Bókastaðir

Frá því er sagt eitthvert sinn, at þau Þorgils ok Helga sátu úti, ok hrein hænan við hananum, enn haninn leggr at henni ok berr hana, þartil er hon mæðist.

Þorgils mælti: "Sér þú, Helga, sameign þeira hana ok hænu".

Helga svarar: "Hvers er þat vert"? segir hon.

"Svá má vera", segir Þorgils, "annarra viðreign".

Gerast nú góðar samfarar þeira. Son áttu þau Þorgils ok Helga, er Grímr glömmuðr hét. Þorgils var nú gamall ok þó hraustr.

Sá maðr bjó skamt frá Þorgilsi er Sámr hét; kona hans hét Þorfinna. Sá maðr var þar í sveit, er Bjálfi hét, óeirðarmaðr. Hann glapti konu Sáms ok settist í bú hans löngum, enn heitaðist við bónda. Honum líkar þetta illa.

Bjálfi bauð bónda hólmgöngu, — "ella gef upp konu þína".

Sámr ferr nú at finna Þorgils, ok segir honum at Bjálfi bauð honum einvígi.

"Ek skal hjálpa við þínu máli", segir Þorgils.

Ferr Sámr nú glaðr heim. Annan dag ferr Þorgils ok hittir Sám. Hann fagnar honum vel; ok litlu síðar kom Bjálfi ok spurði, hví hann væri þar, ok kvaðst enga þökk kunna hans kvámu.

"Eigi ferr ek at því", segir Þorgils, "því at vel má ek þar koma sem þú kemr, ok þar sem þú hefir boðit Sámi einvígi, skaltu mér mæta enn eigi honum".

Bjálfi svarar: "Þat kemr til þess, at Sámr greyit þorir eigi at berjast við mik".

Nú ganga þeir á hólm, ok er eigi sagt frá viðskiftum annat enn Þorgils drepr Bjálfa, ok frelsti svá bónda; — "ok nauztu þess at", segir Þorgils, "at þú vart svá nær mér".

Ásgrímr Elliða-Grímsson var höfðingi mikill ok framr, ok átti skip í ferðum. Hann átti tvá sonu, ok hét hvárrtveggi Þórhallr. Hinn ellri Þórhallr var þroskaðr mjök þá er þetta var. Gunnvör hét dóttir Bjarna í Gröf; hon var eigi dóttir Þórnýjar. Gizorr hvíti bjó þá í Höfða ok átti Þórdísi dóttur Þórodds. Móðir Ásgríms var Jórunn Teitsdóttir. Þorgils átti land nær skipalægi, ok lá þar á hafnartollr, ok heimtir sá maðr skiptollinn, er á landinu bjó, ok galt Ásgrímr aldri toll þeim, er á landi Þorgils bjó.

Eitthvert sinn hittir Þorgils Ásgrím ok biðr at hann minnist í nökkuru um tollinn. Ásgrímr segir, at skip koma þar sem auðit verðr, enn kvaðst eigi vanr at gjalda skiptolla sem smábændr, ok bað hann eigi heimta slíkt. Þorgils kvaðst þat fyrir annars hönd gera, enn eigi fyrir sína, ok skilja þeir nú við svá búit.

Um várit váru menn kvaddir af Ásgrími til skipdráttar, ok kom fjöldi manns. Pyttar váru um sandana víða, ok váru fullir með vatni, þó at fjaran væri. Ásgrímr tók á festum í fremra lagi, ok váru þar mest konur hjá honum; hann var í litklæðum; tóku nú fast á. Maðr reið á landinu fyrir ofan mikill vexti ok hafði bolöxi í hendi. Hann horfir á skipdráttinn. Ásgrímr eggjar nú fast, at menn herði sik vel. Ok er Þorgils var kominn at flæðarpyttinum, sá hann at Ásgrímr helt á strenginum; hleypr hann þá til ok höggr strenginn ok verðr aftrhlaupit hart, ok hrapar Ásgrímr í pyttinn ok konurnar á hann ofan. Vurðu öll klæði Ásgríms vát ok þrekkótt ok svá hann sjálfr. Þetta þykkir honum mikil svívirðing ger til sín; verðr nú víss, hverr gert hefir, ok kvað þá Þorgils varla mega við svá búit skilja.

Þórhallr bað hann utan fara, — "ok megi þá sjatna þessi óþokki, er í millum ykkar er".

Ásgrímr kvaðst ráða mundu sjálfr ferðum sínum.

Þat var einnhvern tíma, at Þórhallr bað Ásgrím föður sinn fara með sér til kvánbæna til móts við Bjarna bónda í Gröf.

Ásgrímr segir, at þat var í mörgu lagi góðr kostr, — "enn ilt þykki mér, at Þorgils er þar nökkut við riðinn".

"At Þorgilsi er ekki mein", segir Þórhallr.

Síðan fara þeir. Bjarni svarar vel, ok er þessum ráðum ráðit. Ásgrímr biðr, at Þorgilsi skuli eigi bjóða til boðsins.

Bjarni svarar, ok kvaðst honum mundu allvel fagna, ef hann kæmi, — "enn gera eigi mann til hans fyrir bæn þína".

Bjarni býst nú við brúðkaupinu.

Einn dag kemr Þórný inn, ok segir at maðr reið ór skógum neðan, — "ok er líkr föður mínum".

Bjarni gekk út, ok var Þorgils kominn ok þræll hans með honum. Bjarni fagnaði honum vel.

Þorgils mælti: "Hví bautt þú mér eigi til boðsins, mágr"?

"Þér er jafnan sjálfboðit", segir Bjarni, "ok þá velkominn, er þú vill verit hafa".

Ásgrímr kom um kveldit, ok gekk Bjarni í móti honum ok fagnar honum vel. Þá spurði Ásgrímr, hvárt Þorgils væri þar.

Hann kvað hann þar vera, — "ok mun hann hér dveljast; gerða ek nú sem þú mæltir, at ek bauð honum eigi, enn ávalt skal hann vera hér hjá mér, er hann vill".

Ásgrímr verðr óðr við, ok vill ríða heim. Þórhallr biðr hann eigi þat gera; ok þat verðr, at hann er þar, ok er heldr óglatt um boðit. Ok er menn búast frá boðinu, sjá menn at þeir fara húsa á milli Ásgrímr ok Kolr þræll, ok töluðu.

Nú ríða menn um kveldit heim. Þorgils bóndi ok þræll hans Kolr riðu síð um kvöldit ofan hjá húsatóftum. Ásgrímr hafði fengit þrælnum þrjár merkr silfrs til höfuðs Þorsteini. Kolr hafði hest latan, ok hinkaði hestrinn undir honum. Þorgils laust þrælinn ok fell fésjóðrinn undan yfirhöfn hans. Þorgils spyrr, hvaðan féit komi at. Þrællinn sagði sem var. Síðan drap hann þrælinn þar sem nú heitir Kolslækr.

Nú þykkir Þorgilsi Ásgrímr sannr at fjörráðum við sik. Lætr nú safna mönnum ok verða vel sex tigir; ætlar nú at fara stefnuför til móts við Ásgrím. Nú hittir Gizurr hvíti Þorgils, ok spyrr, hversu hann ætlar til um ferðar sínar. Hann kvaðst ætla at sækja heim Ásgrím Elliða-Grímsson.

Gizurr svarar: "Þat er óráðlegt, því at hann er miklu fjölmennari enn þú."

Þorgils kvaðst eigi hirða um fjölmenni hans. Nú letr Gizurr ferðarinnar, ok at bæn hans reið hann í Eyna, ok kvaddi níu búa. Eftir þat fara þeir í brott, ok þykkir sem lögfult sé.

Nú koma menn til þings fjölment. Skafti spyrr mág sinn Þorgils, hvern málatilbúnað hann hefði haft. Hann kvaðst hafa níu búa kvadda.

Skafti svarar: "Varat af vöru, sleikti um þvöru, sæll mágrinn, láttu niðr detta, engu er nýtt".

"Hví mun þat sæta?" segir Þorgils.

Skafti svarar: "Kunnig eru mér lög, mágr", sagði hann, "svá at ek sé gerla, at engu er nýtt tilbúit, ok er betr at niðr falli, því at svá hafa farit skifti ykkur, at þú hefir vanvirðu enga af fengit". Sefast Þorgils nú við umtölur mága sinna.

Ríða menn nú af þingi, ok falla niðr þessi mál öll.

Helgi hét austmaðr, er út kom í Einarshöfn, ok átti ferð upp í herað, ok fór með varning sinn upp í Þrándarholt. Þorgils reið at ór Gröf. Þeir riðust á móti Helgi ok Þorgils ok riðu hart. Ok er þeir riðust á vixl, stakaði Þorgils mjök svá af baki, ok hló at honum við austmaðrinn, enn Þorgils var allbjúgr á baki, því at veðr var kalt. Helgi mælti þá: "Lítt sér þat nú á þér, Þorgils, at þú hefir verit kallaðr garpr mikill, enda ertu nú gamall". Þorgils svarar: "Ekki hafa menn þat gert, at færa spott at mér". En svá hæðiligr ok gamall sem þér þykkir ek vera, þá býð ek þér þegar í stað einvígi, ok er þá fullreynt, hverr af öðrum berr".

Helgi kvað enga ván í, at hann hrykki eigi við, "ok mun lítill frami í, at bera af fretkarli þínum".

Austmaðrinn hafði bolöxi í hendi.

Þorgils mælti: "Hvassara vápn muntu hafa þurfa, ef bíta skal höfuðbein mín".

Þorgils hafði sverðit Jarðhússnaut ok alvápnaðr, ok hljóp geist at honum, ok höggr til hans með sverðinu, ok kom á öxlina, ok vanst honum þat skjótt til bana. Þorgils var þá sjautugr, ok kvað þetta verit hafa hit mesta glappaverk, ok kvaðst þetta mundu bæta.

Tveim vetrum síðar kvámu tveir bræðr Helga út, ok varð eigi vart við skipkvámuna; hét annarr Einarr enn annarr Sigurðr. Þeir fóru þegar í Traðarholt, ok var þat um kveld, ok váru eigi í almenningshúsum. Ok um morgininn, er verkmenn váru farnir til starfs, fóru þeir bræðr heim í bæinn, ok námu staðar við skáladyrr, ok töluðust við um hríð, hversu þeir skyldi með fara. "Eigi þykkir mér gott, at drepa gamlan mann", segir Einarr.

Þorgils heyrir nú þeira umræðu, ok sprettr upp þegar ok tekr sverðit Jarðhússnaut, ok bað þá at ganga, ef þeir vildi. Einarr mælti: "Ekki þarf at eggja okkr til bróðurhefnda, því at fullvel megum vér þik yfirvinna, ef vit viljum; enn eigi skal þér nú, bóndi, nökkurn ófrið gera, ok skal nú vera annat erindi okkart bræðra".

Þorgils tók þessu vel ok svarar: "Ek em ok þess miklu fúsari, því at ek þykkjumst sjá gerla, at þú munt vera góðr drengr, ok þar sem ek drap bróður ykkarn, þá vil ek þat fullu bæta, ok vil ek, Einarr, gefa þér sverðit Jarðhússnaut, því at mér lízt svá á þik at þú megir þat bera. Bróður þínum vil ek fá fim merkr silfrs". Síðan skildu þeir með góðum vinskap, ok fóru þeir bræðr utan eftir þat.

Þat var einn tíma, at þau Þorgils ok Helga fóru til Hjalla til heimboðs. Ok eftir þat tók Þorgils bóndi sótt; hann var þá hálfniræðr; hann lá í viku, ok andaðist síðan. Þessu nærri andaðist Þóroddr bóndi ok Bjarni bóndi hinn spaki. Váru þeir allir jarðaðir at þeiri kirkju, er Skafti lét gera fyrir utan lækinn, enn síðan váru bein þeira færð á þann stað, er nú stendr kirkjan, því at Skafti hét at gera kirkju, þá er Þóra braut fót sinn, þá er hún var at léreftum sínum.

Þorgils örrabeinstjúpr þótti hinn mesti merkismaðr, vinfastr ok vel stiltr, þrautgóðr, djarfr ok þó stórráðr, ef honum var í móti gert, þoldi vel ok karlmannlega stórar mannraunir. Frá honum er kominn mikill ættbogi. Ok lýkr þar sögu þessi.