Bókastaðir

Frá því er sagt eitthvert sinn, at þau Þorgils ok Helga sátu úti, ok hrein hœnan við hananum, enn haninn leggr at henni ok berr hana, þartil er hon mœðisk.

Þorgils mælti: "Sér þú, Helga, sameign þeira hana ok hœnu".

Helga svarar: "Hvers er þat vert"? segir hon.

"Svá má vera", segir Þorgils, "annarra viðreign".

Gerask nú góðar samfarar þeira. Son áttu þau Þorgils ok Helga, er Grímr glǫmmuðr hét. Þorgils var nú gamall ok þó hraustr.

Sá maðr bjó skamt frá Þorgilsi er Sámr hét; kona hans hét Þorfinna. Sá maðr var þar í sveit, er Bjálfi hét, óeirðarmaðr. Hann glapti konu Sáms ok settisk í bú hans lǫngum, enn heitaðisk við bónda. Honum líkar þetta illa.

Bjálfi bauð bónda hólmgǫngu, — "ella gef upp konu þína".

Sámr ferr nú at finna Þorgils, ok segir honum at Bjálfi bauð honum einvígi.

"Ek skal hjálpa við þínu máli", segir Þorgils.

Ferr Sámr nú glaðr heim. Annan dag ferr Þorgils ok hittir Sám. Hann fagnar honum vel.

Ok litlu síðar kom Bjálfi ok spurði, hví hann væri þar, ok kvaðsk enga þǫkk kunna hans kvámu.

"Eigi ferr ek at því", segir Þorgils, "því at vel má ek þar koma sem þú kemr, ok þar sem þú hefir boðit Sámi einvígi, skaltu mér mæta enn eigi honum".

Bjálfi svarar: "Þat kemr til þess, at Sámr greyit þorir eigi at berjask við mik".

Nú ganga þeir á hólm, ok er eigi sagt frá viðskiftum annat enn Þorgils drepr Bjálfa, ok frelsti svá bónda; — "ok nauztu þess at", segir Þorgils, "at þú vart svá nær mér".

Ásgrímr Elliða-Grímsson var hǫfðingi mikill ok framr, ok átti skip í ferðum. Hann átti tvá sonu, ok hét hvárrtveggi Þórhallr. Hinn ellri Þórhallr var þroskaðr mjǫk þá er þetta var. Gunnvǫr hét dóttir Bjarna í Grǫf; hon var eigi dóttir Þórnýjar. Gizurr hvíti bjó þá í Hǫfða ok átti Þórdísi dóttur Þórodds. Móðir Ásgríms var Jórunn Teitsdóttir. Þorgils átti land nær skipalægi, ok lá þar á hafnartollr, ok heimtir sá maðr skiptollinn, er á landinu bjó, ok galt Ásgrímr aldri toll þeim, er á landi Þorgils bjó.

Eitthvert sinn hittir Þorgils Ásgrím ok biðr at hann minnisk í nǫkkuru um tollinn. Ásgrímr segir, at skip koma þar sem auðit verðr, enn kvaðsk eigi vanr at gjalda skiptolla sem smábœndr, ok bað hann eigi heimta slíkt. Þorgils kvaðsk þat fyrir annars hǫnd gera, enn eigi fyrir sína, ok skilja þeir nú við svá búit.

Um várit váru menn kvaddir af Ásgrími til skipdráttar, ok kom fjǫldi manns. Pyttar váru um sandana víða, ok váru fullir með vatni, þó at fjaran væri. Ásgrímr tók á festum í fremra lagi, ok váru þar mest konur hjá honum; hann var í litklæðum; tóku nú fast á.

Maðr reið á landinu fyrir ofan mikill vexti ok hafði boløxi í hendi. Hann horfir á skipdráttinn. Ásgrímr eggjar nú fast, at menn herði sik vel. Ok er Þorgils var kominn at flœðarpyttinum, sá hann at Ásgrímr helt á strenginum; hleypr hann þá til ok hǫggr strenginn ok verðr aftrhlaupit hart, ok hrapar Ásgrímr í pyttinn ok konurnar á hann ofan. Urðu ǫll klæði Ásgríms vát ok þrekkótt ok svá hann sjálfr. Þetta þykkir honum mikil svívirðing ger til sín; verðr nú víss, hverr gert hefir, ok kvað þá Þorgils varla mega við svá búit skilja.

Þórhallr bað hann utan fara, — "ok megi þá sjatna þessi óþokki, er í millum ykkar er".

Ásgrímr kvaðsk ráða mundu sjálfr ferðum sínum.

Þat var einnhvern tíma, at Þórhallr bað Ásgrím fǫður sinn fara með sér til kvánbœna til móts við Bjarna bónda í Grǫf.

Ásgrímr segir, at þat var í mǫrgu lagi góðr kostr, — "enn ilt þykki mér, at Þorgils er þar nǫkkut við riðinn".

"At Þorgilsi er ekki mein", segir Þórhallr.

Síðan fara þeir. Bjarni svarar vel, ok er þessum ráðum ráðit. Ásgrímr biðr, at Þorgilsi skuli eigi bjóða til boðsins.

Bjarni svarar, ok kvaðsk honum mundu allvel fagna, ef hann kœmi, — "enn gera eigi mann til hans fyrir bœn þína".

Bjarni býsk nú við brúðkaupinu.

Einn dag kemr Þórný inn, ok segir at maðr reið ór skógum neðan, — "ok er líkr fǫður mínum".

Bjarni gekk út, ok var Þorgils kominn ok þræll hans með honum. Bjarni fagnaði honum vel.

Þorgils mælti: "Hví bautt þú mér eigi til boðsins, mágr"?

"Þér er jafnan sjálfboðit", segir Bjarni, "ok þá velkominn, er þú vill verit hafa".

Ásgrímr kom um kveldit, ok gekk Bjarni í móti honum ok fagnar honum vel. Þá spurði Ásgrímr, hvárt Þorgils væri þar.

Hann kvað hann þar vera, — "ok mun hann hér dveljask; gerða ek nú sem þú mæltir, at ek bauð honum eigi, enn ávalt skal hann vera hér hjá mér, er hann vill".

Ásgrímr verðr óðr við, ok vill ríða heim. Þórhallr biðr hann eigi þat gera; ok þat verðr, at hann er þar, ok er heldr óglatt um boðit.

Ok er menn búask frá boðinu, sjá menn at þeir fara húsa á milli Ásgrímr ok Kolr þræll, ok tǫluðu. Nú ríða menn um kveldit heim. Þorgils bóndi ok þræll hans Kolr riðu síð um kvǫldit ofan hjá húsatóftum. Ásgrímr hafði fengit þrælnum þrjár merkr silfrs til hǫfuðs Þorgilsi. Kolr hafði hest latan, ok hinkaði hestrinn undir honum. Þorgils laust þrælinn ok fell fésjóðrinn undan yfirhǫfn hans. Þorgils spyrr, hvaðan féit komi at. Þrællinn sagði sem var. Síðan drap hann þrælinn þar sem nú heitir Kolslœkr.

Nú þykkir Þorgilsi Ásgrímr sannr at fjǫrráðum við sik. Lætr nú safna mǫnnum ok verða vel sex tigir; ætlar nú at fara stefnufǫr til móts við Ásgrím.

Nú hittir Gizurr hvíti Þorgils, ok spyrr, hversu hann ætlar til um ferðar sínar. Hann kvaðsk ætla at sœkja heim Ásgrím Elliða-Grímsson.

Gizurr svarar: "Þat er óráðlegt, því at hann er miklu fjǫlmennari enn þú."

Þorgils kvaðsk eigi hirða um fjǫlmenni hans. Nú letr Gizurr ferðarinnar, ok at bœn hans reið hann í Eyna, ok kvaddi níu búa. Eftir þat fara þeir í brott, ok þykkir sem lǫgfult sé.

Nú koma menn til þings fjǫlment. Skafti spyrr mág sinn Þorgils, hvern málatilbúnað hann hefði haft. Hann kvaðsk hafa níu búa kvadda.

Skafti svarar: "Varat af vǫru, sleikti um þvǫru, sæll mágrinn, láttu niðr detta, engu er nýtt".

"Hví mun þat sæta?" segir Þorgils.

Skafti svarar: "Kunnig eru mér lǫg, mágr", sagði hann, "svá at ek sé gerla, at engu er nýtt tilbúit, ok er betr at niðr falli, því at svá hafa farit skifti ykkr, at þú hefir vanvirðu enga af fengit".

Sefask Þorgils nú við umtǫlur mága sinna. Ríða menn nú af þingi, ok falla niðr þessi mál ǫll.

Helgi hét austmaðr, er út kom í Einarshǫfn, ok átti ferð upp í herað, ok fór með varning sinn upp í Þrándarholt. Þorgils reið at ór Grǫf. Þeir riðusk á móti Helgi ok Þorgils ok riðu hart. Ok er þeir riðusk á víxl, stakaði Þorgils mjǫk svá af baki, ok hló at honum við austmaðrinn, enn Þorgils var allbjúgr á baki, því at veðr var kalt.

Helgi mælti þá: "Lítt sér þat nú á þér, Þorgils, at þú hefir verit kallaðr garpr mikill, enda ertu nú gamall".

Þorgils svarar: "Ekki hafa menn þat gert, at fœra spott at mér". En svá hæðiligr ok gamall sem þér þykkir ek vera, þá býð ek þér þegar í stað einvígi, ok er þá fullreynt, hverr af ǫðrum berr".

Helgi kvað enga ván í, at hann hrykki eigi við, "ok mun lítill frami í, at bera af fretkarli þínum". Austmaðrinn hafði boløxi í hendi.

Þorgils mælti: "Hvassara vápn muntu hafa þurfa, ef bíta skal hǫfuðbein mín".

Þorgils hafði sverðit Jarðhússnaut ok alvápnaðr, ok hljóp geist at honum, ok hǫggr til hans með sverðinu, ok kom á ǫxlina, ok vansk honum þat skjótt til bana. Þorgils var þá sjautugr, ok kvað þetta verit hafa hit mesta glappaverk, ok kvaðsk þetta mundu bœta.

Tveim vetrum síðar kvámu tveir brœðr Helga út, ok varð eigi vart við skipkvámuna; hét annarr Einarr enn annarr Sigurðr. Þeir fóru þegar í Traðarholt, ok var þat um kveld, ok váru eigi í almenningshúsum. Ok um morgininn, er verkmenn váru farnir til starfs, fóru þeir brœðr heim í bœinn, ok námu staðar við skáladyrr, ok tǫluðusk við um hríð, hversu þeir skyldi með fara.

"Eigi þykkir mér gott, at drepa gamlan mann", segir Einarr.

Þorgils heyrir nú þeira umrœðu, ok sprettr upp þegar ok tekr sverðit Jarðhússnaut, ok bað þá at ganga, ef þeir vildi.

Einarr mælti: "Ekki þarf at eggja okkr til bróðurhefnda, því at fullvel megum vér þik yfirvinna, ef vit viljum; enn eigi skal þér nú, bóndi, nǫkkurn ófrið gera, ok skal nú vera annat erindi okkart brœðra".

Þorgils tók þessu vel ok svarar: "Ek em ok þess miklu fúsari, því at ek þykkjumsk sjá gerla, at þú munt vera góðr drengr, ok þar sem ek drap bróður ykkarn, þá vil ek þat fullu bœta, ok vil ek, Einarr, gefa þér sverðit Jarðhússnaut, því at mér lízk svá á þik at þú megir þat bera. Bróður þínum vil ek fá fim merkr silfrs".

Síðan skildu þeir með góðum vinskap, ok fóru þeir brœðr utan eftir þat.

Þat var einn tíma, at þau Þorgils ok Helga fóru til Hjalla til heimboðs. Ok eftir þat tók Þorgils bóndi sótt; hann var þá hálfniræðr; hann lá í viku, ok andaðisk síðan. Þessu nærri andaðisk Þóroddr bóndi ok Bjarni bóndi hinn spaki. Váru þeir allir jarðaðir at þeiri kirkju, er Skafti lét gera fyrir utan lœkinn, enn síðan váru bein þeira fœrð á þann stað, er nú stendr kirkjan, því at Skafti hét at gera kirkju, þá er Þóra braut fót sinn, þá er hon var at léreftum sínum.

Þorgils ǫrrabeinstjúpr þótti hinn mesti merkismaðr, vinfastr ok vel stiltr, þrautgóðr, djarfr ok þó stórráðr, ef honum var í móti gert, þoldi vel ok karlmannlega stórar mannraunir. Frá honum er kominn mikill ættbogi. Ok lýkr þar sǫgu þessi.