Bókastaðir

Nú skal segja nökkut af þeim íslenzkum mönnum, sem uppi váru um daga Óláfs konungs Haraldssonar og hans urðu heimulegir vinir. Nefnir þar til fyrstan ágætan mann, Þorkel Eyjólfsson, er átti Guðrúnu Ósvífursdóttur; því at í þenna tíma var Þorkell í förum ok var jafnan með Óláfi konungi vel virðr, þá er hann var utanlands.

Í þenna tíma bjó Þórðr Kolbeinsson á Hítarnesi á Íslandi; hann var skáld mikit ok helt sér mjök fram til virðingar; var hann jafnan utanlands, vel virðr af meira háttar mönnum sakir mentanar sinnar. Þórðr varð hirðmaðr Eiríks jarls Hákonarsonar ok af honum vel metinn. Ekki var Þórðr mjök vinsæll af alþýðu, því at hann þótti vera spottsamr ok grár við alla þá er honum þótti dælt við.

Sá maðr óx upp með Skúla Þorsteinssyni at Borg, er Björn hét ok var Arngeirs son ok Þórdísar, dóttur Þorfinns stranga ok Sæunnar, dóttur skalla-Grims. Björn var snemma mikill vexti ok rammr at afli, karlmannlegr ok sæmilegr at sjá. Björn hafði enn, sem aðrir margir, orðið fyrir spotti Þórðar ok áleitni. Var hann því með Skúla frænda sínum meðan hann var ungr, at hann þóttist þar betr kominn sakir áleitni Þórðar Kolbeinssonar enn hjá föður sínum. Enn því get ek eigi þeira smágreina, sem milli fóru þeira Bjarnar ok Þórðar, áðr Björn kom til Skúla, at þær heyra ekki til þessarri sögu. Skúli var vel til Bjarnar ok virði hann mikils, því at hann sá með sinni vizku, hverr sæmdarmaðr hann mundi verða í þeira ætt. Undi Björn allvel sínu ráði, meðan hann var með Skúla.

Þá bjó í Hjörsey fyrir Mýrum Þorkell, son Dufgusar ens auðga ór Dufgusdal. Þorkell var auðigr maðr at fé ok góðr bóndi. Hann átti dóttur, er Oddný hét, kvenna vænst ok skörungr mikill; hon var kölluð Oddný eykyndill. Björn vandi þangað kvámur sínar ok sat jafnan at tali við Oddnýju Þorkelsdóttur ok felst hvart þeira öðru vel í skap. Þat var talat af mörgum mönnum, at þat væri jafnræði, þó at Björn fengi hennar sér til eiginkonu, því at hann var enn skörulegsti maðr ok vel mentr.

Þá er Björn hafði verit fim vetr með Skúla frænda sínum, bar þat til tíðenda, at skip kom í Gufárós; þat skip áttu norrænir menn. Skúli bóndi reið til skips ok bauð þegar kaupmönnum til sín, því at hann hafði vana til þess at taka við kaupmönnum ok eiga gott vinfengi við þá; fóru þá enn þrír til vistar með honum, þegar þeir höfðu upp sett skip sitt. Björn var viðfellinn við kaupmenn, bæði í fylgd og þjónustu ok líkaði þeim til hans vel.

Björn kom at máli við Skúla, frænda sinn, ok beiddi, at hann mundi koma honum utan með kaupmönnum þessum. Skúli tók því vel, sagði sem satt var, at þeir menn fengu margir framkvæmd, at miklu váru síðr á legg komnir enn hann; segist ok til skulu leggja með honum slíkt er hann þykkist þurfa. Björn þakkaði honum gott tillag við sik bæði þá ok fyrr.

Réðst Björn þá í skip með kaupmönnum þessum; fekk Skúli frændi hans ok faðir hans honum góðan fararyri, svá at hann vel sæmdr af, at fara með góðum mönnum. Ekki varð sögulegt um þarvist kaupmanna; fóru þeir þá til skips er váraði ok bjuggu ok lágu svo til hafs.

Björn reið nú til Borgar at finna Skúla frænda sinn; ok er þeir finnast, segir Björn honum at hann vill eigi annat enn fá Oddnýjar Þorkelsdóttur áðr hann fór brott. Skúli frétti, hvárt hann hefði nökkut þetta við hana talat. Hann sagði þat víst.

"Þá skulu vit fara", segir Skúli, ok svá gera þeir; koma í Hjörsey ok finna Þorkel ok dóttur hans Oddnýju.

Hefir Björn þá upp orð sín ok biðr Oddnýjar Þorkelsdóttur. Þorkell tók þessu vel ok skaut mjök til ráða dóttur sinnar. Enn sakir þess, at henni var Björn kunnigr áðr, ok þau höfðu elskazt sín á milli mjök kærlega, þá játaði hon.

Fóru þá þegar festar fram ok skyldi hon sitja í festum þrjá vetr, ok þó at Björn sé samlendr fjórða vetrinn ok megi eigi til komast at vitja þessa ráðs, þá skal hon þó hans bíða, enn ef hann kemr eigi til á þriggja vetra fresti af Noregi, þá skyldi Þorkell gifta hana, ef hann vildi. Björn skyldi ok senda menn út, at vitja þessa ráðs, ef hann mætti eigi sjálfr til koma. Lagði Skúli fram með Birni svá mikit fé, at þat var eigi minna góðs enn alt þat er Þorkell átti, ok mundr Þórnýjar dóttur hans.

Skildu þau at þessu, ok fylgdi Skúli Birni til skips, ok þá mælti Skúli: "Þá er þú kemr til Noregs, Björn, ok finnr Eirík jarl, vin minn, þá ber honum kveðju mína ok orðsending til at hann taki við þér, ok vil ek ætla at hann geri þetta ok fær honum gull þetta til jartegna, því at þá má hann eigi við dyljast, at mér þykkir betr".

Björn þakkar Skúla allan þann góðvilja, sem hann hafði honum tét, síðan hann kom til hans, ok skildust síðan. Þetta var ofarlega á dögum Eiríks jarls.

Þeir sigldu snemma sumars; tókst þeim ferð sín greiðlega ok kómu við Noreg; fann Björn brátt Eirík jarl ok bar honum kveðju Skúla og jartegnir.

Jarl tók því vel, ok kveðst gjarna skyldu gera hans erindi, — "ok skaltu, Björn, vera velkominn".

Björn kveðst þat gjarna vilja; fór hann til hirðar jarls ok var með honum í góðu haldi.

Þat sama sumar kom skip af Noregi snimma sumars í Straumfjörð. Þórðr Kolbeinsson reið til skips ok varð víss, at kaupmenn ætluðu að fara tvívegis, ok því keypti hann part í skipi ok lýsti yfir utanferð sinni.

Þórðr átti frænda þann í Danmörku, er Hrói enn auðgi hét; hann var í Hróiskeldu ok átti þar garð; átti Þórðr at taka arf allan eftir hann; býst hann nú til utanferðar ok urðu síðbúnir. Spurðist þat til hirðar jarls, at Þórðr var kominn til Noregs af Íslandi á því skipi, sem tvívegis hafði farit um sumarit, ok þat at hann var stýrimaðr ok ætlaði at færa jarli kvæði.

Jarl spurði Björn, ef honum væri kunnleiki á Þórði.

Björn kveðst gerla kenna Þórð, ok kvað hann vera skáld gott, — "ok mun þat kvæði rausnarsamlegt, sem hann flytr".

Jarl mælti: "Þykki þér þat ráð, Björn, at ek hlýða kvæðinu?"

"Þat þykki mér víst", segir Björn, "því þat mun báðum ykkr til sæmdar".

Ok litlu síðar kom Þórðr á fund jarls ok kvaddi hann sæmilega. Jarl tók því vel ok spurði hverr hann væri.

Hann kveðst Þórðr heita ok vera íslenzkr maðr, — "ok vilda ek at þér hlýddið kvæði, er ek hefi ort um yðr".

Jarl kvað þat vel mega. Þórðr flutti kvæðit, ok var þat drápa ok gott kvæði. Jarl lét vel yfir ok bauð honum með sér at vera um vetrinn, ok þat þektist Þórðr, ok var honum vel veitt; váru þeir Björn báðir með jarli þann vetr.

Þeir menu váru innan hirðar, er þat fluttu fyrir jarl, at þeir mundu engir vinir vera, Þórðr ok Björn.

Ok einn tíma er þat sagt, at Eiríkr jarl kallaði Þórð til tals við sik ok spurði eftir, ef Björn væri kunnigr honum, eða hví Skúli mundi hafa sent honum þenna mann.

Enn Þórðr segir, at Björn væri enn röskvasti maðr — "ok mér at góðu kunnr, ok því sendi Skúli yðr þenna mann, at hann átti eigi annan frænda sæmilegra til".

"Þat mun satt vera", segir jarl.

Þórðr mælti: "Hafi þér nökkut spurt eftir, hversu gamall maðr Björn er?"

"Ekki", segir jarl.

Þórðr mælti: "Hann er nú átján vetra; ok margir röskvir drengir eru hér með yðr, ok mun Björn þeim at fylgja, sem fræknastir eru".

Jarli fell þat vel í eyru. Ekki lét Þórðr þat á finna, at eigi hefði alla tíma verit vel með þeim Birni.

Ok einn dag um vetrinn gekk Þórðr at Birni og bað hann drekka með sér; — "erum vit nú þar komnir at vist, at okkr samir eigi annat enn vel sé með okkr, ok þat eitt missætti hefir hér í millum verit, at lítils er virðanda, ok því látum nú vel vera heðan af".

Björn tók því vel. Leið svá framan til jóla.

Ok enn átta dag jóla gaf Eiríkr jarl mála mönnum sínum, sem siðr er höfðingja til í öðrum löndum. Hann gaf Birni gullhring, þann er stóð hálfa mörk, ok naut hann at því vaskleika síns ok Skúla frænda síns. Þórði gaf hann sverð, góðan grip, at kvæðislaunum.

Þat var enn eitt kveld um vetrinn, at Þórðr talaði til Bjarnar — ok váru þeir þá druknir báðir ok þó Björn meir —: "Hvat ætlar þú ráða þinna er várar, eða ætlar þú til Íslands?"

"Eigi mun ek í sumar út", segir Björn, "því at ek ætla at biðja orlofs Eirík jarl, at hann lofi mér at fara í hernað ok afla mér fjár ok sæmdar, ef svá vill verða".

Þórðr svarar: "Þat sýnist óráðlegt; fengit nú áðr góða sæmd ok virðing, enn hætta sér nú svá; ok far þú miklu heldr með mér í sumar út til Íslands til frænda þinna göfugra ok vitja ráðahags þíns".

Björn svarar: "Eigi mun ek þetta sumar út".

Þórðr mælti: "Óráðleg sýnist mér þín atferð at fara ór landi með fé mikit, enn vita eigi hvárt þú kemr aftr eða eigi".

"Hefir sá er hættir", segir Björn, "ok mun ek í hernað fara".

Þórðr mælti: "Send þú þá Oddnýju, festarkonu þinni, hringinn jarlsnaut ok fá mér í hönd því at þá veit hún enn gerr elsku þína ok alvöru til sín, ef þú sendir henni þvílíkan grip, ok mun henni þú þá enn hugkvæmri enn áðr ok þér því síðr afhuga verða; enn ef þú kemr til Íslands út, sem vér væntum, þá tekr þú bæði hring ok konu ok allan fjárhlut, er þér var með henni heitit; ok satt er þat", segir Þórðr, "at slíkt kvánfang getr eigi á Íslandi sem Oddný er".

Björn mælti: "Satt segir þú þat, Þórðr, at Oddný er en sæmilegsta kona ok fullboðin mér í alla staði, ok hefðir þú jafnvel verit til mín, þá er vit várum á Íslandi, sem nú, þá munda ek þetta alt gera, sem nú beiðir þú. Enn vant ætla ek at mér verði at trúa þér, ok þat mun mælt, at ek mun halda laust jarlsgjöfinni, ef ek læt hringinn koma þér í hendr".

Þórðr bað hann vitja ráðsins.

Björn kveðst hafa setta menn til þess at gæta, — "ok seg þú, Þórðr, satt til um ferðir mínar, er þú kemr út; enn ek þykkjumst enn of lítt reynt mik hafa í framgöngu ok óvíða kannat hafa góðra manna siðu, enn ef ek ferr þegar til Íslands, þá mun ek eigi nenna at fara svá skjótt frá ráðahag mínum".

Þórðr hét því, — "enn því beiddumst ek gripa, at sanna sögu mína, ok eigi þarftu, Björn, at gruna mik, því at ek skal þér trúr vera".

"Til þess skal nú ok hætta", segir Björn, "um sinn; enn ef þú bregzt mér, þá trúi ek þér aldri síðan á mína daga".

Fær nú Björn hringinn jarlsnaut í hendr Þórði ok bað hann færa Oddnýju. Þórðr hét því ok talaði þá allfagrt við Björn ok hét allgóðu um, at vera honum trúr ok reka vel hans erendi. Skildu þeir Björn talit at sinni. Ok þá er Björn var ódrukkinn þóttist hann nógu mart fyrir Þórði talað hafa og honum of vel trúað hafa.

Líðr nú af vetrinn ok býr Þórðr skip sitt; finnast þeir Björn ok talast enn við. "Mun Þórðr", segir Björn, "hvat vit höfum talat, ok far nú vel með mínum erindum".

Þórðr hét góðu um þat ok skildust álitlega. Ekki vissu menn gerla tal þeira Þórðar og Bjarnar.

Þat segja menn, at Þórðr væri fimtán vetrum eldri enn Björn. Drápa sú er hann orti um Eirík jarl heitir Belgskakadrápa.

Þórðr lét í haf snimma sumars ok kom út um alþingi í Gufárós. Hann reið þegar til þings, ok varð mönnum dátt um þat, því at hann kunni vel at segja frá tíðendum; ok vel fór hann með erendum Bjarnar þat sinni, ok sagði hann koma mundu at vitja ráðahags við Oddnýju ok fekk henni hringinn, enn kvað Björn hafa gefit sér ráðahaginn, ef hann andaðist eða kæmi eigi til Íslands.

Sumar þat et sama, sem Þórðr fór til Íslands, gekk Björn þá fyrir jarl ok bað orlofs at fara í austrveg. Jarl bað hann fara sem honum gegndi.

Fór þá Björn með kaupmönnum austur í Garðaríki á fund Valdimars konungs; var hann þar um vetrinn í góðu haldi með konunginum; kom hann sér vel með tígnum mönnum, því at öllum fellu vel í skap hættir hans ok skaplyndi.

Svá er sagt, þá er Björn var í Garðaríki með Valdimar konungi, bar þat til, at herr óflýjandi kom í landit, ok réð fyrir kappi sá er Kaldimarr hét, mikill ok máttigr, náfrændi konungs, hermaðr enn mesti ok vígfimr ok mikill afreksmaðr; ok váru þeir kallaðir jafnkomnir til ríkis, Valdimarr konungr ok kappinn, enn kappinn hafði því eigi nát ríkinu, at hann var yngri, ok því fór hann í hernað, at leita sér frama; var nú ok engi hermaðr slíkr, jafnfrægr sem hann, í þann tíma í Austrlöndum.

Enn er Valdimarr konungr frétti þetta, þá sendir hann menn með sættarboðum til frænda síns ok bað hann fara með friði ok eignast helming ríkis. Enn kappinn kvaðst hafa skyldu einn ríkit, ok ef konungr vill eigi þat, bauð hann honum hólmgöngu, ella berðist þeir með öllu liði sínu. Valdimarr konungi þótti hvárrgi góðr, ok vildi gjarna eigi týna liði sínu, enn kvaðst eigi vanizt hafa hólmgöngum ok spurði lið sitt, hvat ráðs væri. Enn menn réðu honum at safna liði ok berjast.

Ok á litlum tíma kom þar saman múgr ok margmenni ok helt Valdimar konungr til móts við kappann. Síðan bauð konungr at fá mann fyrir sik til einvígis, ok því játaði kappinn með þeim skildaga, at hann skildi eignast ríkit alt, ef hann feldi þann mann, enn ef kappinn felli, þá skyldi konungr eignast ríki sitt sem áðr. Þá leitaði konungr eftir við menn sína, ef þeir vildi ganga á hólm fyrir hann, enn menn váru ekki fúsir til þess, því at hverr þóttist til bana ráðinn, er berjast skyldi við kappann. Enn konungrinn hét þeim sinni vináttu ok öðrum sæmdum, ef nökkur vill til ráðast, enn þó vildi engi til ráða.

Björn mælti: "Hér sé ek alla ódrengilegast við verða síns herra nauðsyn. Enn því fór ek af mínu landi, at ek vilda leita mér frægðar. Enn tveir eru kostir fyrir höndum; annarr, at fá sigr með karlmensku, þó at þat sé ólíklegt, með þann sem at berjast er, enn hinn er annarr, at falla með drengskap ok hugprýði, ok er þat betra enn at lifa með skömm ok þora eigi at vinna konungi sínum sæmd; ok skal ek til ráða at berjast við Kaldimar".

Konungr þakkar Birni; eru þá sögð upp hólmgöngulög. Kappinn hafði sverð þat er Mæringr hét ok enn bezti gripr. Þeir berjast bæði hart ok snarpt, ok lauk svá með þeim, at kappinn fell fyrir Birni ok fekk bana, enn Björn varð sárr nær til ólífis. Fekk Björn af þessu stórlega frægð ok sæmd af konungi. Var þar skotit tjaldi yfir Björn, því at hann þótti eigi færandi í brott, enn konungr fór heim í ríki sitt.

Þeir Björn váru nú í tjaldinu, ok er gróa tóku sár hans, þá kvað hann vísu:

Síðan var Björn fluttr heim til konungs með mikilli virðingu. Konungr gaf honum alt herskrúð þat er kappinn hafði átt, ok þar með fylgdi sverðið Mæringr, því var Björn síðan kappi kallaðr ok kendr við herað sitt. Björn lá í sárum um sumarit, ok um vetrinn eftir var hann í Garðaríki, ok hafði hann þá utan verit þrjá vetr, ok eftir þat fór hann til Noregs. Ok er hann kom þar vóru öll skip gengin til Íslands, ok var þat síð sumars.

Á öðru sumri, fyrr enn nú var frá sagt, spyrr Þórðr af kaupmönnum í Hvítá, at Björn var sárr orðinn, ok keypti at þeim at þeir segði hann andaðan, ok svá gerðu þeir. Síðan sagði Þórðr opinberlega andlega andlát Bjarnar, ok kvað þá menn hafa sagt sér, sem hann höfðu moldu ausið; enn engi kunni í móti at mæla, ok þótti Þórðr ólíklegr til lygi.

Síðan kom Þórðr í Hjörsey ok bað Oddnýjar. Frændr hennar vildu eigi gifta honum hana, fyrr enn sú stund væri liðin, sem ákveðin var með þeim Birni, enn at sumri, er skip kemr, ok spyrðist þá eigi til Bjarnar, þá sögðust þeir mega um ræða.

Nú kómu skip út ok vissu þeir eigi til Bjarnar at segja, því at hann kom eigi fyrr til Noregs enn þau váru út látin. Nú heldr Þórðr á málinu ok verðr Oddný honum gift.

Enn þá er þeir Björn váru búnir til hafs sigldi at þeim skip af hafi. Þeir Björn tóku bát ok reru til skipsins ok vildu vita tíðindi, því at þeir váru af Íslandi komnir. Þeir sögðu gjaforð Oddnýjar. Ok er Björn vissi þat, vildi hann eigi til Íslands fara.

Þann vetr fór Björn til hirðar Eiríks jarls ok var með honum; ok er þeir lágu við Hamarseyri, orti Björn vísu:

Björn var enn með ena sömu virðing ok fyrr með jarlinum.

Um sumarit eftir fór Björn vestr til Englands ok fekk þar góða virðing ok var þar tvá vetr með Knúti enum ríka. Þar varð sá atburðr, er Björn fylgdi konungi og sigldi með liði sínu fyrir sunnan sjá, at fló yfir lið konungs flugdreki ok lagðist at þeim ok vildi hremma mann einn, enn Björn var nær staddr ok brá skildi yfir hann, enn hremdi hann næsta í gegnum skjöldinn. Siðan grípr Björn í sporðinn drekans annarri hendi, enn annarri hjó hann fyrir aftan vængina ok gekk þar í sundr ok fell drekinn niðr dauðr. Enn konungr gaf Birni mikit fé ok langskip gott, ok því helt hann til Danmerkr. Þá gerði hann félag við Auðun bakskika, víkverskan mann, enn danskan at sumu kyni. Þá var Auðun áðr útlægr ger af Noregi. Hann hafði tvau skip til félags við hann ok lögðu síðan austr fyrir Svíþjóð í hernað ok herjuðu um sumarit enn váru um vetrinn í Danmörk. Þetta var iðn þeira í þrjá vetr.