Bókastaðir

Þar byrjum vér upp þessa frásǫgn, sem sagði virðuligr herra Jón byskup Halldórsson, ágætrar áminningar, — en hann fann hana skrifaða með látínu í Frannz í þat form, er þeir kalla "rithmos", en vér kǫllum hendingum, — ok byrjar svá: At Tíburcíús, Saxlands keisari, stýrði sínu ríki með miklum heiðri ok sóma. Eigi at eins var keisarinn frægr af sinni stétt ok tígn, heldr jafnvel af allra handa ǫrleik, hér með ríkdómi gulls ok gørsima ok dýrra vefja ok allra konungligra gørsima, með fríðu fylgi fagrligra riddara. Hér með studdu keisarans krúnu margir ágætir hǫfðingjar, styrkjandi hans ráð ok ríki með ǫllum mætti ok megni ok sinni auðmjúkri þjónustu.

Keisarinn var kvæntr ok átti virðuliga dróttning, vel mannaða at ætt ok konungligu kyni — ok í alla staði heiðarligum hǫfðingja ynnilig.

Þau keisari ok dróttning hǫfðu átt sín í meðal einn son; sá er Clárús nefndr. Réttliga ok viðrkvæmiliga fekk hann þat nafn — því at "clárús" þýðisk upp á várt mál "bjartr" — sakir þess, at í þann tíma var engi vænni maðr í verǫldu með hold ok blóð. Hér eptir fór hans vǫxtr ok afl með frábærri vizku ok atgørvi.

Ok hit fyrsta er hann hefir aldr til, er hann til bœkr settr, eptir því sem ríkra manna siðr er til í þeim lǫndum með sína sonu, at svara ok spyrja af sjaufaldri list, ok til fenginn sá hinn vildasti meistari, sem í beið keisarans ríki, honum at kenna. Ok sakir undarligrar mikillar skilningar, er hann bar yfir hvern mann, þá stendr hann eigi mǫrg ár í skólanum, áðr hann má heita yfirmeistari allra þeirra, sem í þessum þriðjungi váru, er Erópa heitir. Ok með því at keisarinn undirstendr af sinni vizku, at hans son hefir yfrin efni til at verða mikill maðr ok mektugr, þá vill hann þat nú eigi spara við hann. Ok sakir þess at honum þykkir enn oflítit numit, hugsar hann um, hvert á lǫnd hann skal þess meistara leita fara, sem enn af nýju mætti gerask typtumeistari hans sonar ok nǫkkurra þeirra lista, sem váru ósénar ok fáheyrðar í þeim lǫndum.

Í þenna tíma spurðisk af einum mektugum meistara út í Arábía, sem Pérús hét at nafni, frábærrar speki ok vizku yfir fram alla menn í verǫldinni, af hverjum víða er lesit í bókum ok mǫrg æfintýr við snertr af sínum listum ok klókskap. Svá mikit bersk keisarinn fyrir, at hann gerir sendiboða svá langan veg lands ok lagar, at hann lokkar til þenna meistara sik heim at sœkja með fǫgrun féboðum ok blíðum fyrirheitum, til þess at hans son megi hluttakari verða hans margfróða meistaradóms.

Ok hvat meira? en þetta ferr fram, at keisarans sendiboðar koma aptr í mátuligan tíma með fyrr nefndan mann. Tekr keisarinn honum með hinni mestu mekt ok virðing. Ok nú þegar gengr Clárús keisarason undir hans læring. Ferr nú svá fram langan tíma, at keisarason bœtti mikit sitt næmi. Þykkir honum ok allt sem ungmennis leikr ok barna vipr, þat sem hann hafði áðr numit, hjá klerkdómi meistara Péri.

En sem meistari Pérús hefir hér lengi dvalisk, berr svá til einn dag: sem þeir keisarason eru spázérandi úti með fríðum skara ok fagrligri fylgð sinna þjónustumanna, tekr hann svá til orðs við keisarason: "Þér skuluð dikta í nátt eina fimm versa af litlu æfintýri ok bera fram í morgin eptir prímamál. En þetta skal efni í vera: Alexander heitir Frakkakonungr, yfrit ríkr ok mektugr. Hann á eina dóttur, geysi væna ok vel mannaða. Sú heitir Séréna. Þótt leiti um alla verǫld, finnsk engi henni vitrari né kurteisari; því at sakir hennar vizku lýtr náliga at henni ǫll stjórn ríkisins jafnfram sjálfum konungi. Hon heldr einn ríkan turn í konungsins hásætisborg með sex tigum ríkborinna meyja, ǫllum sér heimulligum til þjónustu. Hin fremsta af þeim heitir Tecla; hon er dóttir Skotakonungs. Engi karlmaðr skal inn koma í hennar herbergi fyrir útan sjálfan konunginn ok hennar þjónustusveina. Þúsund væpntra riddara vaka nátt ok dag umbergis í þeim svǫlum, sem fyrir útan eru turninn, verndandi ok geymandi frúinnar náð við ǫllum herskap ok leyniligum áhlaupum. Þat er til marks um makt ok manér þessarar konungsdóttur, at fyrir hennar fótum, þar sem hon sitr, liggr ein léóna, svá mjúk sem eitt lamb, — ok jafnfram fyrir henni rennandi, hvert er hon gengr. Svá mjǫk er hon prýdd vizku ok klerkdómi, at eigi sinnaði hon meira þínu næmi en eins akrkarls. Sé," segir meistari Pérús, "úti er efnit. Ger hér gott af!"

Ok nú skilja þeir sitt tal, ganga því næst til borðs — ok etr keisarason lítit, en drekkr minna — ok síðan til sængr ok sofa af þessa nátt.

At komanda morni, sem þeir finnask, Clárús keisarason ok meistari Pérús, spyrr Pérús eptir, ef gǫr sé versin.

Keisarason svarar á þessa leið: "Vakat hefi ek í alla nátt ok annat gǫrt en versat; því at mér hyggsk svá at þessari jungfrú, sem þér hafið frá sagt, at ek man þar meira við skylda en einum fimm versum; því at rétt eptir sjálfs þíns sǫgn veit ek enga jungfrú minni makt ok manéri makliga fyrir útan þessa."

Sem meistari Pérús heyrir þetta, þegir hann um stund. Ok eptir lítinn tíma segir hann af miklum móði: "Guð fyrirláti mér, at ek gaf þér svá óþarft efni! Því at ek sagða þér þat eina af þessi konungsdóttur, er gott var ok viðrkvæmiligt. En hitt er miklu fleira af henni at segja, er illt er ok óviðrkvæmiligt. Því at hversu margan dýran dreng hon dáraði allt hér til með sínu kukli ok klókskap, verðr seint talit, þann sem sama erendis fór ok nú vili þér fara. Ok því ger svá vel, hinn elskuligsti son, ok leggið brott þaðan yðvarn hug! Því at engi lifandismaðr fær móti sét hennar kyndugskap."

Ok allt um eins stendr keisarason á sinni tǫlu gallharðr, segisk aldri mega náðir fá fyrr, en hann lítr þessa jungfrú. Meistari Pérús svarar ok segir hann mikla blygð af munu fá, ef hann fæsk hér í; segir hann eigi svá góðs munu verðan, at hann nái at sjá hennar ásjónu bera.

Hvat þarf hér langt um? Fám dǫgum héðan liðnum gengr Clárús keisarason fyrir fǫður sinn ok segir honum allt viðtal þeirra meistara Péri, biðjandi hér með mikilliga, at hann ljái honum sinn styrk skipa ok manna at fara bónorðsferð í Frannz at biðja jungfrú Séréne sér til handa. Slíkt hit sama biðr hann meistara Pérum með sér fara. En hann setr þvert nei fyrir, segir verr munu farit en ófarit.

En hvat sem meistari Pérús talar hér um, þá má keisarinn hvárki né vill, sakir ástar við sinn son, synja þess, er hann biðr. Því lætr hann í samri stund búa sex tigu skipa ok hlaða með allra handa gózi, leggjandi allan metnað upp á at gera þessa ferð sem vegligsta. Hér til velr keisarinn allt þat mannfólk, sem vænast beið í landinu, hertuga sonu ok jarla, barúna ok riddara.

Ok at skipunum búnum ok ǫllum hlutum vel til fengnum lætr keisarason í haf með sinn skara. Gefr þeim ágætan byr ok hagstœðan. Segisk af þeirra ferð ekki fyrr, en þeir leggja sín segl á vænu lægi fyrir hásætisborg Frakkakonungs.

Sem Alexander konungr ok hans-menn líta þessi tíðendi, þykkir þeim mikils um vert fararsnúð ok hœversku þeirra manna. Ok skjótt fyrir merkiliga sendiboða verðr hann víss, hverrar stéttar þeirra formaðr er. Ok í samri stund sem hann veit svá dýrðligan mann sik hafa heim sótt, gerir hann sína riddara á fund keisarasonar at bjóða honum heim til þriggja daga veizlu, hvat er hann tekr með þǫkk ok aufúsu. Er nú mikill viðrbúnaðr á konungsgarðinum.

Ok því næst kemr Clárús keisarason með fimm hundruðum manna. Tekr Alexander konungr við honum með allri vegsemð ok setr hann í hásæti hjá sér. Hér er nú ágæt veizla með mǫrgum fásénum ok dýrum sendingum ok konungligum drykk. Allir landsmenn ok jafnvel konungrinn sjálfr undrask ákafliga fegrð ok kurteisi, list ok hœversku Clári keisarasonar. Vex hér af skjótt mikill rómr í hǫllinni, ok eigi at eins innan hallar, heldr flýgr þetta sem sinueldr um allan staðinn, at eigi muni finnask þvílíkr maðr, þótt leiti um alla verǫld, sem er Clárús keisarason.

Jafnvel kemr þessi kvittr inn um stræti eða læst port kastalans til eyrna konungsdóttur, hvar af hana forvitnar ákafliga, hvat satt er at verða vís um. Ok nú líðr hinn fyrsti dagr veizlunnar.

At komanda morni annars dags veizlunnar talar jungfrú Séréna við sína þjónustumey Teclam: "Þú skalt ganga niðr af turninum með tólf meyjum í dag inn í hǫll fǫður míns ok hyggja at með allri gaumgæfi vexti ok vænleik ok ǫllu athæfi, list ok kurteisi þessa hins útlenda keisarasonar. Því at oss forvitnar, hvat satt er um þann kvitt, sem flýgr um fegrð hans ok frægð. Hygg at, svá at þú ber yfir fulla skyn, hvárt hann má makligr vera eða eigi at þiggja várt boð um eina máltíð fyrir sína hœversku, ok geym fyrir þitt líf, ok ljúg eigi at oss!"

"Mín frú!" segir Tecla, "ek geng gjarna, sem þér bjóðið."

Ok nú í samri stund gengr hon niðr við sínum tólf meyjum, eigi fyrr léttandi sinni ferð, en hon kemr fram fyrir hásæti Alexandri konungs, ok hneigir honum, heilsandi heiðrliga á hann ok á Clárum keisarason með ǫllu því hinu vegliga samsæti. Jungfrú Tecla var með skínandi klæðum ok allr hennar skari. Bæði var hon listug ok fǫgr með heiðrligri málsnild ok myndi þykkja hit kurteisasta konungsbarn, ef eigi hefði þvílíkr gimsteinn legit í annat skaut, sem var Séréna konungsdóttir.

Alexander konungr tók henni harðla blíðliga ok allir þeir, er inni sátu, bjóðandi henni at sitja. En hon tekr sér stǫðu frammi fyrir Cláro keisarasyni, at hon megi því betr sitt erendi annask. Fyrirstendr keisarason skjótt fulluliga af sinni vizku, at þetta er forvitnisferð, ok lér sik fullvel liðugan hit beinasta í gegn henni. Fór þat nærri því, sem hann hugði, at þegar hon þykkisk fullgǫrt hafa sinnar frú boðskap, hneigir hon þeim, gefr góðan dag ok gengr síðan í brott með sinn skara, eigi fyrr léttandi, en hon kemr upp í turninn.

Jungfrú Séréna fagnar henni blíðliga, þegar eptirspyrjandi sínu erendi, ok hvílíkrar mektar eða manérs þessi keisarason væri.

"Mín frú!" segir Tecla, "þessi junkeri heitir Clárús, son Tíburcíi keisara af Saxlandi. En af hans yfirlitum er þat at segja, at englarnir í himinríki eru ok munu vera enn bjartari ok fegri, en hvárki munu þeir jafnstórir né sterkligir. Þar eptir ferr ǫll hans list ok hœverska, sú sem ek mátta af marka. Ok því orði vil ek á lúka, at yðr, mín frú! frátekinni, at engan mann mun verǫldin í sér hafa vænna ok at ǫllu virðuligra."

"Bæði mun vera," segir frú Séréna, "at þér hefir mikit um fundizk, enda má vera, at vel sé. En nú munum vér fyrst bíða ok sjá, hversu veizlurnar ganga. Er þat vár ætlan, sem úti er konungsins boð, at keisarason mun bjóða feðr várum at þiggja veizlu í sínum landtjǫldum aðra þrjá daga. Ok at þeim enduðum munu vér taka til várra ráða; ok vér sjám, hvat títt er."

Hvat hér meira? Þetta sama ferr fram, at keisarason býðr Alexandro konungi til veizlu í sitt landtjald, hvat er konungrinn tekr með þǫkk ok þiggr þetta boð með fimm hundruðum manna. Þarf þar eigi langt um, at hér springr upp svá fǫgr veizla, at sjálfr konungr er þat sannandi ok allir hans menn, at enga þá hann ferskari bæði sakir allra tilfanga ok mektugra þjónustumanna. Gengr nú svá fram næstu þrjá daga.

Ok at endaðri veizlunni talar frú Séréna við sína þjónustumey Teclam: "Nú skaltu ganga með þínum tólf meyjum niðr til landtjalda keisarasonar ok bjóða honum í dag upp á turninn í várt samsæti með svá mart fólk, sem honum líkar."

"Skyldug em ek, mín frú!" segir mærin, "at gera yðart boð. En biðja vil ek yðr, at þér hǫndlið þenna mann heiðrliga, traktérandi hann, sem yðarri tígn byrjar ok honum bezt líki, fyrir útan allt fals ok prett."

Nú, sem frú Séréna heyrir hennar framburð, svarar hon þegar mjǫk ygld: "Þegi þú!" segir hon, "ok gakk í samri stund, ok ger várn boðskap, en gef oss engi ráð út fyrr, en þú ert til kvǫdd!" Ok nú skilja þær talit.