðr einn, er út kom um landnám ok vistaðiz með Bjartmari. Hann gengr at eiga Hildi dóttur hans; ok er þau hǫfðu eigi lengi ásamt verit, gátu þau tvau bǫrn at eiga, Auðr hét dóttir þeira, en Vésteinn sonr. Vésteinn austmaðr var Végeirssǫn, bróðir Vébjarnar Sygnakappa. Bjartmarr var sonr Áns rauðfelds Grímssonar loðinkinna, bróður Ǫrvar-Odds, Ketilssonar hœings, sonar Hallbjarnar hálftrǫlls; móðir Áns rauðfelds var Helga, dóttir Áns bogsveigis. Vésteinn Vésteinsson gerðiz fardrengr góðr; þó átti hann bú í Ǫnundarfirði undir Hesti, þá er hér var komit sǫgunni; kona hans hét Gunnhildr; Bergr hét sonr hans, ok Helgi. Nú eptir þetta andaz Þorbjǫrn súrr, ok svá Þóra kona hans. Nú tekr Gísli ok Þorkell, bróðir hans, við búinu; en þau Þorbjǫrn ok Þóra váru í haug lǫgð.

Þorbjǫrn hét maðr ok var kallaðr selagnúpr; hann bjó í Tálknafirði at Kvígandafelli; Þórdís hét kona hans, en Ásgerðr dóttir. Þessarrar konu biðr Þorkell Súrsson ok getr hana at eiga; en Gísli Súrsson bað systur Vésteins, Auðar Vésteinsdóttur, ok fekk hana; búa nú báðir saman í Haukadal. Eitthvert vár átti Þorkell enn auðgi Þórðarson fǫr suðr til Þórsnessþings, ok fylgðu hánum Súrssynir. Í Þórsnesi bjó þá Þorsteinn þorskabítr Þórólfsson Mostrarskeggs; hann átti Þóru Óláfsdóttur, Þorsteinssonar; bǫrn þeira váru þau Þórdís ok Þorgrímr ok Bǫrkr enn digri. Þorkell lauk málum sínum á þinginu. En eptir þingit bauð Þorsteinn heim Þorkeli auðga ok Súrssonum, ok gaf þeim góðar gjafir at skilnaði; en þeir buðu heim Þorsteinssonum vestr þangat, annat vár til þings. Ok nú fara þeir heim. En at ǫðru vári fara þeir vestr þangat, Þorsteinssynir, tólf saman, til Valseyrarþings, ok hittuz þeir þar ok Súrssynir; bjóða þeir þá Þorsteinssonum heim af þinginu; en áðr skyldu þeir vera at heimboði hjá Þorkeli auðga. Eptir þat fara þeir til Súrssona ok þiggja þar veizlu góða. Þorgrími líz systir þeira brœðra væn, ok biðr hennar, ok því næst er hón hánum fǫstnuð, ok er þá þegar gǫrt brúðkaupit, ok fylgir henni heiman Sæból ok réz Þorgrímr vestr þangat; en Bǫrkr er eptir í Þórsnesi, ok hjá hánum systursynir hans Saka-Steinn ok Þóroddr. Nú býr Þorgrímr á Sæbóli, en þeir Súrssynir fara á Hól ok reisa þar góðan bœ; ok liggja þar saman garðar á Hóli ok Sæbóli. Nú búa þeir þar hvárir ok er vinfengi þeira gott. Þorgrímr hefir goðorð, ok er þeim brœðrum at hánum styrkr mikill. Þeir fara nú til várþings eitt vár með fjóra tǫgu manna, ok váru allir í litklæðum; þar var í fǫr Vésteinn, mágr Gísla, ok allir Súrdœlir.