Bókastaðir

Her hefjum vér eina kátliga frásögn af einum konúngi, þeim er Gauti hét;Her hefjum vèr eina kátliga frásögn af einum konúngi, þeim er Gauti hèt; hann var vitr maðr ok velstiltr, mildr ok máldjarfr. Hann réð fyrir Vestra-Gautlandi, þat liggr milli Noregs ok Svíþjóðar fyrir austan Kjölu alla, ok skilr Gautelfr milli Upplanda ok Gautlands.Hann rèð fyrir Vestra-Gautlandi, þat liggr milli Noregs ok Svíþjóðar fyrir austan Kjölu alla, ok skilr Gautelfr milli Upplanda ok Gautlands. Þar eru stórar merkr ok íllt yfirferðar, þá er þelalaust er. Þessi konúngr, er fyrr nefndum vér, fór optliga með hauka sína ok hunda á mörkina, því hann var hinn mesti veiðimaðr, ok þótti honum þat en mesta skemtan.Þessi konúngr, er fyrr nefndum vèr, fór optliga með hauka sína ok hunda á mörkina, því hann var hinn mesti veiðimaðr, ok þótti honum þat en mesta skemtan. Í þann tíma var víða bygt, þar sem miklir skógar voru umhverfis, þvíat margir menn ruddu mörkina, þar sem fjarlæg var almannabygð, ok gjörðu sér þar alhýsi, sumir þeir sem flýð höfðu af almanna veg fyrir nokkur sín ránglig tiltæki;Í þann tíma var víða bygt, þar sem miklir skógar voru umhverfis, þvíat margir menn ruddu mörkina, þar sem fjarlæg var almannabygð, ok gjörðu sèr þar alhýsi, sumir þeir sem flýð höfðu af almanna veg fyrir nokkur sín ránglig tiltæki; sumir flýðu fyrir ljóðæsku, eða nokkur æfintýri, ok þóttust þá síðr spottaðir eðr hæddir verða, ef þeir værifjærri annarra manna athlátri, ok lifðu svá út allan sinn aldr, at þeir fundu aungva aðra menn, enn þá sem hjá þeim voru.sumir flýðu fyrir ljóðæsku, eða nokkur æfintýri, ok þóttust þá síðr spottaðir eðr hæddir verða, ef þeir værifjærri annarra manna athlátri, ok lifðu svâ út allan sinn aldr, at þeir fundu aungva aðra menn, enn þá sem hjá þeim voru. Þeir höfðu ok margir leitat sér staðar lángt frá almanna veg, ok komu því aungvir menn þá heim at sækja, utan þat varð stundum, at viltust á mörkum, at menn hrötuðu þá til þeirra heimkinna, þótt menn vildu þar gjarna aldrei komit hafa.Þeir höfðu ok margir leitat sèr staðar lángt frá almanna veg, ok komu því aungvir menn þá heim at sækja, utan þat varð stundum, at viltust á mörkum, at menn hrötuðu þá til þeirra heimkinna, þótt menn vildu þar gjarna aldrei komit hafa. Þessi konúngr Gauti, er fyrr nefndum vér, var farinn við sinni hirð, at veiða dýr á mörkinni með sínum enum beztum veiðihundum.Þessi konúngr Gauti, er fyrr nefndum vèr, var farinn við sinni hirð, at veiða dýr á mörkinni með sínum enum beztum veiðihundum. Konúngrinn gat at líta einn fagran hjört, ok þetta sama dýr vildi hann gjarna veiða, ok slær lausum sínum veiðihundum, ok eltir þetta sama dýr með svá miklu kappi, meðan dagrinn vannst til nætr.Konúngrinn gat at líta einn fagran hjört, ok þetta sama dýr vildi hann gjarna veiða, ok slær lausum sínum veiðihundum, ok eltir þetta sama dýr með svâ miklu kappi, meðan dagrinn vannst til nætr. Hann var nú einn sinna manna, ok var kominn svá lángt á mörkina, at hann vissi, at mátti eigi komast til sinna manna sakir náttmyrkrs ok lángrar leiðar, er hann hafði farit allan daginn;Hann var nú einn sinna manna, ok var kominn svâ lángt á mörkina, at hann vissi, at mátti eigi komast til sinna manna sakir náttmyrkrs ok lángrar leiðar, er hann hafði farit allan daginn; þat ok með, at hann hafði skotit þetta dýr með spjóti sínu, ok stóð þat fast í sárinu, en konúngr vildi þat með aungu móti láta, ef hann mætti ná, ok þótti skömm, ef hann næði eigi vápni sínu.þat ok með, at hann hafði skotit þetta dýr með spjóti sínu, ok stóð þat fast í sárinu, en konúngr vildi þat með aungu móti láta, ef hann mætti ná, ok þótti skömm, ef hann næði eigi vâpni sínu. Hér hafði hann álagt svá mikit kapp, at hann hafði af sér kastat öllum klæðum nema línklæðum;Hèr hafði hann álagt svâ mikit kapp, at hann hafði af sèr kastat öllum klæðum nema línklæðum; berfættr var hann, ok hafði aungva skúa, ok hafði víða rifit hans leggi ok iljar bæði grjót ok skógrinn. Ekki náir hann dýrinu, tekr nú at myrkva af nótt, svá at aldrei veit hann, hvört hann stefnir, nemr nú stað ok hlýðir til, ef hann heyrði til nokkurs, ok litla stund hefir hann stað numit, áðr hann heyrir hundsgá, ok þángat gengr hann, sem heyrir hundinn geya, því at honum þótti þar helzt manna von.Ekki náir hann dýrinu, tekr nú at myrkva af nótt, svâ at aldrei veit hann, hvört hann stefnir, nemr nú stað ok hlýðir til, ef hann heyrði til nokkurs, ok litla stund hefir hann stað numit, áðr hann heyrir hundsgá, ok þángat gengr hann, sem heyrir hundinn geya, því at honum þótti þar helzt manna von. Því næst sér konúngr húsabæ lítinn;Því næst sèr konúngr húsabæ lítinn; þat sá hann, at maðr stóð úti, ok helt á viðaröxi.þat sá hann, at maðr stóð úti, ok hèlt á viðaröxi. Þegar hann sér, at konúngr stefnir til bæjar, hleypr hann at, ok drepr hundinn, ok mælti: eigi skaltu optar vísa gestum á garð vorn, því at þat sé ek gjörla, at sjá maðr er svá mikill vexti, at hann mun uppeta alla eign bónda, ef hann kemr hér innan veggja, skal þat ok aldrei verða, ef ek má ráða.Þegar hann sèr, at konúngr stefnir til bæjar, hleypr hann at, ok drepr hundinn, ok mælti: eigi skaltu optar vísa gestum á garð vorn, því at þat sè ek gjörla, at sjá maðr er svâ mikill vexti, at hann mun uppeta alla eign bónda, ef hann kemr hèr innan veggja, skal þat ok aldrei verða, ef ek má ráða. Konúngr heyrði orð hans, ok brosti at, hugsar hann þat með sér, at hann var lítt viðbúinn úti at liggja, en þóttu eigi vísar viðtökur, ef hann biði þess, er honum væri innboðit, gengr djarfliga at dyrunum.Konúngr heyrði orð hans, ok brosti at, hugsar hann þat með sèr, at hann var lítt viðbúinn úti at liggja, en þóttu eigi vísar viðtökur, ef hann biði þess, er honum væri innboðit, gengr djarfliga at dyrunum. Hinn ferr fyrir dyrnar, ok vill hann eigi inn láta. Konúngr lætr hann kenna aflsmunar, ok gengr or dyrum, þann er fyrir stóð. Konúngr gekk til stofu; þar voru fyrir fjórir karlar ok fjórar konur; ekki var þar heilsat Gauta konúngi; þó sezt hann niðr. Sá tók til orða, er honum sýndist búandligastr, ok mælti: hví léztu þenna mann hér inn koma?Sá tók til orða, er honum sýndist búandligastr, ok mælti: hví lèztu þenna mann hèr inn koma? Þrællinn svaraði, sá er í dyrunum hafði staðit: þessi maðr var svá sterkr, at ek hafða ekki afl við honum.Þrællinn svaraði, sá er í dyrunum hafði staðit: þessi maðr var svâ sterkr, at ek hafða ekki afl við honum. Ok hvat gjörðir þú, þá er hundrinn gó? Þrællinn svaraði: ek drap hundinn, því at ek vildi eigi, at hann vísaði fleirum slíkum gaurum at garði, sem mér lízt þessi maðr vera.Þrællinn svaraði: ek drap hundinn, því at ek vildi eigi, at hann vísaði fleirum slíkum gaurum at garði, sem mèr lízt þessi maðr vera. Bóndi mælti: diggr þræll ertu, ok má eigi þér um kenna, þó þessir ófimligleikir hafi orðit, ok er vandlaunat þér þín umsjá, ok vil ek á morgin gefa þér verðkaup, ok skaltu þá með mér fara.Bóndi mælti: diggr þræll ertu, ok má eigi þèr um kenna, þó þessir ófimligleikir hafi orðit, ok er vandlaunat þèr þín umsjá, ok vil ek á morgin gefa þèr verðkaup, ok skaltu þá með mèr fara. Hús voru þar vel búin, ok menn vænir ok hæfiliga miklir. Þat fann konúngr, at þeir óttuðust hann. Bóndi lét setja borð, ok var matr á borinn;Bóndi lèt setja borð, ok var matr á borinn; ok er konúngr sér, at honum mun ekki boðinn matr, stígr hann undir borð hjá bónda, tekr til matar ok snæðir djarfliga;ok er konúngr sèr, at honum mun ekki boðinn matr, stígr hann undir borð hjá bónda, tekr til matar ok snæðir djarfliga; ok er bóndi sér þetta, hættir hann at matast, ok dregr hattinn fyrir augu sér.ok er bóndi sèr þetta, hættir hann at matast, ok dregr hattinn fyrir augu sèr. Hvorugir tala hér við aðra;Hvorugir tala hèr við aðra; ok er konúngr var mettr, lyptir bóndi upp hetti sínum, ok bað bera disk af borði, þvíat nú mun eigi mat at varðveita. Síðan fór fólk at sofa. Konúngr lagðist ok til svefns, ok er hann hafði litla hríð legit, þá kom kona til hans, ok mælti: mun eigi ráðligt, at þú þiggir beina at mér.Konúngr lagðist ok til svefns, ok er hann hafði litla hríð legit, þá kom kona til hans, ok mælti: mun eigi ráðligt, at þú þiggir beina at mèr. Konúngr svarar: þetta horfir vænliga, er þú vilt tala við mik, þvíat hér eru dauflig hýbýli.Konúngr svarar: þetta horfir vænliga, er þú vilt tala við mik, þvíat hèr eru dauflig hýbýli. Eigi þarftu þat at undra, þvíat vér höfum aldrei gest átt á æfi vorri, ok þess get ek, at þú sér bónda engi aufúsu gestr.Eigi þarftu þat at undra, þvíat vèr höfum aldrei gest átt á æfi vorri, ok þess get ek, at þú sèr bónda engi aufúsu gestr. Konúngr mælti: vel mætti ek launa bónda fyrir allan þann kostnað, er hann hefir fyrir mér haft, þá er ek kem til míns heimilis.Konúngr mælti: vel mætti ek launa bónda fyrir allan þann kostnað, er hann hefir fyrir mèr haft, þá er ek kem til míns heimilis. Hún svaraði: til meira get ek mun um draga, enn vér fáim sæmd af þér í móti þessu tilfelli.Hún svaraði: til meira get ek mun um draga, enn vèr fáim sæmd af þèr í móti þessu tilfelli. Konúngr mælti: ek bið, at þú gjörir mér kunnigt, hvörsu fólk yðvart heitir.Konúngr mælti: ek bið, at þú gjörir mèr kunnigt, hvörsu fólk yðvart heitir. Hún svaraði: faðir minn heitir Skafnörtúngr, því hefir hann þat nafn, at hann er svá glöggr um kost sinn, at hann má eigi sjá, at þverri hvorki matr né annat, þat er hann á: móðir mín heitir Tötra;Hún svaraði: faðir minn heitir Skafnörtúngr, því hefir hann þat nafn, at hann er svâ glöggr um kost sinn, at hann má eigi sjá, at þverri hvorki matr nè annat, þat er hann á: móðir mín heitir Tötra; því hefir hún þat nafn, at hún vill aldrei önnur klæði hafa, enn þat sem áðr er slitit ok at spjörum orðit, ok þikir henni þat mikil hagspeki. Konúngr spurði: hvat heita bræðr þínir? Hún svaraði: einn heitir Fjölmóði, annar heitir Imsigull, þriði Gillíngr. Konúngr mælti: hvat heitir þú eða systr þínar. Hún svarar: ek heiti Snotra, hef ek því þat nafn, at ek þótta vísust allra vor; systr mínar heita Hjötra ok Fjötra. Hér er sá hamar við bæ vorn, er heitir Gillíngshamar, ok þar í hjá er stapi sá, er vér köllum Ætternisstapa;Hèr er sá hamar við bæ vorn, er heitir Gillíngshamar, ok þar í hjá er stapi sá, er vèr köllum Ætternisstapa; hann er svá hár, ok þat flug fyrir ofan at þat kvikindi hefir ekki líf, er þar gengr fyrir niðr;hann er svâ hár, ok þat flug fyrir ofan at þat kvikindi hefir ekki líf, er þar gengr fyrir niðr; því heitir þat Ætternisstapi, at þarmeð fækkum vér vort ætterni, þegar oss þikir stór kynsl við bera, ok deyja þar allir vorir foreldrar fyrir utan alla sótt, ok fara þá til Óðins, ok þurfu vér af aungu voru forellri þýngsl at hafa né þrjósku, þvíat þessi sældarstaðr hefir öllum verit jafnfrjáls vorum ættmönnum, ok þurfum eigi at lifa við fjártjón eða fæðsluleysi, né engi önnur kynsl eðr býsn, þótt hér beri til handa;því heitir þat Ætternisstapi, at þarmeð fækkum vèr vort ætterni, þegar oss þikir stór kynsl við bera, ok deyja þar allir vorir foreldrar fyrir utan alla sótt, ok fara þá til Óðins, ok þurfu vèr af aungu voru forellri þýngsl at hafa nè þrjósku, þvíat þessi sældarstaðr hefir öllum verit jafnfrjáls vorum ættmönnum, ok þurfum eigi at lifa við fjártjón eða fæðsluleysi, nè engi önnur kynsl eðr býsn, þótt hèr beri til handa; nú skaltu þat vita, at föður mínum þikja þetta vera hin mestu undr, er þú hefir komit til húsa vorra, væri þat mikil býsn, þótt ótiginn maðr hefði hér mat etit, en þetta eru með öllu undr, at konúngr, kalinn ok klæðalaus, hafi komit til húsa vorra, þvíat til þessa munu engi dæmi finnast;nú skaltu þat vita, at föður mínum þikja þetta vera hin mestu undr, er þú hefir komit til húsa vorra, væri þat mikil býsn, þótt ótiginn maðr hefði hèr mat etit, en þetta eru með öllu undr, at konúngr, kalinn ok klæðalaus, hafi komit til húsa vorra, þvíat til þessa munu engi dæmi finnast; ok því ætlar faðir minn ok móðir á morgin at skipta arfi með oss syskinum, en þau vilja síðan, ok þrællinn með þeim, gánga fyrir Ætternisstapa, ok fara svá til Valhallar;ok því ætlar faðir minn ok móðir á morgin at skipta arfi með oss syskinum, en þau vilja síðan, ok þrællinn með þeim, gánga fyrir Ætternisstapa, ok fara svâ til Valhallar; vill faðir minn eigi tæpiligar launa þrælnum þann góðvilja, at hann ætlaði reka þik or dyrum, enn nú njóti hann sælu með honum, þikist hann ok víst vita, at Óðinn mun eigi gánga í mót þrælnum, nema hann sé í hans föruneyti.vill faðir minn eigi tæpiligar launa þrælnum þann góðvilja, at hann ætlaði reka þik or dyrum, enn nú njóti hann sælu með honum, þikist hann ok víst vita, at Óðinn mun eigi gánga í mót þrælnum, nema hann sè í hans föruneyti. Konúngr mælti: sé ek at þú munt vera hér málfrómust, ok skaltu hafa mína hollustu, þikjumst ek sjá at þú munt mær vera, ok skaltu sofa í hjá mér í nótt.Konúngr mælti: sè ek at þú munt vera hèr málfrómust, ok skaltu hafa mína hollustu, þikjumst ek sjá at þú munt mær vera, ok skaltu sofa í hjá mèr í nótt. Hún bað konúng því ráða. Um morguninn sem konúngr vaknar, mælti hann: þik kveð ek at þessu Skafnörtúngr, ek gekk til yðvars bæjar berfættr, því vil ek nú skúa af þér þiggja.Um morguninn sem konúngr vaknar, mælti hann: þik kveð ek at þessu Skafnörtúngr, ek gekk til yðvars bæjar berfættr, því vil ek nú skúa af þèr þiggja. Hann svarar aungu, ok fær honum skúa, ok dró úr þvengina. Þá kvað konúngr:

Síðan bjóst konúngr í braut, ok leiddi Snotra hann á götu. Konúngr mælti: bjóða vil ek þér með mér at fara, þvíat mér er grunr á, at nokkut gjörist at okkrum fundi, ok ef þú ferr með sveinbarn, þá láttu Gautrek heita, ok drag svá af nafni mínu, ok rekstri þeim, er ek hefi haft til hýbýla yðvarra.Konúngr mælti: bjóða vil ek þèr með mèr at fara, þvíat mèr er grunr á, at nokkut gjörist at okkrum fundi, ok ef þú ferr með sveinbarn, þá láttu Gautrek heita, ok drag svâ af nafni mínu, ok rekstri þeim, er ek hefi haft til hýbýla yðvarra. Hún svarar: víss von þiki mér á því, at þú getir þessu nær, en ekki má ek með þér fara at sinni, þvíat í dag skal skipta með oss arfi syskinum eptir feðr vorn ok móður, þvíat þau ætla at gánga fyrir Ætternisstapa.Hún svarar: víss von þiki mèr á því, at þú getir þessu nær, en ekki má ek með þèr fara at sinni, þvíat í dag skal skipta með oss arfi syskinum eptir feðr vorn ok móður, þvíat þau ætla at gánga fyrir Ætternisstapa. Konúngr bað hana vel lifa, ok bað hana koma á sinn fund, svá sem henni þætti tími til.Konúngr bað hana vel lifa, ok bað hana koma á sinn fund, svâ sem henni þætti tími til. Ferr konúngr, þar til er hann kemr til sinna manna, ok sezt nú um kyrt.

Nú er frá því at segja, þá er Snotra kom heim, sat faðir hennar yfir fé sínu, ok mælti: með oss hafa orðit býsn mikil, er konúngr sjá hefir komit til vorra hýbýla, ok etit upp fyrir oss mikla eigu, ok þat sem oss henti sízt at láta;Nú er frá því at segja, þá er Snotra kom heim, sat faðir hennar yfir fè sínu, ok mælti: með oss hafa orðit býsn mikil, er konúngr sjá hefir komit til vorra hýbýla, ok etit upp fyrir oss mikla eigu, ok þat sem oss henti sízt at láta; má ek eigi sjá at vér megum halda öllu voru hyski fyrir takfæðar sakir, ok því hef ek samanborit alla mína eigu, ok ætla ek at skipta arfi með yðr sonum mínum, en ek ætla mér ok konu minni ok þræli til Valhallar;má ek eigi sjá at vèr megum halda öllu voru hyski fyrir takfæðar sakir, ok því hef ek samanborit alla mína eigu, ok ætla ek at skipta arfi með yðr sonum mínum, en ek ætla mèr ok konu minni ok þræli til Valhallar; má ek eigi þrælnum betr launa sinn trúleika, enn hann fari með mér: Gillíngr skal hafa uxa minn hinn góða, ok þau Snotra, systir hans;má ek eigi þrælnum betr launa sinn trúleika, enn hann fari með mèr: Gillíngr skal hafa uxa minn hinn góða, ok þau Snotra, systir hans; Fjölmóði skal hafa gullhellur mínar, ok þau Hjötra, systir hans; Imsigull skal hafa korn allt ok akra, ok þau Fjötra, systir hans: en þess bið ek yðr, börn mín, at eigi fjölgið þér lið yðvart, svá at fyrir þat megi þér eigi halda arfi mínum.Imsigull skal hafa korn allt ok akra, ok þau Fjötra, systir hans: en þess bið ek yðr, börn mín, at eigi fjölgið þèr lið yðvart, svâ at fyrir þat megi þèr eigi halda arfi mínum. Ok er Skafnörtúngr hafði talat slíkt, er hann vildi, eðr honum líkaði, fóru þau öll saman uppá Gillíngshamar, ok leiddu börnin föður sinn ok móður ofan fyrir Ætternisstapa, ok fóru þau glöð ok kát til Óðins. Nú er þau syskin voru í búi, þikist þau þurfa at hagræða fyrir sér;Nú er þau syskin voru í búi, þikist þau þurfa at hagræða fyrir sèr; þau taka sér spítur, ok spíta vaðmál at sér, svá at ekki þeirra kemr við annat bert, þótti þeim þá trúast um unnit, at eigi mundi fólk þeirra fjölgast.þau taka sèr spítur, ok spíta vaðmál at sèr, svâ at ekki þeirra kemr við annat bert, þótti þeim þá trúast um unnit, at eigi mundi fólk þeirra fjölgast. Snotra fann þat með sjálfri sér, at hún fór með barni, þokaði hún þá spítunni í vaðmálinu, svá at ná mátti hendi til.Snotra fann þat með sjálfri sèr, at hún fór með barni, þokaði hún þá spítunni í vaðmálinu, svâ at ná mátti hendi til. Hún lét sem hún svæfi.Hún lèt sem hún svæfi. En er Gillíngr vaknaði, eða raumskaði af svefni, varp hann hendinni frá sér, ok kom við kinn hennar;En er Gillíngr vaknaði, eða raumskaði af svefni, varp hann hendinni frá sèr, ok kom við kinn hennar; ok er hann vaknaði, mælti hann: hér hefir ófimliga tiltekizt, er ek skal hafa grand gjört þér, mér sýnist sem þú sér miklu digrari, enn verit hefir.ok er hann vaknaði, mælti hann: hèr hefir ófimliga tiltekizt, er ek skal hafa grand gjört þèr, mèr sýnist sem þú sèr miklu digrari, enn verit hefir. Hún svaraði: leyn þú þessu, sem þú mátt. (Hann svarar:) þau endemi mun ek eigi gjöra, þvíat þetta má með aungu móti leynast, síðan er fólk okkar fjölgast. Litlu síðar fæddi Snotra eitt fagurt sveinbarn, ok gaf nafn, ok kallaði Gautrek. Gillíngr mælti: stór býsn berr nú við, ok má eigi leyna, ok skal ek fara, at segja bræðrum mínum. Þeir mæltu: allt ráð vort vill nú fyrirfarast fyrir býsnum þessum, sem við berr, ok er þetta mikit lagabrot. Gillíngr kvað:

Þeir kveða hann ekki mega um kunna, er hann yðraðist, ok vildi aldrei at þetta hefði orðit. Hann kveðst gjarnan vilja gánga fyrir Ætternisstapa, ok kvað talin smærri býsn. Þeir báðu hann bíða, hvat við bæri fleira. Fjölmóði sat at fé um daga, ok bar með sér gullhellur sínar, hvört sem hann fór, ok einn dag sofnaði hann, ok vaknar við þat, at sníglar tveir svartir höfðu skriðit á gullhellu hans.Fjölmóði sat at fè um daga, ok bar með sèr gullhellur sínar, hvört sem hann fór, ok einn dag sofnaði hann, ok vaknar við þat, at sníglar tveir svartir höfðu skriðit á gullhellu hans. Honum þótti dala eptir, þar sem döknat hafði gullit, ok sýndist honum mikit þorrit hafa. Hann mælir: mikit er at verða fyrir þessu fjártjóni, ok ef svá berr optar til, þá mun eigi gott at fara snauðr til Óðins, ok mun ek gánga fyrir Ætternisstapa, ok verða eigi optar fyrir þessi fjárauðn, þvíat aldrei hefir orðit jafn kolsvart um mitt efni, síðan faðir minn miðlaði mér fé.Hann mælir: mikit er at verða fyrir þessu fjártjóni, ok ef svâ berr optar til, þá mun eigi gott at fara snauðr til Óðins, ok mun ek gánga fyrir Ætternisstapa, ok verða eigi optar fyrir þessi fjárauðn, þvíat aldrei hefir orðit jafn kolsvart um mitt efni, síðan faðir minn miðlaði mèr fè. Hann segir bræðrum sínum þessi býsn, er við hafði borit, ok bað þá skipta arfi. Hann kvað þá:

Síðan fór hann ok hans kona á Gillíngshamar, ok gengu síðan fyrir Ætternisstapa. Þat var einn dag, at Imsigull gekk um akra sína, sá hann þar fyrir sér þann fugl, er Spör heitir, er á vöxt er sem titlíng honum leizt hann nú;Þat var einn dag, at Imsigull gekk um akra sína, sá hann þar fyrir sèr þann fugl, er Spör heitir, er á vöxt er sem titlíng honum leizt hann nú; horfa skaðvænliga, gekk með akrinum, ok sá at fuglinn hafði tekit or axinu eitt kornit. Þá kvað hann:

Síðan fór hann ok hans kona, ok gengu þau glöð fyrir Ætternisstapa, ok vildu eigi fá optar slíkan skaða. Gautrekr var þá úti, er hann sá uxann góða; hann var 7 vetra, honum varð þat fyrir, at hann lagði uxann með spjóti til bana; ok er Gillíngr sá þetta, þá kvað hann:

Hann mælti: nú er eigi viðsæmanda, fór hann síðan á Gillíngshamar, ok gekk þaðan fyrir Ætternisstapa

. Nú voru þau tvö eptir, Snotra ok Gautrekr, son hennar. Hún býr sik, ok bæði þau, til brautferðar, fara nú þángat til, er þau finna Gauta konúng; tekr hann vel við syni sínum; fæðist hann þar upp með hirð föður síns, ok var bráðgjörr á allan þroska, ok líða nú svá fram nokkurir vetr, þar til er Gautrekr var mjök fullkominn at þroska;fæðist hann þar upp með hirð föður síns, ok var bráðgjörr á allan þroska, ok líða nú svâ fram nokkurir vetr, þar til er Gautrekr var mjök fullkominn at þroska; þá bar svá til at Gauti konúngr tók sótt, ok kallaði til sín vini sína.þá bar svâ til at Gauti konúngr tók sótt, ok kallaði til sín vini sína. Konúngr mælti: þér hafið verið mér hlýðnir ok eptirlátir í öllu, en nú þiki mér mikil von, at þessi sótt, er ek hefi, skili vora vingan, vil ek ríki þetta, er ek hefi átt, gefa Gautreki, syni mínum, ok þarmeð konúngs nafn.Konúngr mælti: þèr hafið verið mèr hlýðnir ok eptirlátir í öllu, en nú þiki mèr mikil von, at þessi sótt, er ek hefi, skili vora vingan, vil ek ríki þetta, er ek hefi átt, gefa Gautreki, syni mínum, ok þarmeð konúngs nafn. Þeim líkaði þetta vel, ok eptir andlát Gauta konúngs var Gautrekr til konúngs tekinn yfir Gautland, ok er hans víða getit í fornum sögum. En nú víkr þessi sögu nokkra stund norðr í Noreg, ok segir frá þeim fylkiskonúngum, er þar voru í þann tíma, ok frá þeirra afkvæmi; þá síðan víkr þessi sögu aptr til Gautlands til Gautreks konúngs ok sona hans; svá hit sama gengr þessi saga um Svíaríki ok víða annarstaðar.svâ hit sama gengr þessi saga um Svíaríki ok víða annarstaðar.

Húnþjófr hét konúngr, er ráðit hefir fyrir Hörðalandi, hann var son Friðþjófs ens frækna ok Íngibjargar ennar fögru;Húnþjófr hèt konúngr, er ráðit hefir fyrir Hörðalandi, hann var son Friðþjófs ens frækna ok Íngibjargar ennar fögru; hann átti 3 sonu; Herþjófr hét sonr hans, er síðan var konúngr á Hörðalandi, annar hét Geirþjófr Upplendínga konúngr, þriði var Friðþjófr Þelamerkr konúngr.Herþjófr hèt sonr hans, er síðan var konúngr á Hörðalandi, annar hèt Geirþjófr Upplendínga konúngr, þriði var Friðþjófr Þelamerkr konúngr. Þessir voru allir ríkir konúngar ok hermenn miklir, en þó var Herþjófr konúngr fyrir þeim at viti ok ráðagjörð; hann var laungum í hernaði, ok varð hann af því frægr mjök. Í þenna tíma var sá konúngr á Ögðum, er Haraldr hét, ok var ríkr konúngr;Í þenna tíma var sá konúngr á Ögðum, er Haraldr hèt, ok var ríkr konúngr; hann var kallaðr Haraldr enn Egðski; Vikar hét son hans, hann var þá úngr ok efniligr.Vikar hèt son hans, hann var þá úngr ok efniligr. Stórvirkr hét maðr, hann var son Starkaðar Áludrengs.Stórvirkr hèt maðr, hann var son Starkaðar Áludrengs. Starkaðr var hundvís jötun, hann hafði 8 hendr. Hann tók úr Álfheimum Álfhildi, dóttur Álfs konúngs. Álfr konúngr hét þá á Þór, at Álfhildr skyldi aptr koma.Álfr konúngr hèt þá á Þór, at Álfhildr skyldi aptr koma. Þá drap Þór Starkað, en flutti Álfhildi heim til föður síns, ok var hún þá með barni. Hún fæddi son þann, er Stórvirkr hét, er áðr er nefndr, hann var fríðr maðr sýnum, ok þó svartr á hár, meiri ok sterkari enn aðrir menn;Hún fæddi son þann, er Stórvirkr hèt, er áðr er nefndr, hann var fríðr maðr sýnum, ok þó svartr á hár, meiri ok sterkari enn aðrir menn; hann var víkíngr mikill, hann kom til hirðar Haralds konúngs á Ögðum, ok gjörðist hans landvarnarmaðr. Haraldr konúngr gaf honum ey, þá er Þruma heitir, á Ögðum, ok þar bjó Stórvirkr. Hann var laungum í hernaði, en stundum var hann með Haraldi konúngi. Stórvirkr nam á braut Ani, dóttur Freka jarls af Hálogalandi, ok fór síðan heim til bús síns í Þrumu. Þau áttu son, er Starkaðr hét.Þau áttu son, er Starkaðr hèt. Synir Freka jarls Fjöri ok Fýri, mágar Stórverks, komu á bæ hans um nótt á óvart með her, ok brendu bæinn ok Stórverk inni ok Ani, systur sína, ok alla menn þá er þar voru, þvíat þeir þorðu eigi dyr upp at lúka, ok hræddust, at Stórvirkr mundi út komast. Þeir sigldu síðan á braut um nóttina, ok norðr með landi, ok annan dag eptir, er áleið, gjörði at þeim storm, ok sigldu þeir í boða fyrir Staði, ok týndist þar öll skipshöfn þeirra. Starkaðr, sonr Stórvirks, var þá úngr, er faðir hans lézt, ok fekk Haraldr konúngr honum þá fóstr með hirð sinni.Starkaðr, sonr Stórvirks, var þá úngr, er faðir hans lèzt, ok fèkk Haraldr konúngr honum þá fóstr með hirð sinni. Svá segir Starkaðr frá:Svâ segir Starkaðr frá:

Herþjófr Hörðalands konúngr fór með her at Haraldi konúngi um nótt á óvart, ok drap hann í trygðum, en tók í gislíng Vikar, son hans. Herþjófr konúngr lagði undir sik ríki þat allt, er átt hafði Haraldr konúngr, ok tók margra ríkra manna sonu með valdi ok í gislíng, en tók skatta af öllu ríki. Grani hét einn ríkr maðr í liði Herþjófs konúngs;Grani hèt einn ríkr maðr í liði Herþjófs konúngs; hann var kallaðr Hrossbársgrani. Hann bjó í ey þeirri á Hörðalandi, er Fenhríng hét, at þeim bæ, er á Aski heitir.Hann bjó í ey þeirri á Hörðalandi, er Fenhríng hèt, at þeim bæ, er á Aski heitir. Hann tók at herfángi Störkuð Stórvirksson, ok flutti hann í Fenhríng. Þá var Störkuðr þrévetr.Þá var Störkuðr þrèvetr. Hann var 9 vetr í Fenhríng með Hrossbársgrana. Svá segir Starkaðr:Svâ segir Starkaðr:

Herþjófr konúngr var hermaðr mikill, ok var laungum í hernaði, ok var þá mjök herskátt í ríki hans. Hann lét hlaða vita á fjöllum, ok setti menn til at gæta ok skjóta upp vitum, ef ófriðr kæmi.Hann lèt hlaða vita á fjöllum, ok setti menn til at gæta ok skjóta upp vitum, ef ófriðr kæmi. Vikar gætti vitanna á Fenhríng við þriðja mann, ok skyldi þaðan vita fyrst upp kinda, ef her væri sénn, en síðan hvorn at öðrum.Vikar gætti vitanna á Fenhríng við þriðja mann, ok skyldi þaðan vita fyrst upp kinda, ef her væri sènn, en síðan hvorn at öðrum. En er Vikar hafði skamma stund vitans gætt, gekk hann einn morgin á ask út, ok fann þar Starkað, fóstbróður sinn, Stórvirksson; hann var furðuliga mikill; hann var hýmaldi ok kolbítr, ok lá í fleti við eld; þá var hann 12 vetra gamall. Vikar reisti hann upp or fletinu, ok fekk honum vápn ok klæði, ok mælti vöxt hans, þvíat honum þótti hann undarliga mikit vaxit hafa, síðan hann kom á Ask.Vikar reisti hann upp or fletinu, ok fèkk honum vâpn ok klæði, ok mælti vöxt hans, þvíat honum þótti hann undarliga mikit vaxit hafa, síðan hann kom á Ask. Fengu þeir Vikar sér skip, ok fóru í braut þaðan.Fengu þeir Vikar sèr skip, ok fóru í braut þaðan. Svá segir Starkaðr:Svâ segir Starkaðr:

Hér segir Starkaðr frá því, at hann hafði þá skegg, er hann var 12 vetra.Hèr segir Starkaðr frá því, at hann hafði þá skegg, er hann var 12 vetra. Síðan reis Starkaðr upp, ok fekk Vikar honum vápn ok klæði, ok fóru síðan til skips.Síðan reis Starkaðr upp, ok fèkk Vikar honum vâpn ok klæði, ok fóru síðan til skips. Eptir þetta safnaði Vikar liði, ok urðu þeir saman 12. Þeir voru allir kappar ok hólmgaungumenn; svá segir Starkaðr:svâ segir Starkaðr:

Síðan fór Vikar með lið sitt á fund Herþjófs konúngs. En er hann spurði ófrið þeirra, þá lét hann lið sitt tilbúast.En er hann spurði ófrið þeirra, þá lèt hann lið sitt tilbúast. Herþjófr konúngr átti mikinn húsabæ, ok var þar gott vígi, svá at þat var náliga kastali eða borg;Herþjófr konúngr átti mikinn húsabæ, ok var þar gott vígi, svâ at þat var náliga kastali eða borg; þar var fyrir 70 vígra manna, ok ótalið allr verkalýðr ok þjónustumenn. En þegar er víkíngar komu at, gjörðu þeir svá harða atgaungu, at þeir hristu grindur ok hurðir, ok hjuggu á gættin, svá at frágengu lokur ok slagbrandar, er innan voru fyrir hliðunum, en konúngsmenn hrukku frá, ok náðu víkíngar inngaungu, tókst þar þá bardagi mikill;En þegar er víkíngar komu at, gjörðu þeir svâ harða atgaungu, at þeir hristu grindur ok hurðir, ok hjuggu á gættin, svâ at frágengu lokur ok slagbrandar, er innan voru fyrir hliðunum, en konúngsmenn hrukku frá, ok náðu víkíngar inngaungu, tókst þar þá bardagi mikill; svá segir Starkaðr:svâ segir Starkaðr:

Herþjófr konúngr varðist lengi með liði sínu, þvíat hann hafði marga frækna menn, en með því at Vikar hafði valit lið með sér ok agæta kappa, þá varð rírt fyrir þeim lið Herþjófs konúngs.Herþjófr konúngr varðist lengi með liði sínu, þvíat hann hafði marga frækna menn, en með því at Vikar hafði valit lið með sèr ok agæta kappa, þá varð rírt fyrir þeim lið Herþjófs konúngs. Vikar var jafnan framast sinna manna; svá segir Starkaðr:svâ segir Starkaðr:

Starkaðr sótti hart fram með Vikari á hendr Herþjófi konúngi, ok þeir veittu honum bana. Allir kappar Vikars sóttu hart fram, fellu þar margir menn, en sumir voru særðir, svá segir Starkaðr:Allir kappar Vikars sóttu hart fram, fèllu þar margir menn, en sumir voru særðir, svâ segir Starkaðr:

Þar fekk Vikar sigr, en Herþjófr konúngr fell, svá sem áðr er sagt, ok 30 manna með honum, en margir sárir til ólífis, en engir fellu af Vikars mönnum.Þar fèkk Vikar sigr, en Herþjófr konúngr fèll, svâ sem áðr er sagt, ok 30 manna með honum, en margir sárir til ólífis, en engir fèllu af Vikars mönnum. Eptir þat tók Vikar skip þau öll, er Herþjófr konúngr hafði átt, ok allt lið þat er hann fekk;Eptir þat tók Vikar skip þau öll, er Herþjófr konúngr hafði átt, ok allt lið þat er hann fèkk; fór síðan austr með landi með allt lið, þat er honum vildi fylgja. Hann kom á Agðir; komu til hans þeir, er verit höfðu vinir föður hans, varð hann þá brátt fjölmennr, var hann þá til konúngs tekinn yfir Agðir allar ok Jaðar, ok hann lagði undir sik Hörðaland ok Harðángr, ok allt ríki þat, er Herþjófr konúngr hafði átt. Vikar konúngr gjörðist brátt ríkr, ok hinn mesti hermaðr. Hann var hvört sumar í hernaði. Vikar konúngr fór með her sinn í Víkaustr, ok gekk á land austan fjarðar, ok herjaði upp á Gautland, ok vann þar mikit hervirki. En er hann kom uppí Veni, þá kom þar í mót honum konúngr sá, er Sisar hét;En er hann kom uppí Veni, þá kom þar í mót honum konúngr sá, er Sisar hèt; hann var austan or Kænugarði; hann var kappi mikill, ok hafði lið mikit. Þeir Vikar konúngr ok Sisar áttu þar bardaga harðan, ok gekk Sisar hart fram, ok drap mart manna af liði Vikars konúngs. Þar var Starkaðr þá með Vikari konúngi; hann gekk fram í mót Sisar, ok áttust þeir lengi við vápnaskipti, ok þurfti hvorgi öðrum at fría stórra höggva.hann gekk fram í mót Sisar, ok áttust þeir lengi við vâpnaskipti, ok þurfti hvorgi öðrum at fría stórra höggva. Sisar hjó af Starkaði skjöld hans, ok veitti honum tvö sár í höfði mikil með sverði, ok í sundr viðbeinit, Starkaðr fekk ok sár fyrir ofan mjöðmina á síðunni.Sisar hjó af Starkaði skjöld hans, ok veitti honum tvö sár í höfði mikil með sverði, ok í sundr viðbeinit, Starkaðr fèkk ok sár fyrir ofan mjöðmina á síðunni. Svá segir Starkaðr:Svâ segir Starkaðr:

Starkaðr fekk ok holsár á annarri síðunni af atgeiri þeim, er Sisar vo með.Starkaðr fèkk ok holsár á annarri síðunni af atgeiri þeim, er Sisar vo með. Svá segir Starkaðr:Svâ segir Starkaðr:

Starkaðr hjó Sisar með sverði, ok sneið svá um þvera síðu honum, ok veitti honum mikit sár á fæti fyrir neðan kné, ok at lyktum hjó hann á honum annan fótinn í ökla, ok þá fell Sisar konúngr.Starkaðr hjó Sisar með sverði, ok sneið svâ um þvera síðu honum, ok veitti honum mikit sár á fæti fyrir neðan knè, ok at lyktum hjó hann á honum annan fótinn í ökla, ok þá fèll Sisar konúngr. Svá segir Starkaðr:Svâ segir Starkaðr:

Í bardaga þeim varð mannfall mikit, ok fekk Vikar konúngr sigr;Í bardaga þeim varð mannfall mikit, ok fèkk Vikar konúngr sigr; en Kænir lögðu á flótta, þeir er eptir lifðu. Eptir sigr þenna fór Vikar konúngr heim í ríki sitt.

Vikar konúngr spyrr, at Geirþjófr konúngr hafði liðsafnað mikinn á Upplöndum, ok ætlaði með þann her at Vikari konúngi, ok hefna Herþjófs konúngs, bróður sins. Þá bauð Vikar konúngr út almenníngi af ríki sínu, fór með þat lið til Upplanda á mót Geirþjófi konúngi. Þeir áttu mikla orrostu, ok börðust 17 daga samfast; ok þá fell Geirþjófr konúngr, en Vikar konúngr hafði sigr.ok þá fèll Geirþjófr konúngr, en Vikar konúngr hafði sigr. Þá vann Vikar konúngr undir sik Upplönd ok Þelamörk, þvíat Friðþjófr Þelamerkr konúngr var eigi heima í ríki sínu. Þess getr Starkaðr, at sú var hin þriðja orrosta Vikars konúngs, er hann hafði unnit á Upplöndum:

Síðan setti Vikar menn yfir þat ríki, er hann hafði unnit á Upplöndum, en hann fór heim á Agðir, ok gjörðist bæði ríkr ok fjölmennr. Hann fekk sér konu, ok átti við henni 2 sonu, hét Haraldr hinn ellri, en hinn ýngri hét Neri.Hann fèkk sèr konu, ok átti við henni 2 sonu, hèt Haraldr hinn ellri, en hinn ýngri hèt Neri. Hann var manna vitrastr, ok varð þat allt at ráði, er hann lagði til, en svá var hann sínkr, at hann mátti aungan hlut svá gefa, at honum væri eigi þegar eptirsjár at.Hann var manna vitrastr, ok varð þat allt at ráði, er hann lagði til, en svâ var hann sínkr, at hann mátti aungan hlut svâ gefa, at honum væri eigi þegar eptirsjár at. Svá segir Starkaðr:Svâ segir Starkaðr:

Neri jarl var hermaðr mikill, en svá sínkr, at til hans hefir jafnat verit öllum þeim, er sínkastir hafa verit ok sízt hafa öðrum veitt.Neri jarl var hermaðr mikill, en svâ sínkr, at til hans hefir jafnat verit öllum þeim, er sínkastir hafa verit ok sízt hafa öðrum veitt. En er Friðþjófr frétti fall bræðra sinna, fór hann til Upplanda, ok tók þat ríki undir sik, er Vikar hafði fyrr unnit.En er Friðþjófr frètti fall bræðra sinna, fór hann til Upplanda, ok tók þat ríki undir sik, er Vikar hafði fyrr unnit. Þá sendi hann Vikari orð, at hann skyldi skatt gjalda af sínu ríki, eða þola her hans. Svá segir Starkaðr:Svâ segir Starkaðr:

Er þessi orðsendíng kom Vikari, þá stefndi hann þíng, ok átti tal við ráðuneyti sitt, at svara þessu vandmæli. Þeir báru saman rað sín, ok réðu lengi um.Þeir báru saman rað sín, ok rèðu lengi um. Svá segir Starkaðr:Svâ segir Starkaðr:

Þau ráð voru send Friðþjófi konúngi, at Vikar konúngr skyldi verja land sitt. Fór þá Friðþjófr konúngr með her sinn, ok ætlaði at herja á Vikar konúng. Ólafr hinn skygni hét konúngr í Svíþjóð, þar sem heitir Nærríki.Ólafr hinn skygni hèt konúngr í Svíþjóð, þar sem heitir Nærríki. Hann var ríkr ok hermaðr mikill, ok bauð út almenníng af sínu ríki, ok fór til liðveizlu við Vikar konúng. Þeir höfðu mikit lið, ok fara með her þann í móti Friðþjófi konúngi, ok svínfylktu liði sínu til bardaga. Svá segir Starkaðr:Svâ segir Starkaðr:

Þar tókst harðr bardagi, ok gengu menn Vikars konúngs vel fram, þvíat þar voru margir kappar í liði með þeim. Þar var hinn fyrsti kappi Starkaðr Stórvirksson, Úlfr ok Erpr, ok margir aðrir góðir drengir ok miklir kappar. Vikar konúngr gekk hart fram. Starkaðr var brynjulaus, ok gekk í gegnum fylkíngar, ok hjó tveim höndum, sem hann segir:

Ok er Vikar konúngr sótti hart fram með kappa sína á hendr Friðþjófi konúngi, þá helt við los á fylkíng hans.Ok er Vikar konúngr sótti hart fram með kappa sína á hendr Friðþjófi konúngi, þá hèlt við los á fylkíng hans. Þá beiddi hann friðar Vikar konúng. Svá segir Starkaðr:Svâ segir Starkaðr:

Þar var enn mesti bardagi ok hinn snarpasti, ok fell mikill hluti liðs Friðþjófs konúngs, en er hann beiddi friðar, stöðvaði Vikar konúngr her sinn, gekk þá Friðþjófr konúngr til sætta við Vikar konúng.Þar var enn mesti bardagi ok hinn snarpasti, ok fèll mikill hluti liðs Friðþjófs konúngs, en er hann beiddi friðar, stöðvaði Vikar konúngr her sinn, gekk þá Friðþjófr konúngr til sætta við Vikar konúng. Skyldi þá Ólafr konúngr semja sáttmál milli þeirra, ok var sú sætt, at Friðþjófr konúngr gaf upp ríki sitt allt á Upplöndum ok Þelamörk, en hann fór or landi. Setti Vikar konúngr yfir þessi ríki sonu sína, gaf hann Haraldi konúngs nafn yfir Þelamörk, en Nera jarls nafn ok ríki á Upplöndum. Hann vingaðist við Gautrek konúng á Gautlandi, ok þat segir í sumum bókum, at Neri héldi ok nokkut ríki af Gautreki konúngi, þann hluta Gautlands er honum var nálægstr, ok væri hann ok jarl Gautreks konúngs, ok í ráðum með honum, þegar þess þyrfti við.Hann vingaðist við Gautrek konúng á Gautlandi, ok þat segir í sumum bókum, at Neri hèldi ok nokkut ríki af Gautreki konúngi, þann hluta Gautlands er honum var nálægstr, ok væri hann ok jarl Gautreks konúngs, ok í ráðum með honum, þegar þess þyrfti við. Eptir þetta fór Vikar heim í ríki sitt, ok varð frægr mjök af sigri þeim, ok skildu þeir Ólafr konúngr með vináttu, ok heldu þat jafnan síðan;Eptir þetta fór Vikar heim í ríki sitt, ok varð frægr mjök af sigri þeim, ok skildu þeir Ólafr konúngr með vináttu, ok hèldu þat jafnan síðan; fór hann heim austr í Svíaríki.