Bókastaðir

Nú skal segja nǫkkut af þeim íslenzkum mǫnnum, sem uppi váru um daga Óláfs konungs Haraldssonar ok hans urðu heimulegir vinir. Nefnir þar til fyrstan ágætan mann, Þorkel Eyjólfsson, er átti Guðrúnu Ósvífursdóttur; því at í þenna tíma var Þorkell í fǫrum ok var jafnan með Óláfi konungi vel virðr, þá er hann var utanlands.

Í þenna tíma bjó Þórðr Kolbeinsson á Hítarnesi á Íslandi; hann var skáld mikit ok helt sér mjǫk fram til virðingar; var hann jafnan utanlands, vel virðr af meira háttar mǫnnum sakir mentanar sinnar. Þórðr varð hirðmaðr Eiríks jarls Hákonarsonar ok af honum vel metinn. Ekki var Þórðr mjǫk vinsæll af alþýðu, því at hann þótti vera spottsamr ok grár við alla þá er honum þótti dælt við.

Sá maðr óx upp með Skúla Þorsteinssyni at Borg, er Bjǫrn hét ok var Arngeirs son ok Þórdísar, dóttur Þorfinns stranga ok Sæunnar, dóttur skalla-Grims. Bjǫrn var snemma mikill vexti ok rammr at afli, karlmannlegr ok sœmilegr at sjá. Bjǫrn hafði enn, sem aðrir margir, orðit fyrir spotti Þórðar ok áleitni. Var hann því með Skúla frænda sínum meðan hann var ungr, at hann þóttisk þar betr kominn sakir áleitni Þórðar Kolbeinssonar enn hjá fǫður sínum. Enn því get ek eigi þeira smágreina, sem milli fóru þeira Bjarnar ok Þórðar, áðr Bjǫrn kom til Skúla, at þær heyra ekki til þessarri sǫgu. Skúli var vel til Bjarnar ok virði hann mikils, því at hann sá með sinni vizku, hverr sœmdarmaðr hann mundi verða í þeira ætt. Undi Bjǫrn allvel sínu ráði, meðan hann var með Skúla.

Þá bjó í Hjǫrsey fyrir Mýrum Þorkell, son Dufgusar ens auðga ór Dufgusdal. Þorkell var auðigr maðr at fé ok góðr bóndi. Hann átti dóttur, er Oddný hét, kvenna vænst ok skǫrungr mikill; hon var kǫlluð Oddný eykyndill. Bjǫrn vandi þangað kvámur sínar ok sat jafnan at tali við Oddnýju Þorkelsdóttur ok felsk hvart þeira ǫðru vel í skap. Þat var talat af mǫrgum mǫnnum, at þat væri jafnræði, þó at Bjǫrn fengi hennar sér til eiginkonu, því at hann var enn skǫrulegsti maðr ok vel mentr.

Þá er Bjǫrn hafði verit fim vetr með Skúla frænda sínum, bar þat til tíðenda, at skip kom í Gufárós; þat skip áttu norrœnir menn. Skúli bóndi reið til skips ok bauð þegar kaupmǫnnum til sín, því at hann hafði vana til þess at taka við kaupmǫnnum ok eiga gott vinfengi við þá; fóru þá enn þrír til vistar með honum, þegar þeir hǫfðu upp sett skip sitt. Bjǫrn var viðfellinn við kaupmenn, bæði í fylgd ok þjónustu ok líkaði þeim til hans vel.

Bjǫrn kom at máli við Skúla, frænda sinn, ok beiddi, at hann mundi koma honum utan með kaupmǫnnum þessum. Skúli tók því vel, sagði sem satt var, at þeir menn fengu margir framkvæmd, at miklu váru síðr á legg komnir enn hann; segisk ok til skulu leggja með honum slíkt er hann þykkisk þurfa. Bjǫrn þakkaði honum gott tillag við sik bæði þá ok fyrr.

Réðsk Bjǫrn þá í skip með kaupmǫnnum þessum; fekk Skúli frændi hans ok faðir hans honum góðan farareyri, svá at hann vel sœmdr af, at fara með góðum mǫnnum. Ekki varð sǫgulegt um þarvist kaupmanna; fóru þeir þá til skips er váraði ok bjuggu ok lágu svá til hafs.

Bjǫrn reið nú til Borgar at finna Skúla frænda sinn; ok er þeir finnask, segir Bjǫrn honum at hann vill eigi annat enn fá Oddnýjar Þorkelsdóttur áðr hann fór brott. Skúli frétti, hvárt hann hefði nǫkkut þetta við hana talat. Hann sagði þat víst.

"Þá skulu vit fara", segir Skúli, ok svá gera þeir; koma í Hjǫrsey ok finna Þorkel ok dóttur hans Oddnýju.

Hefir Bjǫrn þá upp orð sín ok biðr Oddnýjar Þorkelsdóttur. Þorkell tók þessu vel ok skaut mjǫk til ráða dóttur sinnar. Enn sakir þess, at henni var Bjǫrn kunnigr áðr, ok þau hǫfðu elskazk sín á milli mjǫk kærlega, þá játaði hon.

Fóru þá þegar festar fram ok skyldi hon sitja í festum þrjá vetr, ok þó at Bjǫrn sé samlendr fjórða vetrinn ok megi eigi til komask at vitja þessa ráðs, þá skal hon þó hans bíða, enn ef hann kemr eigi til á þriggja vetra fresti af Noregi, þá skyldi Þorkell gifta hana, ef hann vildi. Bjǫrn skyldi ok senda menn út, at vitja þessa ráðs, ef hann mætti eigi sjálfr til koma. Lagði Skúli fram með Birni svá mikit fé, at þat var eigi minna góðs enn alt þat er Þorkell átti, ok mundr Þórnýjar dóttur hans.

Skildu þau at þessu, ok fylgdi Skúli Birni til skips, ok þá mælti Skúli: "Þá er þú kemr til Noregs, Bjǫrn, ok finnr Eirík jarl, vin minn, þá ber honum kveðju mína ok orðsending til at hann taki við þér, ok vil ek ætla at hann geri þetta ok fær honum gull þetta til jartegna, því at þá má hann eigi við dyljask, at mér þykkir betr".

Bjǫrn þakkar Skúla allan þann góðvilja, sem hann hafði honum tét, síðan hann kom til hans, ok skildusk síðan. Þetta var ofarlega á dǫgum Eiríks jarls.

Þeir sigldu snemma sumars; tóksk þeim ferð sín greiðlega ok kómu við Noreg; fann Bjǫrn brátt Eirík jarl ok bar honum kveðju Skúla ok jartegnir.

Jarl tók því vel, ok kveðsk gjarna skyldu gera hans erindi, — "ok skaltu, Bjǫrn, vera velkominn".

Bjǫrn kveðsk þat gjarna vilja; fór hann til hirðar jarls ok var með honum í góðu haldi.

Þat sama sumar kom skip af Noregi snimma sumars í Straumfjǫrð. Þórðr Kolbeinsson reið til skips ok varð víss, at kaupmenn ætluðu at fara tvívegis, ok því keypti hann part í skipi ok lýsti yfir utanferð sinni.

Þórðr átti frænda þann í Danmǫrku, er Hrói enn auðgi hét; hann var í Hróiskeldu ok átti þar garð; átti Þórðr at taka arf allan eftir hann; býsk hann nú til utanferðar ok urðu síðbúnir.

Spurðisk þat til hirðar jarls, at Þórðr var kominn til Noregs af Íslandi á því skipi, sem tvívegis hafði farit um sumarit, ok þat at hann var stýrimaðr ok ætlaði at fœra jarli kvæði. Jarl spurði Bjǫrn, ef honum væri kunnleiki á Þórði.

Bjǫrn kveðsk gerla kenna Þórð, ok kvað hann vera skáld gott, — "ok mun þat kvæði rausnarsamlegt, sem hann flytr".

Jarl mælti: "Þykki þér þat ráð, Bjǫrn, at ek hlýða kvæðinu?"

"Þat þykki mér víst", segir Bjǫrn, "því þat mun báðum ykkr til sœmdar".

Ok litlu síðar kom Þórðr á fund jarls ok kvaddi hann sœmilega. Jarl tók því vel ok spurði hverr hann væri.

Hann kveðsk Þórðr heita ok vera íslenzkr maðr, — "ok vilda ek at þér hlýddið kvæði, er ek hefi ort um yðr".

Jarl kvað þat vel mega. Þórðr flutti kvæðit, ok var þat drápa ok gott kvæði. Jarl lét vel yfir ok bauð honum með sér at vera um vetrinn, ok þat þektisk Þórðr, ok var honum vel veitt; váru þeir Bjǫrn báðir með jarli þann vetr.

Þeir menn váru innan hirðar, er þat fluttu fyrir jarl, at þeir mundu engir vinir vera, Þórðr ok Bjǫrn.

Ok einn tíma er þat sagt, at Eiríkr jarl kallaði Þórð til tals við sik ok spurði eftir, ef Bjǫrn væri kunnigr honum, eða hví Skúli mundi hafa sent honum þenna mann.

Enn Þórðr segir, at Bjǫrn væri enn rǫskvasti maðr — "ok mér at góðu kunnr, ok því sendi Skúli yðr þenna mann, at hann átti eigi annan frænda sœmilegra til".

"Þat mun satt vera", segir jarl.

Þórðr mælti: "Hafi þér nǫkkut spurt eftir, hversu gamall maðr Bjǫrn er?"

"Ekki", segir jarl.

Þórðr mælti: "Hann er nú átján vetra; ok margir rǫskvir drengir eru hér með yðr, ok mun Bjǫrn þeim at fylgja, sem frœknastir eru".

Jarli fell þat vel í eyru. Ekki lét Þórðr þat á finna, at eigi hefði alla tíma verit vel með þeim Birni.

Ok einn dag um vetrinn gekk Þórðr at Birni ok bað hann drekka með sér; — "erum vit nú þar komnir at vist, at okkr samir eigi annat enn vel sé með okkr, ok þat eitt missætti hefir hér í millum verit, at lítils er virðanda, ok því látum nú vel vera heðan af".

Bjǫrn tók því vel.

Leið svá framan til jóla. Ok enn átta dag jóla gaf Eiríkr jarl mála mǫnnum sínum, sem siðr er hǫfðingja til í ǫðrum lǫndum. Hann gaf Birni gullhring, þann er stóð hálfa mǫrk, ok naut hann at því vaskleika síns ok Skúla frænda síns. Þórði gaf hann sverð, góðan grip, at kvæðislaunum.

Þat var enn eitt kveld um vetrinn, at Þórðr talaði til Bjarnar — ok váru þeir þá druknir báðir ok þó Bjǫrn meir —: "Hvat ætlar þú ráða þinna er várar, eða ætlar þú til Íslands?"

"Eigi mun ek í sumar út", segir Bjǫrn, "því at ek ætla at biðja orlofs Eirík jarl, at hann lofi mér at fara í hernað ok afla mér fjár ok sœmdar, ef svá vill verða".

Þórðr svarar: "Þat sýnisk óráðlegt; fengit nú áðr góða sœmd ok virðing, enn hætta sér nú svá; ok far þú miklu heldr með mér í sumar út til Íslands til frænda þinna gǫfugra ok vitja ráðahags þíns".

Bjǫrn svarar: "Eigi mun ek þetta sumar út".

Þórðr mælti: "Óráðleg sýnisk mér þín atferð at fara ór landi með fé mikit, enn vita eigi hvárt þú kemr aftr eða eigi".

"Hefir sá er hættir", segir Bjǫrn, "ok mun ek í hernað fara".

Þórðr mælti: "Send þú þá Oddnýju, festarkonu þinni, hringinn jarlsnaut ok fá mér í hǫnd því at þá veit hún enn gerr elsku þína ok alvǫru til sín, ef þú sendir henni þvílíkan grip, ok mun henni þú þá enn hugkvæmri enn áðr ok þér því síðr afhuga verða; enn ef þú kemr til Íslands út, sem vér væntum, þá tekr þú bæði hring ok konu ok allan fjárhlut, er þér var með henni heitit; ok satt er þat", segir Þórðr, "at slíkt kvánfang getr eigi á Íslandi sem Oddný er".

Bjǫrn mælti: "Satt segir þú þat, Þórðr, at Oddný er en sœmilegsta kona ok fullboðin mér í alla staði, ok hefðir þú jafnvel verit til mín, þá er vit várum á Íslandi, sem nú, þá munda ek þetta alt gera, sem nú beiðir þú. Enn vant ætla ek at mér verði at trúa þér, ok þat mun mælt, at ek mun halda laust jarlsgjǫfinni, ef ek læt hringinn koma þér í hendr".

Þórðr bað hann vitja ráðsins.

Bjǫrn kveðsk hafa setta menn til þess at gæta, — "ok seg þú, Þórðr, satt til um ferðir mínar, er þú kemr út; enn ek þykkjumsk enn of lítt reynt mik hafa í framgǫngu ok óvíða kannat hafa góðra manna siðu, enn ef ek ferr þegar til Íslands, þá mun ek eigi nenna at fara svá skjótt frá ráðahag mínum".

Þórðr hét því, — "enn því beiddumsk ek gripa, at sanna sǫgu mína, ok eigi þarftu, Bjǫrn, at gruna mik, því at ek skal þér trúr vera".

"Til þess skal nú ok hætta", segir Bjǫrn, "um sinn; enn ef þú bregzk mér, þá trúi ek þér aldri síðan á mína daga".

Fær nú Bjǫrn hringinn jarlsnaut í hendr Þórði ok bað hann fœra Oddnýju. Þórðr hét því ok talaði þá allfagrt við Bjǫrn ok hét allgóðu um, at vera honum trúr ok reka vel hans erendi. Skildu þeir Bjǫrn talit at sinni. Ok þá er Bjǫrn var ódrukkinn þóttisk hann nógu mart fyrir Þórði talat hafa ok honum of vel trúat hafa.

Líðr nú af vetrinn ok býr Þórðr skip sitt; finnask þeir Bjǫrn ok talask enn við. "Mun Þórðr", segir Bjǫrn, "hvat vit hǫfum talat, ok far nú vel með mínum erindum".

Þórðr hét góðu um þat ok skildusk álitlega. Ekki vissu menn gerla tal þeira Þórðar ok Bjarnar.

Þat segja menn, at Þórðr væri fimtán vetrum eldri enn Bjǫrn. Drápa sú er hann orti um Eirík jarl heitir Belgskakadrápa.

Þórðr lét í haf snimma sumars ok kom út um alþingi í Gufárós. Hann reið þegar til þings, ok varð mǫnnum dátt um þat, því at hann kunni vel at segja frá tíðendum; ok vel fór hann með erendum Bjarnar þat sinni, ok sagði hann koma mundu at vitja ráðahags við Oddnýju ok fekk henni hringinn, enn kvað Bjǫrn hafa gefit sér ráðahaginn, ef hann andaðisk eða kœmi eigi til Íslands.

Sumar þat et sama, sem Þórðr fór til Íslands, gekk Bjǫrn þá fyrir jarl ok bað orlofs at fara í austrveg. Jarl bað hann fara sem honum gegndi.

Fór þá Bjǫrn með kaupmǫnnum austur í Garðaríki á fund Valdimars konungs; var hann þar um vetrinn í góðu haldi með konunginum; kom hann sér vel með tígnum mǫnnum, því at ǫllum fellu vel í skap hættir hans ok skaplyndi.

Svá er sagt, þá er Bjǫrn var í Garðaríki með Valdimar konungi, bar þat til, at herr óflýjandi kom í landit, ok réð fyrir kappi sá er Kaldimarr hét, mikill ok máttigr, náfrændi konungs, hermaðr enn mesti ok vígfimr ok mikill afreksmaðr; ok váru þeir kallaðir jafnkomnir til ríkis, Valdimarr konungr ok kappinn, enn kappinn hafði því eigi nát ríkinu, at hann var yngri, ok því fór hann í hernað, at leita sér frama; var nú ok engi hermaðr slíkr, jafnfrægr sem hann, í þann tíma í Austrlǫndum.

Enn er Valdimarr konungr frétti þetta, þá sendir hann menn með sættarboðum til frænda síns ok bað hann fara með friði ok eignask helming ríkis. Enn kappinn kvaðsk hafa skyldu einn ríkit, ok ef konungr vill eigi þat, bauð hann honum hólmgǫngu, ella berðisk þeir með ǫllu liði sínu. Valdimarr konungi þótti hvárrgi góðr, ok vildi gjarna eigi týna liði sínu, enn kvaðsk eigi vanizk hafa hólmgǫngum ok spurði lið sitt, hvat ráðs væri. Enn menn réðu honum at safna liði ok berjask.

Ok á litlum tíma kom þar saman múgr ok margmenni ok helt Valdimar konungr til móts við kappann. Síðan bauð konungr at fá mann fyrir sik til einvígis, ok því játaði kappinn með þeim skildaga, at hann skildi eignask ríkit alt, ef hann feldi þann mann, enn ef kappinn felli, þá skyldi konungr eignask ríki sitt sem áðr. Þá leitaði konungr eftir við menn sína, ef þeir vildi ganga á hólm fyrir hann, enn menn váru ekki fúsir til þess, því at hverr þóttisk til bana ráðinn, er berjask skyldi við kappann. Enn konungrinn hét þeim sinni vináttu ok ǫðrum sœmdum, ef nǫkkur vill til ráðask, enn þó vildi engi til ráða.

Bjǫrn mælti: "Hér sé ek alla ódrengilegast við verða síns herra nauðsyn. Enn því fór ek af mínu landi, at ek vilda leita mér frægðar. Enn tveir eru kostir fyrir hǫndum; annarr, at fá sigr með karlmensku, þó at þat sé ólíklegt, með þann sem at berjask er, enn hinn er annarr, at falla með drengskap ok hugprýði, ok er þat betra enn at lifa með skǫmm ok þora eigi at vinna konungi sínum sœmd; ok skal ek til ráða at berjask við Kaldimar".

Konungr þakkar Birni; eru þá sǫgð upp hólmgǫngulǫg. Kappinn hafði sverð þat er Mæringr hét ok enn bezti gripr. Þeir berjask bæði hart ok snarpt, ok lauk svá með þeim, at kappinn fell fyrir Birni ok fekk bana, enn Bjǫrn varð sárr nær til ólífis. Fekk Bjǫrn af þessu stórlega frægð ok sœmd af konungi. Var þar skotit tjaldi yfir Bjǫrn, því at hann þótti eigi fœrandi í brott, enn konungr fór heim í ríki sitt.

Þeir Bjǫrn váru nú í tjaldinu, ok er gróa tóku sár hans, þá kvað hann vísu:

Síðan var Bjǫrn fluttr heim til konungs með mikilli virðingu. Konungr gaf honum alt herskrúð þat er kappinn hafði átt, ok þar með fylgdi sverðit Mæringr, því var Bjǫrn síðan kappi kallaðr ok kendr við herað sitt. Bjǫrn lá í sárum um sumarit, ok um vetrinn eftir var hann í Garðaríki, ok hafði hann þá utan verit þrjá vetr, ok eftir þat fór hann til Noregs. Ok er hann kom þar vóru ǫll skip gengin til Íslands, ok var þat síð sumars.

Á ǫðru sumri, fyrr enn nú var frá sagt, spyrr Þórðr af kaupmǫnnum í Hvítá, at Bjǫrn var sárr orðinn, ok keypti at þeim at þeir segði hann andaðan, ok svá gerðu þeir. Síðan sagði Þórðr opinberlega andlega andlát Bjarnar, ok kvað þá menn hafa sagt sér, sem hann hǫfðu moldu ausit; enn engi kunni í móti at mæla, ok þótti Þórðr ólíklegr til lýgi.

Síðan kom Þórðr í Hjǫrsey ok bað Oddnýjar. Frændr hennar vildu eigi gifta honum hana, fyrr enn sú stund væri liðin, sem ákveðin var með þeim Birni, enn at sumri, er skip kemr, ok spyrðisk þá eigi til Bjarnar, þá sǫgðusk þeir mega um ræða.

Nú kómu skip út ok vissu þeir eigi til Bjarnar at segja, því at hann kom eigi fyrr til Noregs enn þau váru út látin. Nú heldr Þórðr á málinu ok verðr Oddný honum gift.

Enn þá er þeir Bjǫrn váru búnir til hafs sigldi at þeim skip af hafi. Þeir Bjǫrn tóku bát ok reru til skipsins ok vildu vita tíðindi, því at þeir váru af Íslandi komnir. Þeir sǫgðu gjaforð Oddnýjar. Ok er Bjǫrn vissi þat, vildi hann eigi til Íslands fara.

Þann vetr fór Bjǫrn til hirðar Eiríks jarls ok var með honum; ok er þeir lágu við Hamarseyri, orti Bjǫrn vísu:

Bjǫrn var enn með ena sǫmu virðing ok fyrr með jarlinum.

Um sumarit eftir fór Bjǫrn vestr til Englands ok fekk þar góða virðing ok var þar tvá vetr með Knúti enum ríka. Þar varð sá atburðr, er Bjǫrn fylgdi konungi ok sigldi með liði sínu fyrir sunnan sjá, at fló yfir lið konungs flugdreki ok lagðisk at þeim ok vildi hremma mann einn, enn Bjǫrn var nær staddr ok brá skildi yfir hann, enn hremdi hann næsta í gegnum skjǫldinn. Síðan grípr Bjǫrn í sporðinn drekans annarri hendi, enn annarri hjó hann fyrir aftan vængina ok gekk þar í sundr ok fell drekinn niðr dauðr. Enn konungr gaf Birni mikit fé ok langskip gott, ok því helt hann til Danmerkr.

Þá gerði hann félag við Auðun bakskika, víkverskan mann, enn danskan at sumu kyni. Þá var Auðun áðr útlægr ger af Noregi. Hann hafði tvau skip til félags við hann ok lǫgðu síðan austr fyrir Svíþjóð í hernað ok herjuðu um sumarit enn váru um vetrinn í Danmǫrk. Þetta var iðn þeira í þrjá vetr.