Bókastaðir

Alexander konungr er nú kominn í borgina Babilonem. ok nú mælir meistari Galterus þessum orðum til borgarinnar í sinni bók.

"Sé hér Babilon drep heimsins ok ótta konunganna. sé hér nú þann Alexandrum er þú mátt optsinnis sjá fyrir í helgum bókum ok spásǫgum at koma myndi ok sigra allt Asiam. Hygg at honum vandliga nú er þú þarft eigi at spyrja til hans. ok dramba eigi við honum, þoat þú hefir hann lukðan fyrir innan sterka tiglveggi, þar er hann faðmar allan heiminn með sínu valdi. ok sjálfir konungarnir hræðask þegar er þeir heyra nafn hans. þessi skal vera þinn konungr, er ǫll veraldar byggðin mætti girnask til yfir sér at hafa, ef hans tign héldi vel í alla staði þeim mannkostum er hann tók upp í fysto með henni.

Sé," segir hann enn til borgarinnar, "hversu stilliliga stjórn hann veitir sigruðum þeim er gefa sik í hans vald. ok lít á mikla mildi þess manns er hamingjan veitir flesta farsæld, ok svá lin lǫg gefr sínum undirmǫnnum, ok hǫfuðstað ríkis síns byggvir hann þeim sǫmum, er fyrir skǫmmu bǫrðusk í mót honum, ok gerir sér af óvinum ena kærsta vini."

Nú snýr meistari sínu máli meirr til konungs sjálfs. ok segir svá.

At af margfaldligu munúðlífi því, er meira gang hafði í þessari borg Babilon, en hvervetna í ǫðrum stǫðum, ok af ógrynni fjár því er hann fekk þar, misti hann þess réttlætis ok þeira manndýrða er hann hafði numit af meistara sínum Aristotili. Svá mjǫk er þat fólk ǫrskamma er þenna stað bygði, at þá er vínit villir hugi manna ok kveikir ljótliga lostagirnd, láta þeir er veita vínit bæði falar við fénu konur sínar ok dœtr. Ok ef drykkrinn gerir þeim ósparan penninginn er sér vill konu kaupa, þá pytir hann hana nauðga er fala lætr, ef hon vill eigi lostig. Þat er þar ok siðr við drykkinn, at jafnvel hǫfðingjarnir sjálfir sem aðrir láta leika fyrir sér allar nætr nálega.

Tvá daga ok tuttugu var Alexander konungr í Babilon. Ok þvíat herrinn allr hafði nú lifat sem lysti. ok legit í drykkju alla þessa stund, var svá dignað dáðin í mǫrgum, at ef óvinir þeira hefði nú þegar á þá hlaupit, mundu þeir ekki svá freknliga framganga, sem venja var til jafnan áðr.

Nú ríðr konungr út af staðinum með allan her sinn. Ok á vǫllum nǫkkurum fǫgrum eigi langt frá borginni, lætr hann stǫðva liðit fyrir þá sǫk at hann lætr þar upp segja þau lǫg er hann vill setja.

Ok þat er hann skipar óðruvís í herinum en hans forellrar enir fyrri konungar hǫfðu sett. Ok semr nú allar þjónustur af nýju. Setr hǫfðingja yfir hverja þúsund riddara þá er ciliarche eru kallaðir á latínu, til þess at hverr þeira megi sannliga prófa þá sveit er hann er yfir skipaðr, ok skynja þat at slíkt taki hverr upp sem hann þjónar til, ok eigi megi sá með falsi gera sik góðan dreng, er hann er dáðlauss, eða því hefir gleymt er góðr drengr gerir.

Þat hafði verit venja enna fyrri konunga ok svá fǫður hans Philippi at láta blása í lúðr þá er hǫfðingjar hersins skyldu setja merki sinn upp. En þvíat svá bar opt í mót at eigi mátti heyra lúðrinn um allan herinn fyrir harki ok vápnabraki því er varð, bauð Alexander konungr at héðan ífrá skyldi reisa upp á daginn háva stǫng til vitneskju, en taka fyrir mark á nóttina reyk eða eld. Hér með biðr hann ok býðr tignum sem ótignum, at hverr skyli haldinn vera vilja af sínum verkum ok verkkaupum, en engi dirfði sik til þess at kenna sér þat, er hann gerir eigi, eða leita frægðar fyrir annars frama, ok afla þannig þess er hann stundar ekki til.

Síðan er Alexander konungr hafði sagt upp herinum þær lagasetningar er hann hafði samit áðr með djúpsettu ráði, ok allir tóku því þakksamliga, þá stefnir hann til þeirar borgar er Susa heitir. Borgarmenn gefa staðinn upp fyrir honum. Ok fær þar óf fjár, ok enn sem fyrr skiptir hann því ǫllu með liði sínu.

Eptir þetta ferr hann til þeirar borgar er stendr í því heraði er heitir Uxia regio. Fyrir þeirri borg réð einn greifi sá er Medates hét mikill kappi ok góðr drengr, þvíat hann varðveitti sik sjálfan Dario konungi sannan vin. Alexander konungr varð þess varr af þeim mǫnnum er bygðu skamt frá borginni, at leynistigr einn liggr þangat sá er borgarmǫnnum er ókunnigr, ok ef hann sendir þangat nǫkkurn part af liði sínu man eigi vart við verða fyrr en þeir koma í borgina. Þetta var harðla mikil háskafǫr, þvíat liðinu mátti litlu við koma.

Tauron hét einn riddari konungs er opt hafði reyndr verit at rǫskvi. Hann kveðr konungr til þessar ferðar ok nǫkkura riddara með honum, þá er hann valdi til fyrir vaskleiks sakir. Þessi maðr ferr á náttarþeli með sína sveit sem fyrir hann var lagt.

En konungr sjálfr flytr herinn þegar er lýsa tekr, til borgarinnar yfir gljúfr nǫkkur. Síðan lætr hann gera flaka marga til hlífðar við grjóti því liðinu er hann skipar til at brjóta borgarvegginn et neðra. Þat var harðla torsóttligt verk at vinna þessa borg þannig sem hon var sett, þvíat ǫllumegin var bratt atsóknar, en hon var víða lukt með hávum hǫmrum. Ok fyrir því var hér eigi at eins at berjask við vaskan lýð þann er varði borgina, heldr við sjálfa setning hennar.

Grikkir taka nú fast at sækja staðinn, ok þó eigi jafndjarfliga sem konungrinn. Þvíat borgarmenninir fengu flett af liði hans þat hvalf er hann var undir sjálfr ok sporðuðu síðan hvárki við hann skot né grjót. Ok er þeir sá at hann stǫkk ekki fyrir því, þá freistuðu borgarmenninir þess at biðja hann frá hverfa ok telja um fyrir honum at hann mundi þar eigi svig á fá er náttúran sjálf hafði svá ramliga fyrir búit. En hann sækir því fastara sem hann sér at torsóttara er, ok leitar nú mest at brjóta borgarhliðin þvíat um þau var búit af manna hǫndum.

Sjálfr brýzk hann við at brjóta vegginn með bukkum eða þeim tólum ǫðrum er þar hæfðu bezt til. ok gengr jafnan fremstr af þeim er fremstir eru í atsókninni. Hér með eggjar hann fast liðit ok segir svá.

"Hó. skǫmm mikil er oss þat góðir félagar er sigrat hǫfum mestan hlut Asie, ok unnit allar borgir þær er vér hǫfum við brotisk, at sofa við veggi eins lítils kastala. Hverr muni svá sterkr staðr vera at staðit fái fyrir utan vǫrn vilja. Engi mun svá ramligr borgarveggr at eigi muni falla þegar er hann veit Alexandrum nær koma. ok enir hæstu turnar hafa nú numit honum at níga." Svá mælir hann.

Ok þá sjá Grikkir hvar Tauron er kominn upp á borgarvegginn innan með sína sveit ok gefr borgarmǫnnum ekki blíða bakslettu. Við þessa sýn vex þeira dirfð á atsókninni. en hinir er áðr þóttusk ǫruggir um sik, þykkjask nú með ǫllu yfirkomnir. Sýnisk þat sumum at verja enn meðan má ok falla heldr en flýja. En sumir vilja heldr undan leita ok forða sér svá ef færi gefask á.

Þat er at segja at mestr hluti borgarlýðsins hleypr í einn kastala er stóð í borginni. En þvíat allir sjá at þeim mun þetta verða skamt skjól, er þat ráð tekit at þrír tigir manna eru sendir á fund Alexandri konungs at leita þeim lífsgriða ok leyfis at flýja í friði frá ǫllum eignum sínum. En þau kómu svǫr í móti, at þeir þurfu sér engrar líknar at leita, ok dauðinn man eigi lengi dvelja at svefja þeira sút, ok þeir skyldu við þat helzt huggask mega. Borgarmenninir verða hryggvir við þessi andsvǫr. Ok þvíat þeir eru sem fleiri eigi fúsir at deyja, vilja þeir enn fleira við freista fyrr en á detti dauðinn sjálfr.

Greifinn Meðates er hǫfðingi var yfir staðinum sendir nú mann á laun til drótningarinnar móður Darij konungs er Sisigambis hét, ok hertekin var af Alexandro at biðja þess at hon mýki reiði konungs, ok þiggi frið af honum borginni ok borgarlýðnum. Medates var bæði frændi Darij konungs ok námágr, ok því bað hann móður hans miskunnar leita sér ok sínum mǫnnum. Hann vissi þat ok gǫrla at Alexander virði hana svá mikils sem hon væri hans móðir. Sendimaðr Medatis kemr fram ferðinni ok flytr ǫrendit svá sem honum var boðit. En drótningin talðisk lengi undan at gera þat er hon var beðin ok svarar slíku.

"Hversu byrjar hertekinni konu at biðja svá stórra hluta, ok gera mik mikla, meðan ek em engis valdandi. En þat er sannligt at þess sé synjat er svá er beðit, at engi ván eða verðleikr stendr til at fásk megi. Er ok hœgt at virða þá bœn til ofdirfðar þeim er biðr. Hæfir mér heldr at hugleiða hver ek em nú, en minnask á þat hvílík ek var fyrir stundu. Hræðumsk ek ok þat svá margs sem ek hefi áðr beðit konunginn, at mildi hans muni mæðask um síðir af fjǫlbeiðni minni."

Á þessa leið afsakar drótning sik. En þó ritar hon til konungs ok biðr at hann skyli gefa grið Medati er nú vill gjarna gerask hans maðr ef hann á kost. Ok þóat hann vili eigi líkna borgarlýðnum, kallar hon sér mikit veitt ef Medates náir griðum fyrir bæn hennar.

Hér má sjá hversu mikla mildi ok staðfesti konungrinn hafði með sér. Eigi at eins gaf hann grið Medati fyrir bæn drótningar er hann hafði hertekna, heldr ǫllum borgarlýðnum, ok þar með hverjum sem einum allar eigur sínar, ok slíkan rétt sem hann hafði fyrr haft, ok því framarr at þeir skyldu honum ønga skatta gjalda. Þóat Darius konungr hefði fengit slíkt vald á þessum lýð, ok bygði þar fyrir fjándmenn hans einir, mundi móðir hans eigi þiggja þeim meiri líkn af honum, en hon þá nú af óvin sínum Alexandro.

Eptir þetta skiptir konungr liði sínu í tvá staði. ok setr Parmenionem hǫfðingja fyrir sumt liðit ok biðr hann fara þar sem landit er betra yfirfarar eptir at leita hvar Darius konungr sé nú með þat lið er undan komsk með honum næstum er þeir bǫrðusk.

En hann ferr sjálfr at leita hans með einvalalið sitt þar sem landit er verst yfirfarar. Ok vegrinn liggr yfir stór fjǫll ok margar aðrar torfœrur. Ok ætlar svá at fara þar er mest verðr gagnleitt í Persida, þat land er svá heitir. Svá er sagt at Alexander hafi hvergi meiri þrautir þolat en í þessari ferð. Ok hamingjan hefir hér í heldra lagi sýnt honum þat at hon vill engum trygg vina vera. Þat var víða at herrinn varð at flytjask eptir gljúfrum eða djúpum dǫlum, þar sem landsfólkit var á fjǫllum yfir uppi ok hleypti ofan stóru grjóti. Í sumum stǫðum var at flytjask í festum um þau bjǫrg er hvergi mátti fætr í festa.

Hér týnir konungrinn miklu liði. Ok opt verðr hann þar aptr at venda, er hann vildi fram halda. En þó lýkr hér sem annarstaðar, at hann bar sigr af ǫllum þeim er honum hǫfðu í móti risit.

Nú kemr hann fram um síðir í Persidi ok stefnir fyrst at þeirri borg er Persepolis heitir er hǫfuðstaðr var alls Persidis. Hann brennir ok brýtr hana alla til jarðar, ok lætr drepa hvert mannsbarn þat er bygt hafði borgina. Þessi borg hafði verit harðla fræg, þvíat margir fornkonungar hǫfðu þar lǫngum setit ok dregit saman svá mikinn auð, at í ǫllu Asía var hvergi jafnmikill saman kominn í einn stað. Eigi at eins hǫfðu þeir þetta gǫrt til styrks eða nytsemðar ríki sínu, heldr ok jafnvel til þess at hverr er sæi skyldi þat undrask er þeir máttu svá mikit gull eða silfr hafa saman dregit. Því meira fé fekk Alexander konungr ok í þessi borg sem hon var miklu auðgari en hver sem ein sú er hann hafði fyrr undir sik lagt.

Svá fekk ágirnin hér mikinn framgang í liði Grikkja at hon eggjar margan í hǫfuð sínum félaga þá er hverr keppisk um at fá mest einn af því er ǫllum var greð. Ok margr sá er hann hafði hlaðit sik af gulli ok gersimum þóttisk engis aflat hafa, þegar er hann sá nǫkkurn hafa þat fengit er fagrara var. Purpurinn ok ǫnnur en dýrstu klæði váru rifin í sundr þar er hverr rifsaði slíkt er hann fekk. En gullkerin þau er af hagleikinum váru miklu mætiligri en af malminum, brytjuðu bolǫxar í smán mola. Jafnvel rupluðu Grikkir ok ræntu skurðgoðin sjálf svá at þau váru hræðilig eptir, þvíat með fegrð ok fé létu mǫrg limanna.

Slíkt var endalykð þessar borgar, er svá fræg hafði verit fyrrmeirr af sínum hǫfðingjum ok einna mest af Xerxe konungi er þaðan herjaði í norðrhálfu heimsins. Hann hafði tíu þúsundir skipa fyrir at ráða. Sjá en sami sigldi sumum stǫðum á þurru landi, ok hann veitti sjáinn í gǫgnum háva hálsa. Allar borgir í Asía hǫfðu konungar fyrir at ráða þeir er eptir Alexandrum kómu þær er hann hafði undir sik lagt aðrar en þessa borg Persepolim. Hennar merki má hvergi sjá. Svá var hon vandliga niðr brotin, nema nǫkkur ǫrmul megi finnask í á þeirri er fellr hjá þar sem borgin hafði staðit ok Araxes heitir, þvíat konungrinn lét þangat bera hvern stein er staðit hafði í borgarveggjunum.

Þat helt til þess er Alexander konungr var svá miklu grimmari þessum stað en hverjum annarra, at borgarlýðrinn hafði hertekit af liði hans nǫkkurar þrjár þúsundir. Ok þá er hann átti skamt til borgarinnar, var þat lið sent í mót honum svá búit, at sumir hǫfðu látit hǫnd eða fót; af sumum váru skorin eyrun eða varrarnar; augu váru stungin út á sumum; sumir váru markaðir í enni sem þjófar á ýmsa leið. Allir í þessu liði váru meiddir at nǫkkuru, ok þannig at hverr mátti lifa lengi við sína skǫmm. Þá er þetta lið kom mót konunginum, ætlaðisk hann í fyrstu sjá skrímsl heldr en menn.

Ok er konungrinn varð varr at þessi enn vesli lýðr var af hans liði, feldi hann sjálfr tár ok allr herrinn með honum. Ok snerisk þá skjótt sá sigr er áðr var fenginn í sára sút. Síðan styrkir hann þetta lið með fǫgrum fyrirheitum, segir at hann skal gefa þeim allt þat er þeir vilja kraft hafa, hvárt sem þat er heima í fóstrlandi þeira eða annarstaðar í hans ríki.

Nú ferr þetta fólk fyrst á brott ór herbúðum at gera ráð sitt hvat af skal þiggja því er konungrinn hefir boðit. Sumir vilja staðfestask í Asía þar sem þeir váru nú staddir. Sumum sýnisk vænna at vitja heim Grikklands fóstrjarðar sinnar.

Euticon hét einn maðr í þessu liði er ok var ágætr af sinni snilld. Svá er sagt at hann hafi talat á þá leið um þetta mál. "Hversu munum vér þora at sýna oss heima í váru landi ef vér skǫmmumsk at ganga út ór dyflissum þeim er vér byggðum fyrir skǫmmu, þess ǫrendis at biðja oss hjálpar, ok nenntum vér varla þat til at vinna at sýna várum félǫgum hvílík ferlíki vér erum orðnir.

Ok því sýnisk mér svá sem þess mundi hvern lysta at leyna sínum lýtum sem mest ok koma sér þar er hann veri ǫllum ókunnastr. Þvíat þar er hœgast af at hyggja sinni ófarsæld. En vesall maðr má þannig helzt gera sik sælan. Þeir er treysta hollustu félaga sinna síðan er hamingjan hefir frá þeim skilizk, vitu eigi gǫrla hversu skamma stund harmuð er eymð þeira. Fáir einir fella tár fyrir þat. En þegar er tárin þorna þornar ástin ok mildin með.

Er þat ok ekki samfœrt kvein ok kvíða vesals manns ok dramb ens sæla með vorkunnarleysi. En sá er sannr ok ágætr vinr, er eigi leggr leiðindi á vin sinn, þóat hann velti í mikla vesǫld. Þat er vandi mannsins þess er hamingjan vill vel, at velja sér vini eptir hennar þokka.

Ok svá mætti vera at hverr várr fyrirlíti annan, ef eigi hefði jǫfn ógipta til handa fallit ǫllum af þessum þrim þúsundum. Eða hvat ætlið þér," segir Euticon, "ef vér viljum vitja heimkynna várra, hversu húsfreyjur várar myni við oss taka, þær er vér fyrirlétum nauðgar þá er vér hǫfum hernaðinn.

Hóhó, fegnar munu þær oss fǫðma ok kalla ljúfa þá er leiðiligir eru. Allókunnig er þeim konan er hann trúir henni svá vel. Þvíat hennar skaplyndi er varligt veðr vísara ok brjóstinu blautara enn harðasti steinn er adamas heitir. Eða man sú vera blíð ok hœg sínum bónda giptutómum er honum var hǫrð þá er giptan fylgði. Því vilda ek heldr þat ráð eiga með yðr at vér staðfestimsk hér sem vér erum ókunnir. En fyrir venju sakir styggjask menn nú eigi við at sjá oss er orðnir erum fyrr en dauðinn komi sem hálfetit lík." Nú lýkr Evticion sínu máli.

En maðr verðr til at svara honum, sá er Techilus heitir, ok segir svá. "Eigi lízk mér vart málslíkan útveg beztan eiga sem nú var tjáðr. Engi dugandi maðr virðir vin sinn eptir yfirlitum eða fyrirlítr hann af áfalli harðra forlaga. Eigi hefir náttúran gǫrt oss afleitliga, heldr grimmleikr fjándmanna várra. Ills eins kalla ek þann makligan er hann skammask sjálfs síns ok harðrar hamingju ef hann heldr manndóminn. Þeira manna er þat at ǫrvænta sér hjálpar af ǫðrum, er enga man ok veita en þeir ætti nǫkkurs góðs kosti. Ok prófa slíkir af sjálfum sér at lítil mildi myni búa í annars brjósti.

Hafið mitt ráð, góðir félagar, ok hugsið at guðin fórna oss meira gott, en vér mættim vænta fyrir stundu. Þat eru frændr ok fǫðurleifð konur várar ok eignir. Heilir svá verðum á brott ór þessu landi, er oss má þykkja sem myrkvastofa. Ok tǫkum aptr til vár blíðara lopt, betra mál ok betra siðu.

Fyrir hví skulum vér hér vera vilja vesalir ok ánauðgir, ef kostr er at fara til fóstrjarðarinnar. Þvíat æ munum vér þar frjálsir vera. Útlǫgðum mǫnnum þykkir sér mikit veitt, at þeir nái bera bein sín at eins á fǫðurleifð sinni. Veri þeir hér nú þá með ókunnum þjóðum er fyrir því forðask fóstrjarðir sínar, at þeir trúa illa frændum sínum eða húsfreyjum. En ek skal at vísu venda heim í mitt land. Gefi guðin mér fǫng áfram at koma." Svá lýkr Techilus sínu máli.

En fám sýnisk þetta þannig sem hann hefir tjáð, þvíat máttug venja varð ríkari með flestum en náttúru. Ok þat sýnisk konunginum sjálfum sæta meira ráði sem Evticion hafði mælt, ok því gengr þat fram. Hann gefr stórar eignir ǫllu þessu liði, ok þar með svá mikit lausafé. at hverr hafði allt yfrit við at búa.

Síðan er Alexander konungr hafði svá sét fyrir þessu liði sem hans tign byrjaði, þá ferr hann í Mediam ok skundar ferð sinni sem mest at hann ege þar ná Dario konungi.

Hann var nú kominn til Ebactana hǫfuðborgar í Media ok ætlaði þaðan í annan hluta ríkis síns er Bracta heitir. En þá er hann fekk njósn af at Alexander fór eptir honum hvatlega ok nálgaðisk mjǫk fund hans, þá skiptir hann um ráðagjǫrð sinni ok býsk til bardaga í mót honum, vill nú heldr látask en lengja með flótta líf sitt.

Þá er herr Darij var saman kominn í einn stað, lætr hann veðia sér hljóðs ok talar síðan á þá leið. "Ef hamingjan hefði valit mér þat lið er dáðlaust væri, ok auðgan ætlaði drengiligan með hverju móti sem hann verðr, munda ek heldr þegja góðir hálsar yfir því er mælanda væri, en dvelja daginn af með tómum orðum.

En þvíat ek hefi reynt yðarn manndóm, ok ist meirr en ek vilda, ok ek veit nú gǫrla at engi maðr getr sér betri eign en góða vini, þá ǫmumsk ek enn eigi at heita konungr, ok mest fyrir sakir þeirar staðfesti er þér hafið mér sýnt. Þér einir hafið látit alla þá dáð ok drengskap, er allt Asía skyldi haft hafa, ok heldr vilduð fylgja mér er svá heveg á flótta komit, en þjóna þeim enum gráfla Alexandro. Ok ef ek má eigi, þá munu þó orðin gjalda yðr makleg laun fyrir slíka raun.

Ok þeir er eptir oss koma í heiminn, munu eigi svá auvir at eigi heyri þeir yðart lof, ok eigi svá ranglátir at eigi reiði þeir slíkra manna frægð ok frama. Va meguð þér hugsa at frægðin man eigi fara í mold með yðr, ok framinn kann eigi deyja.

Ok því vil ek eigi heðan af leggjask á flótta. Heldr vil ek með yðrum styrk ok ráði rísa við óvinum mínum. Eða hversu lengi skuluð þér þat þola at útlendr konungr ráði ríki váru, en ek sé gǫr útlagr. Annat hvárt skal ek láta lífit með sæmd eða vinna þat allt aptr er ek hefi látit. Eða sýnisk yðr sœmiligt at Darius yfirkonungr alls Asie geri svá vilja víkingsins Alexandri, at eptir dœmum Mathei gefisk hann í vald hans ok taki með þokkum ef hann þiggr af honum vald yfir einhverju heraði. Eða skal hann lifa til þeirar neisu at þiggja nǫkkurn part af ríki sjálfs síns honum til vegs er veitir.

Engi skal fyrir þessu hǫfði ráða eiga. Enn ef nǫkkurr lýtr þat skal hann eigi því mega hœglask at hann sé minn fjǫrgjafi, þvíat á einum degi skal prýðiligr dauði taka frá mér hvárttveggja lífit ok ríkit. Ok ef þér vilduð sem ek góðir drengir þá man oss eigi verða mein eptir dauðann at drambi Grikkja. Láti hverr sem einn sjálfs síns hǫnd hefna sín, eða verða sér at aldrlagi.

Nú þá ef goðin vilja eigi fulltingja þeim er réttu máli fylgja, ok ætli þau sér eigi sóma sannindin at verja, gerum þat þá er oss man lofat vera. Deyjum sem drengjum sómir. Heyrið nú ok hafið þat er ek bið yðr fyrir framaverk foreldra várra ok frænda er svá opt skattguldu sér þetta fólk er nú berjask oss í móti. Gerið sem yðrir ættungar. Fáið sigr með sœmd eða fallið með frægð. Þar um er gott at velja." Svá talaði Darius sem nú er sagt.

En engi rómr varð at máli hans, þvíat liðit var allt nálega felmsfullt ok fúsara at flýja Alexandrum en snúa ímót honum.

Einn maðr varð til at svara konungsins ørendi. Sá hét Archabatus vinr hans harðla kærr. "Gjarna viljum vér yðr fylgja, herra," segir hann, "hvert ráð sem þér vilið upp taka. Ok dauðinn einn skal oss skilja mega."

Eptir þat er þessi maðr hafði þetta mælt varð rómat af liðinu ráð konungs. En auðsætt var þat á yfirbragði vel flestra at þat sýndisk óráðligt.

Frá því er nú at segja at þeir menn í hirð Darij konungs er annarr hét Bessus en annarr Narbazones. Ok konungr hafði gǫrt mikla af litlum, svá at þeir réðu nú báðir fyrir miklu liði. Bera saman þat ráð at þeir skyli taka hann sjálfan hǫndum, ok ef þeir fá eigi forðask Alexandrum, ætla þeir svá at kaupa sik í frið við hann at fœra honum Darium lifanda. En ef þeir fá sett undan honum, ætla þessir vándu þrælar at drepa drottinn sinn ok taka ríkit eptir hann ok eflask síðan ímót Alexandro.

Ok þvíat þeir sá nú at flest allt lið Darij var ófúst at fylgja honum við þat er jafnan tók þungt at falla. þá neyta þeir svá þeirar golu at Narbazones gengr á fund konungsins. ok er hann kemr fyrir hann, mælir hann á þá leið.

"Minn herra" segir hann "veit ek at mislíka man þér þat er ek ætla upp at bera. en optliga verðr sárin sárt at lækna. ok mǫrgu sinni batnar enum sjúka við beiskan drykk. ok ef menn verða nauðuliga staddir í sjóvar stormi. þá kasta þeir útan borðs miklum hluta eigu sinnar til þess at þeir haldi sjálfum sér heilum ok skipi sínu. ok bera svá bǫl til batnaðar.

Skilja máttu herra at því sigrask óvinir þínir jafnan á þér, at goðin eru gagnstaðlig þínu máli, ok því koma þínir menn hart niðr at hamingjan vill yðr eigi veita til svá stóra hluta sem þér hafið í starfat hér til.

Nú væri þat mitt ráð at þú leitaðir hennar á fleiri vega ok drekkir ór smærrum kerum um stundar sakir. En þat er at þú gefir upp konungsnafnit ok ríkit með einhverjum vina þinna ok vildarmanna, þeim er með nýjum heillum fengi frelst ok friðat lǫnd yðr undan ágirni þessa fjándaflokks er þér fáið aldrigi ró fyrir. En síðan takir þú tign þína með friðinum ok konungligt vald yfir ǫllu Asía þat er engi má annarr at réttu eignask meðan þú ert á lífi. Þetta mætti skjótt sækjask. Þvíat ef hǫfðinginn fæsk sá er sigrsæli væri ok meirr náttúraðr til at heyja fólkorrostur, þá skortir enn eigi liðsaflann í Bracta eða Indíalandi. Þar megum vér enn meira fá en vér hǫfum áðr látit.

Eða fyrir hví skulum vér rasa fram í dauðann. Þat er karlmannligt at forðask hann, en hatask eigi við lífit. Óþrifnir menn ok eljunlausir leggja leiðindi á at lifa. Ok eigi er þat undarligt, þvíat enum nennilausa þeim er nærir í heiminum er sem dauði. Þat er lífit skal heita. En þar ímót freistar enn frœkni hversvetna fyrr en yfir hann lúki ok er hann hefir reynt til fulls um sinn forlǫg, þá er honum sem hinum lofat at deyja.

Gerið nú svá vel góði konungr takið upp heilt ráð er ek vil ráða yðr. Hér er nú Bessus vinr yðarr vitr maðr ok harðfengr. Fáið honum ríkisvǫnd yðarn ok kórónu til þess at hann friði fyrir yðr. Ok er hann fær þat gǫrt takið þér sjálfir aptr sem verðugt er tign yðra með betra tíma."

Við þessi orð Narbazonis varð Darius harðla reiðr ok mælti svá. "Gǫrla skil ek af þínum orðum enn vándi drottins svikari, at þat er þú kallar ráð, eru vélráð, ok þvíat þú þykkisk tíma til þess hafa fundit, viltu at vísu ræna mik eigi at eins ríkinu, heldr jafnvel lífinu."

Ok síðan bregðr konungr sverði ok mundi hafa hǫggvit hann nema Bessus bæði fyrir honum. Ok því fór þat eigi fram at hann hafði mikinn afla. Ok þóat hann léti sem hann bæði Narbazoni friðar, þá sá Darius þegar er hann hugsaði hvat á myndi liggja ef hann gerði eigi sem Bessus bað er slíks átti kosti við hann at því sinni er hann vildi gǫrt hafa.

Eptir þetta bjóða þeir Bessus sínum mǫnnum at setja herbúðir nǫkkut í brott frá ǫðru liðinu.

En Archabasus, sannr vinr Darij, telr þá fyrir honum at gefandi sé ró reiði ok mælir svá. "Þat vilda ek herra at þér bærið með þolinmæði þat er óvizka flutti með fǫlsku ok rangsýni þessa manns ok ræddi með ráðleysi. Ok þvíat Alexander nálgask nú mjǫk, ok þér eiguð enn þaðan sem fyrr mikils háska von, þætti mér ráð at þér leitaðið at halda saman liðinu með bœn ok blíðu, en at þat skilðisk eigi frá yðr af sundrþykki, ok gættið einkum með vingan til þess riddara liðs er þér hafið hér fengit í Bracta."

Þetta ráð líkar Dario konungi vel ok síðan lætr hann setja herbúðir sínar, ok er nú þó hugsjúkr harðla, þvíat hann skilr at styrkr hans gerisk mjǫk óstaðuligr. Ok þvíat hann gáði eigi fyrir margfaldligum áhyggjum konungligrar stjórnar eptir fyrri venju, þá gerði liðit ráðlaust ok lítt samhuga hvat upp skyldi taka. At sjálfum honum var ok svá lítill gaumr gefinn, at nálega var hann lǫngum einn saman staddr í landtjaldi sínu.

Nú bera þeir Bessus enn saman ráð sín ok tjá með sér at torvelt man verða at taka konunginn hǫndum ok þat var líkligt. Þvíat svá er sagt at þangat í lǫnd veita menn svá mikla vegsemð ok hollustu hǫfðingjum sínum, at jafnvel þeir er óttask þá meðan ríki þeira stendr með beztum blóma þjóna þó ok tigna þá með sama hætti sem fyrr at halla taki hamingju þeira. Varla kunnu þeir niðr leggja þá lotning er um sinn hafa þeir upp tekit at veita. Ok þvíat þessu folki var þannig farit er undir Dario var, máttu þeir Bessus ok Narbazones eigi fá vald hans svá opinberliga nema þeir hætti mjǫk sjálfum sér ok liði sínu. Því sýnisk nú ráð at gera þat yfirbragð á at biðja sér líknar ok kalla mjǫk mismælt hafa verit at Darius gefi upp konungdóm sinn.

Nú líðr af en næsta nótt, ok þegar um morguninn eptir býðr Darius at upp skyli taka herbúðirnar. Ok jafnskjótt koma þeir Bessus ok Narbazones með miklu liði til fundar við hann ok falla til fóta honum, biðja af sér reiði mjúkliga, en kallask heðan ífrá sem hér til vilja þjóna honum trúliga ok gera þat allt er hann vill fyrir þá leggja. Þat sǫnnuðu þeir sem opt verðr mælt, at margr mælir þá fagrt er hann hyggr flátt.

En svá fengu þeir um talit ok aumkat sik at hann trúði þat allt falslaust er þeir mæltu ok gaf upp blíðliga þat er þeir báðu. En eigi iðruðusk þeir þá heldr en áðr sinnar óhæfu, er þeir sá hversu mildr ok miskunnsamr var sá en góði konungr, er þeir ætluðu at svíkja.

Ok þvíat Darius trúði mǫnnum sínum sjálfs ok vænti þaðan eigi svika sem fram kómu, en óttaðisk Alexandrum er nú var mjǫk svá kominn eptir honum, tekr hann enn þat ráð hvat sem hann hefir fyrr rætt at halda undan ok forðask hann sem færi gefr framarst á.

Sá maðr var í liði með Dario konungi er Patron hét, grískr at kyni mikill vinr konungs. Hann var settr yfir Grikkja lið þat er var með Dario. Síðan er þessi maðr varð varr við at þeir Bessus ok Narbazones sátu með svikráðum um líf konungsins fór hann sem næst honum sjálfum með lið sitt til gæzlu við hann þegar er herrinn fluttisk ór stað.

Ok jafnskjótt sem Patron náði máli konungsins mælti hann til hans á grísku. "Þú góði konungr" segir hann "ek vil gera þér kunnigt at þau svik er ek veit víst at þeir Bessus ok Narbazones hafa saman borit munu sýna sik brátt ef svá ferr sem þeir hafa ætlat þvíat nú man vera kominn endadagr þinn eða þeira.

Nú þá til þess at ek mega hrinda þessari óhæfu er þeir ætla fram at hafa. lát mik með mínu liði vera gæzlumann þinn í dag. ok bjóð at kveldi at landtjald þitt sé sett í millum herbúða þess liðs er ek em yfir settr. ok síðan haldisk þessi háttr meðan nauðsyn krefr slíkrar breytni sem ek beiði. Ek ok mínir sveitungar hǫfum fyrirlátit fǫðurleifðir várar, en væntum oss þaðan allrar uppreistar sem þér erut herra. Ok víst er þat satt at segja at ek útlendr maðr ok lítils verðr myndag eigi bjóðask til at gerask þinn hǫfuðvǫrðr ok gæzlumaðr slíks hǫfðingja ef ek sé nǫkkurn annan vilja nú veita þér þá þjónustu."

Þessi maðr Patron varð ágætr af þeim trúleik er hann veitti landsdrottni sínum. En þat sýndisk hér sem optarr kann verða at sínum forlǫgum verðr hverr at fylgja.

Darius konungr hefði sér heilum haldit ef hann vildi þiggja þat er Patron bauð honum. En þvíat þess var af auðit, svarar hann svá þessu máli. "Þóat ek hafa jafnan reynt yðarn trúleik Grikkjanna" segir hann "ok ek vita víst at þér vilið mér heilt ráða, þá mun ek þó eigi skiljask frá múginum minna manna. Þvíat heldr vilda ek vera veltr en trúa eigi þeim er mér eigu at launa sín þrif ok þroska. Hvat sem yfir kann líða, man ek aldrigi flýja sjálfs míns fylgjara. Ok ef þeir vilja mik nú feigan, þá forðumsk ek eigi dauðann, heldr fýsir mik til hans."

Eptir þat ferr Patron til liðs síns með mikla ógleði fyrir þat er konungrinn vildi eigi þiggja þau heilræði er hann gaf honum ok víst hefði þiggjandi verit, þvíat þessi maðr vildi gjarna gefa sik fyrir sinn lánardróttin ok halda manndóminn í alla staði.

Svá var Bessus nær staddr þá er Patron hafði talat við konunginn at hann mátti hvert orð heyra, en þvíat hann skildi eigi þá tungu er þeir mæltu varð hann varr af túlk einum hvat þeir tǫluðu. Ok þat eina stóð þá fyrir er hann stefndi eigi þegar at Dario, at honum þótti ráðuligra at fá hann lifanda í hendr Alexandro ok afla svá sjálfum sér hans vináttu heldr en drepa hann þóat fœri gefisk á. Bessus dvelr nú til nætr óhugu sína, þvíat nóttin gerir margan djarfan at drýgja þat er ræzla með skammfylli bannar á daginn at gera.

Ok þannig háttar hann þá, at þegar er hann nær máli konungsins, þakkar hann honum þat er hann hlýddi eigi á flærðsamligar fortǫlur Patronis ok segir auðsýnt vera í hans tilsetningu at hann ætlaði kaupa sik í frið við Alexandrum með hǫfði Darij. kallar ok eigi undarligt at útlagr maðr ok óreigi vinni flest allt til fjárins at hann fái. Darius konungr tók líkliga því er Bessus mælti, ok vissi þó víst at þat var allt hollt ok heilt er Patron hafði ráðit honum en þar var nú komit at hvártveggja var harðr kostrinn at trúa eigi mǫnnum sínum sjálfs eða vera svikinn ok hætta lífi sínu þeim í hendr er týnat hǫfðu trúleikunum ǫllum.

Svá segir meistari Galterus at þann dag er þeir Bessus ok Narbazones réðu þat með sér at dvelja til eptirfarandi nætr óhæfu sína, tók sólin seinna ganga en hon er von til þess at lengr en skemr frestaðisk þat níðingsverk, er þó varð fram koma. Tunglit var ok tregt til at sýna sik ok sjá þann glæp er þá mundi gerask. En þó varð sólin at setjask, en tunglit at taka sína rás eptir fyrirsettri skipan ok boði þess er þau þjóna, ok því kom nú nótt eptir þenna dag sem alla aðra.

Darius konungr liggr þá vakandi í landtjaldi sínu ok hugsar hvert ráð hann skal taka. En þat hendir hann sem margan at ráðin þrotar fyrir honum, þvíat ekki má feigum forða, þar til finnask aldrigi ráðin. Því mælti hann þessum orðum fyrir munni sér.

"Þú góði faðir allra guðanna, hvat ætlar þú síðarst at sjá fyrir mér eptir, þau mǫrgu válk ok vandræði er ek hefi þolat í ríki mínu. Eða skulu þar en efstu forlǫgin eptir fara.

Hvat hefi ek svá illt gǫrt at ek sjá makligr þess áfellis at vinir mínir vili mik feigan ok ek skyla þeim eigi trúa mega er fyrir mitt líf ætti sjálfa sik at veðsetja ok mínir þjónustumenn sé mér grimmari en opinberir fjándmenn. Ef ek hefi verit óverðugr þess mikla ríkis er ek hefi haft, eða stjórnat illa mínum undirmǫnnum, hafi lǫgin eigi sínum rétt haldit fyrir mér, ok kalli lýðrinn mik hafa verit sér víking en eigi réttan konung, eða hafi Darius þá er hann skyldi dœma mál manna borit fyrir borð hlut ens fátæka, ok selt réttlætit í sínum dómum fyrir mútur ok manna mun, eða nǫkkurr hafi látit sína fǫðurleifð, ok orðit arfrœningr af hans ágirni, hafi fundizk með honum svik ok sannleiks hatr, víst em ek þá verðr at deyja.

Ok eigi bið ek þá guðin dvelja dauða minn. Hollzte langt líf hafa þau mér veitt ef svá er. Makligt er at þeir Bessus ok Narbazones verði þá mínir skaðamenn ok himinbúarnir láti svá verða sadda sína reiði réttliga í svívirðiligu drápi Darij.

En ef ǫðruvís veit við ok hafa ek réttlæti elskað svá sem náttúru mannsins má bera fyrir sínum breyskleik, geri guðin þá svá vel, láti mik eigi bíða svá neisuligan dauða, at óþrifnir þrælar ok dáðlausir drottinsvikar standi yfir mínum hǫfuðsvǫrðum. Heldr komi mér fyrir nǫkkut mitt meinleysi ok grandlaus gæfa, en þeir sé dauðamenn er þess eru verðir. Eigi kann ek annars beiða en réttlátr maðr taki fyrir sitt réttlæti makleg laun ok vándr maðr fái fyrir sinn vándskap þat er hann hefir til verkat.

Nú hafi guðin fastráðit með sér at minn endadagr skyli nálgask fyrir hví skulu aðrir en ek sjálfr verða mér at aldrlagi. Eða fyrir hvat kom mér at hafa forðat fjǫrvi mínu við Grikki, ef menn mínir sjálfs skulu leggja hendr á mik! Eða skal ek efask í at veita mér heldr sjálfr skaða. Þessi hǫnd ok þetta sverð má þat vinna, þóat ellin mœði mik nú mjǫk."

Ok þá mundi Darius konungr hafa lagt á sér sverðit nema þat bæri við at einn geldingr sá er var innvarðr hans ok þá var einn við staddr, hefði slegit upp ópi miklu. En hirðin ǫll sú er nær var stǫdd í herbúðunum ok ópit heyrði hugði at konungrinn mundi vera drepinn. Segir þá hverr ǫðrum fall hans, ok gerisk nú illr kurr í liðinu. Margir eggja þess at liðit skyli vápnask ok leita til hefnda, en þvíat flestir eru felmsfullir fyrir ótta sakir verðr ekki af því. Ok þar sem afli þeira var mikill er margir þóttusk vita at á svikum mundu verit hafa við konunginn stóð af þeim sá ótti en svá sigraði drengrinn fyrir ǫllum at engir þorðu taka til sinna vápna.

Ok þegar er Bessus ok Narbazones spyrja þessi tíðendi at konungr væri fallinn, biðja þeir sína menn alla vápnask, stefna síðan með ǫllu liði sínu til þess landtjalds er þeir vissu at konungr hafði sofit í, ok ryðja sér gǫtu með oddi ok eggju í gǫgnum þat lið er þar var saman komit. En þeir fundu konung lífs er þeir hugðu dauðan vera. Þá taka þeir hann hǫndum ok láta fjǫtra.

Sýnisk þat nú hér sem jafnan kann henda at hamingjan er óstaðug þvíat sá enn sami Darius, er fyrir skǫmmu sat í gylltri kerru, ok herrinn allr óttaðisk sem konung sinn, er nú settr í einn hervíligan kart, ok hefir eigi vald á sjálfum sér, ok þat eina gera þrælar hans nú til tignar honum fyrir nafns sakir þess er hann hafði borit, at þeir setja á fœtr honum fjǫtra þá er ór gulli váru gǫrvir.

Allar féhirzlur hans gera þeir sér at herfangi sem hann sjálfan, snúa nú síðan á flótta með allt saman at þeir fái forðask þann er eptir ferr.

"Hvert ætlisk þér at fara" segir meistari Galterus "grimmir glǫpamenn ok neisuligir níðingar. mun nǫkkur lands eða lagar mega leynask yðr óhæfa. Nei. kunnigt man yðart nafn hvar sem þér farið. Man ok engi svá ríkr síðan at um sik megi ǫruggr vera fyrir þyrstanda þræli til dreyra síns lánardróttins."

Nú er at segja frá Alexandro at hann skundar ferð sinni sem hann má mest þangat eptir er hann spyrr at Darius ferr undan ok stefnir til borgar Ebactana, þvíat hann hugði Darium myndu þar vera. Ætlar nú at setjask um staðinn ok skiljask eigi fyrr ífrá en hann hefir brotit allan til jarðar ok nát konunginum sjálfum, ok leiða svá til lykða langan ófrið. En þá spyrr hann at Darius hefir flýit í brott þaðan ok jafnskipt stýrir hann þar ífrá ok ætlar at halda eptir honum í Bracta, þann hluta ríkisins er svá heitir. Ok þá kemr einn njósnarmaðr sá er þat kunni sannliga segja Alexandro at hann mundi eigi þurfa langt at rekask eptir Dario þaðan ífrá, þvíat menn hans sjálfs segir hann hafa svikit sinn herra ok settan í bǫnd sem einn illvirkja.

Alexander konungr varð ókvæði við þessa tíðendaspurn, ok lætr kalla síðan til sín hǫfðingja hersins ok segir þeim svá. "Nú er skamt eptir erfiðis várs, ok horfir til þess at erfiðislaunin muni verða mjǫk mikil. Vér hǫfum spurt þau tíðendi er þó eru mjǫk harmandi at vándir menn hafa svikit góðan hǫfðingja. Darius konungr hefir þau gjǫld tekit ímóti góðu yfirlæti því er hann hefir veitt vildarmǫnnum sínum at þeir hafa settan hann í bǫnd skamt í brott heðan. mun hann nú vera dauðr eða lifa nauðigr við svá mikla skǫmm. Nú þá góðir félagar, ríði hverr sem hann má mest af taka til þess at vér megum hjálpa Dario en drepa þá níðinga er svá neisuliga léku við hann. Era minni manndómr at þyrma honum yfirkomnum heldr en sigra hann þá er vald hans var með beztum blóma."

Allir róma vel þat er konungr mælti ok heita því at í hvern háska sem hann leiðir þá, skyli þeir honum fegnir fylgja. Ok nú ferr hann svá hvatlega at herrinn skal eigi taka hvíld at komandi nótt heldr en um daginn.

Alexander konungr kemr með her sinn þá er nátta tekr til þess staðar er Darius hafði verit þá er hann var svikinn ok handtekinn af Besso ok hans sveitungum. Þar koma ímót konungi tveir menn þeir er heldr vildu samtengjask sveitum Grikkja en fylgja lengr þeim flærðarfulla flokki er þeir Bessus ok Narbazones váru fyrir. Þessir menn gerðusk leiðtogar fyrir Grikkja her um nóttina, þvíat þeir vissu gǫrla hvar gagnstígrinn var at halda eptir þeim Besso. Konungrinn ferr nú með liði sínu fylkðu þannig at fylkingar váru ferhyrndar ok jafnþykkvar ǫllumegin, ok svá lét hann liðit fara gætiliga at þessa skipan skyldi hvergi slíta.

Ok þá er var um miðnættis skeið, kemr ímót Alexandro konungi einn flóttamaðr af Darianis sá er Brocubellus hét ok segir honum at Darius var enn á lífi ok eigi lengra þaðan í brott en hálfan þriðja tøg mílna. Þessi maðr biðr konung fara varliga með her sínum fyrir því segir hann at þeir Bessus ok Narbazones eru nær yðr með mikit lið ok vel búit, ok eptir þá miklu óhæfu er þeir hafa gǫrt man þeim nú fátt í augu vaxa. En þat er jafnan reynt at hermaðrinn er harðr við at eiga sá er hann væntir sér engrar vilnanar ef hann kemr í vald óvina sinna.

Við þessar fortǫlur tekr at vaxa mjǫk ákafi konungs um eptirfǫrina, ok hann eggjar nú fast at engi spari sporana við sinn hest. Eigi líðr langt áðr en Grikkir heyra hark ok mikinn gný er kerrurnar ganga þess liðsins er undan heldr ok forðask vill þeira fund. Ok nú mætti þeir vel sjá Serkja lið ef eigi meinaði moldryk eða jóreykir. Ok fyrir því bauð Alexander konungr at liðit skyldi stǫðva sik ok þegar er þat mátti verða ok niðr setti moldrykit, þá sér Bessus þaðan er hann var á fjalli nǫkkuru með liði sínu hvar Grikkja herr fór at honum. Við þessa sýn varð honum eigi gott, þvíat hann gat eigi fjarri hvat hann mundi upp taka fyrir þann glæp er hann hafði gǫrvan ef Alexander fengi nát honum.

Í annan stað er þá at segja at þegar er Grikkir sjá lið Bessi, fara þeir slíkt er af má taka upp í gegnum fjallshlíðinni. ok ekki má þat enn á finna at þeir muni forífask á etja við aflamuninn.

Hefði Bessus svá mjǫk verit búinn at hug ok áræði sem at svikum ok vélræði mætti hann nú svá mikit illt hafa gǫrt Alexandro at rǫskliga þætti hefnt vera þeira hervirkja er hann hafði gǫrt í Asia. Þvíat hans lið var því ǫllu freknligra sem þat var miklu fleira ok hafði styrk sinn allan þann er svefn ok fœzla má manninum fá.

Ok ef Bessus hefði stefnt í þetta sinn á Gricce, mundi sýnzk haft hversu mœðin meinar eða hvat hvíldin veitir þeim er berjask skulu. En tveir hlutir með hugleysi bǫnnuðu Besso mest til at ráða, hvatleikr Grikkja ok nafn Alexandri, þat nafn er allr heimrinn óttaðisk, ok fyrir þat sama ørvilnaðisk Bessus at hann mundi sigrat mega við aflamuninn.

Tekr nú þat ráð at hann snýr á flótta með liði sínu. Ok telr þat fyrir Dario konungi í einni hervilegri kerru sem fyrr er sagt at hann skyli stíga á hest ok forða með flótta lífi sínu fyrir óvinum er eptir fara.

Konungrinn svarar ok kvezk eigi hirða hvat svikarinn segir, biðr at guðin skyli hefnt honum ok Alexander konungr ef hann er slíkr drengr sem hann er sagðr. "Þóat líf mitt liggi við, skal en eigi lengr" segir hann "fylgja þeim flokki er yfir engi býr nema flærð ok vélum. En ek þarf nú øngu kvíða þvíat ekki má falla við um hamingjuleysi mitt héðar ífrá. Sá dauði er vándir þrælar hœta sínum herra mœði setja mína sút ok fá mér hvíld eptir margar nauðir er ek hefi þolat."

Þessi orð konungs standask þeir Bessus eigi ok hans sveitungar er í svikum hǫfðu bundizk með honum. Þeir bera nú vápn á Darium svá þykkt sem hagl drífi ok skilja eigi við hann fyrr en hann er særðr til ólífis. Þar drepa þeir í hjá honum þjónustusveina hans tvá þá er jafnan hǫfðu fylgt honum. Ok svá sœra þeir eyki þá er dregit hǫfðu kerru hans til þess at nú skildi sem fyrst þeira félag ok foruneyti.

Eptir þetta verk flýr Bessus í Bracta þat ríki er svá heitir. en Narbazones heldr undan í Hircaniam. fyrir þá sǫk skiljask þeir ok dreifa liði sínu. at þeir verði þá seinna uppspurðir en áðr. Suma skyldar til flóttans ein saman hræzla. en sumum vísar ván til slíks útvegar. sá hlutr er maðr má því síðr missa til fylgðar við sik, sem honum fellr þyngra. þvíat vánin tjár þat jafnan þeim er henni trúir. at hann muni bíða betri daga.

Svá er sagt at þó heimtask saman einar fimm þúsundir þeira riddara er eigi vildu flýja. ok heldr kuru at falla á fǫðurleifðum sínum ok verja meðan þeir mætti lǫg ok réttindi. Þœtti þeim góðr hvárr er upp kvæmi. at lengja líf sitt með vasklegri vǫrn. eða látask við góðan orðstír. ok lifa eigi við skǫmm eptir slíkan lánardróttin sem var Darius konungr.

Mikill fjǫlði var þat af Darianis, er þegar hresstu sik af flóttanum er þeir fundu at nǫkkurir vildu viðrnám veita. ok meðan þeir gátu varla ráðit með sér hvárt þeim skyldi kærra vera vǫrn eða flótti, þá drífa Grikkir á hendr þeim.

Ok nú sem jafnan hafa þeir sér þrjá hluti þá er bezt koma þeim er berjask eiga. Þat eru vápnabúnaðr góðr afl ok ǫruggt áræði. Fyrir því tjóar nú ekki hræddum at flýja, at þó verða margir falla at frœknir sé. Hér varð ok sá hlutr er eigi mætti trúligr þykkja at miklu váru fleiri herteknir en þeir er tóku. Herfangit var ok halfu meira, en þeir mætti nytjum á koma.

Í þessari hríð létusk af Darianis þrjár þúsundir riddara þeira er vaskliga viðrnám hǫfðu veitt. ok svá seint urðu Grikkir nú saddir á manndrápinu at þeir léttu eigi fyrr en konungrinn bauð þeim af at láta.

Eptir þetta leita þeir sér at matfǫngum ok drepa niðr búsmala þann er Darius hafði reka, látit eptir liði sínu. Því næst rannsaka þeir eptir hvar Darius konungr myni vera, ok rjúfa alla vagna þá er Serkir hafa átt, ok þó finna þeir hann hvergi. Þvíat eykir þeir er drógu kerru konungsins hǫfðu reikat í dalverpi nǫkkut. Eptir dalnum rann einn lítill lækr. Þannug hafði runnit fyrir þorsta sakir.

Einn af Grikkjum sá er Polistratus hét. Þessi maðr sér eykina, ok gengr þangat til er þeir váru, vill skynja hvat þeir hafi með at fara. Ok í þeirri kerru er þeir váru fyrir beittir, finnr hann Darium konung at kominn bana nálega. Hann var huldr nǫkkurum skinnum herfiligum.

Polistratus spyrr á þá tungu er Indíamenn mæla hverr hann væri. en konungrinn verðr harðla feginn er hann mátti skilja mál þessa manns ok svarar svá. "Vist hefir Darius konungr eigi með ǫllu týnt hamingju sinni, er ek skal eigi þurfa túlk til at tala við þik. er ok nú þat eina svá at oss snúisk til hugganar er þú mátt heyra ok frá bera hvat ek mæli síðast áðr en ek enda líf mitt. Vilda ek gjarna at Alexander konungr væri nú svá nær mér sem þú ert. ok mætti svá mildr óvinr heyra mik. ok myndim við þá fá skjótt sett þá lǫngu deilu er vit hǫfum átt.

En þvíat ǫrlǫgin banna at við megum viðr talask, þá skaltu hverr sem þú ert segja þau mín orð Alexandro, at við þat fer ek af heiminum at ek á honum mikit gott at launa svá sómasamliga sem hann er til móður minnar ok sonar míns. Þvíat hann gerir þannug til þeira í alla staði sem dýrligum hǫfðingja sœmir, en herðir eigi á þeim sem hermenn eru vanir.

Þann fjándskap er var í millum hefir verit, hann hefir minn óvinr verit allar stundir, ok þó mér hollari en þeir er ek hugða at vinir mínir væri. Þvíat Alexander hefir líf gefit mínum ástmǫnnum, ok með lífinu veitir hann þeim virðuligt yfirlæti. En þeir er ek trúða sem sjálfum mér hafa svikit mik, ok launat svá þat er ek hefi með lífinu gefit þeim mikit ríki."

Hǫrmuligt er þat at segja, at þeir hafa drepit Darium er sjálfa sik mundi veðsett hafa fyrir hans líf, ef þeir væri dugandi drengir. Fyrir óvinum sínum fekk hann varðveittan sik. en við svikum vina sinna fekk hann eigi séð.

"Nú bið ek at Alexander launi þeim er mik hafa svikit sem þeir hafa til þjónat, ok láti þá taka þvílíka hefnd sem þeim dugir er drepr fǫður sinn. Í slíkum málavexti skylda ek svá hans hefna, ef hamingjan hefði mér gefit hærra hlut. En eigi man mik einn slíkt henda kunna. Heldr er þat sameigit ǫllum þeim er mǫrgum skulu stjórna.

En þvíat ek á þenna málahlut at sinni, þá dœmi Alexander konungr nú réttliga, ok refsi svá þenna glæp er þrællinn hefir gǫrt í drápi síns lávarðar, at eigi þykki minni nýung í refsingunni, en í verkinu sjálfu. Gerir hann eigi á þá leið, man á draga fyrir honum þá bjarta frægð er hann hefir áðr fengit, ok fresti hann hefndunum eða láti minni verða en makligt er.

Ber ek þat ífrá mínum orðum, at ek bið hann vera varan um sik, ok sjá vandliga við slíkum svikum, sem ek hefi fyrir orðit, ok gjalda varhuga við þeim háska, er skjótt kann at snúa, en geta svá meðan hann ríkir réttlætis ok nytsemðar at hann veri hvárttveggja með jafnaði. Ok nú þá bið ek þess guðin himinríkis ok helvítis áðr en ek deyja, at allr heimr þjóni Alexandro, ok sá enn mikli sé mestr í miklu ríki. þar með bið ek, at hann fyrirmuni mér eigi þeirar sœmðar er eptir mik sé gǫrt sem byrjar konungligri tign."

Síðan er hann hafði svá mælt, réttir hann enum gerzka hǫnd sína hœgri, at hann beri Alexandro slíkt til jartegna, at Dario konungi var hugat, þat er hann hafði rétt. ok eptir þat lætr hann lífit.

Um þessi tíðindi talar meistari Galterus í bók sinni. Sælar væri sálirnar segir hann en þær vissi fyrir hvat enn góði maðr tekr upp fyrir sína tilstundan er hann ferr af heiminum. eða hvat vándir menn eigu fyrir hǫndum. Eigi myndim vér þá gefa svá mikinn gang ágirni eða lostasemi. ok seinna myndi þá margr svelgja sinn fǫðurarf eða girnask einkum á þat vín er svá væri sterkt at varla fengi tunnan haldit.

Eigi myndi Símonar erfingjar þá svá fast brjótask til at fá með boðnu fé fala biskupsstóla ok minna gang hefði þá lastanna kveyka, þat er herra Nummus með enum hæstum hǫfðingjum heilagrar kristni. Ok eigi myndu þeir er fyr aldrs sakir megu born heita breka svá snemma til biskupsdómanna, þóat þeir væri til góðs líkligir fyrir burða sakir. Heldr myndu þeir hins bíða, er setligr aldr. ok sœmiligt siðferði með góðri kunnustu veldi þá til þeirar tignar utan verðleik eða fylting gǫfugra frænda. Eða myndi þat henda kunna at kardinalar veldi tvá í senn til páfadómsins fyrir sakir ǫfundar ok síns sundrþykkis. Vist fyr øngan mun.

Eigi réði mútan þá svá miklu með ranglátum dómanda. ok eigi væri þá drepnir skamt ífrá oss sem vér hǫfum nýliga spurt helgir biskupar Robertr í Flandr. Thomas í Englandi. ok gerir engi grein hvárt er veri lærðir menn eða leikmenn.

Af þessum orðum má vel skilja hvern tíma meistari Galterus hefir uppi verit.

En fyrir þá sǫk hendir margan þat er óskapligt er, at líkami mannsins verðr svikinn af tilfýsi stundligra hluta meðan hann kostar at fá svipliga sælu þessar veraldar. Ok lokkar hann svá sálina til samþykkis við sik at hon gleymir guði ok minnisk eigi þess, eptir hvers líkneski hon er gǫr, eða hvert hon skal hverfa síðan er skilnaðr er gǫrr hennar ok líkamans. Ok þar af verðr svá mikil vanvizka með manninum, at hann kann eigi sjá hvat er sǫnn sæla er, ok girnisk mǫrgu sinni þat er sjálf náttúran neitar honum, sparir sik til engrar óhæfu, ok hirðir ekki um lǫg eða réttindi. Ok fyrir þessa sǫk hirði Bessus eigi, er hvárki óttaðisk guð né menn hvat hann ynni til þess at hann næði ríkinu. Vann hann ok svá mikit til, at hann drap sinn lávarð ok svá dýrligan hǫfðingja sem var Darius konungr.

Til þeira lykða leiðir meistari Galterus þetta er hann talar eptir dauða Darij, at ef því verðr nǫkkut trúat er vér hǫfum ritat mun þeim vera saman jafnat í Frans Dario ok Pompeio magno, ok þóat Darius sé nú dauðr man þó með mínu nafni lifa lof hans segir hann meðan heimrinn stendr.

Nú spyrr Alexander konungr fall Darij ok hann skundar þegar þangat sem líkit lá. ok sezk niðr hjá líkinu ok sér í gaupnir sér. ok harmar svá dauða Darij at hann fær eigi vatni haldit þóat hann hefði margu sinni fyrr mikinn kost til gefit at þat skyldi verða sem nú var fram komit.

Síðan er hann hefir þerrt tárin frá augum sér, tekr hann svá til orða. "Mjǫk er þat eina dauðligum mǫnnum til líknar lagit, at dýrðin kann eigi deyja, ok frægðin má eigi fyrirfarask. Verðr eptir því sem makligt er, at þú hefir til verkat Darius konungr í lífi þínu, man þín frægð fara um allan heim, ok eigi man þitt ágæti fyrnask mega. Þar er þú hafðir áræði til at rísa í mót Alexandro, hefða ek nát þér heilum skyldir þú þat reynt hafa, at engi nauðakostr væri oss at þjóna. Þvíat einum at eins skyldir þú minni vera. en ǫllum ǫðrum meiri.

En þvíat þeir vándu þrælar, er yfir hafa staðit þínum hǫfuðsvǫrðum fyrirmunðu mér at ek mætta mikla minn sóma, með þeirri mildi er ek mundi þér hafa sýnt ef þú hefðir komit í várt vald, skal ek í stað forns fjándskapar, gera þér til sœmðar enn slíkt er ek má. En þat er at hefna þín á þeim er þik hafa svikit. Láti guðin mik svá fá lagt undir mik allan heiminn sem ek efni þetta."

Síðan lætr hann búa lík Darij til graptar, ok smyrja með dýrum jurtum. svá gerir hann útferð hans virðuliga, sem venja var til í þann tíma at gera eptir ena mestu hǫfðingja, ok jarða hjá enum fyrrum Serkja konungum forellrum hans. hann lætr ok reisa háfan stein af hvítum marmara yfir legi hans þann er Apelles hafði gǫrt undarliga vel af sínum hagleik, sá enn sami er nefndr fyrr í sǫgunni. ok þá varð enn ágætr af slíku verki.

Undir þessum háva steini er Piramis heitir á latínu, stóðu fjórir stólpar, þeir er svá váru gǫrvir, at ǫklun á þeim váru af giri, leggirnir af silfri, en hǫfuðin af gulli. Uppi yfir stólpunum var hvalf svá gagnsætt sem gler, þvílíkt vaxit sem himinn til at sjá.

Á því hvalfi var skrifaðr heimrinn allr greindr í sína þriðjunga, ok svá hver lǫnd liggja í hverjum þriðjungi, eða hverir ágætir staðir eru í hverju landi, ok þar með náttúru bæði landanna ok þeira þjóða er lǫndin byggja, ok svá eyjar þær er í hafinu liggja. Þar var ok markat hversu víðhafit gyrðir um ǫll lǫndin, eða hversu miðjarðarsjór er allar ár falla í, greinir þriðjunga heimsins. Ok þvíat Alexander vissi gǫrla hvat Daniel hafði fyrir spáð, skrifaði hann yfir leiði Darij þessi orð.

"Hér hvílir táknsamligr hrútr þess horn bæði tvau, braut Alexander hamarr alls heimsins. þat má svá skilja. hér hvílir Darius er markaðr var í spásǫgu Danielis fyrir hrútinn. hans horn, þat eru ríki, braut undir sik Alexander, sá er svá tamdi heimsbyggðina sem hamarr járn."

Apelles setti þar ok á leiðit eptir gyðinga sǫgn aratolo frá upphafi heims til þess er hófsk ríki Alexandri. þat eru fjórar þúsundir ok átta hundruð tíræð sextigi ok átta vetr.

Frá því er nú næst at segja, at Alexander gefr mála riddarum sínum, ok grœðir sára með góðum gjǫfum ok þegar er tími mátti til verða veitir hann í herbúðunum ágætliga veizlu ǫllu liði sínu.

At þeirri veizlu kemr upp sá kvittr í herinum at eptir margan sigr, þann er Alexander konungr hefir fengit ætli hann nú at vitja fǫðurleifða sinna, ok hann þykkisk helzti viðlendr orðinn vera. Svá verðr herrinn kvikr við þenna kvitt, at margr hleypr sem hann sé óðr orðinn. Ok sá sveimr gerisk um allar herbúðir af þessu, at vel hverr svífr at sinni eigu, ok berr saman í einn stað, þat er hann á, ok vill búinn vera sem hann skyli þegar annan dag heimleiðis snúa. Sumir taka landtjǫldin upp, ok hlaða í vagna sína. Þat er skjótast at segja, at svá verða nær allir fegnir uppljóstri þessu er af øngum sannindum hafði risit, sem himin hefði hǫndum tekit.

Þessi kurr kemr til eyrna Alexandro. Hann verðr við þat harðla beiskr í fyrstu, en biðr þegar er hann hafði temprat rasandi reiði kalla til sín hertoga sína. Síðan tjár hann þeim af miklum móði at menn hans sjálfs vili svipta hann einvaldi heimsins. Þvíat nálega liggr laust fyrir, ok hann verði fara til fóstrjarða sinna með eina saman skǫmm fyrir þann mikla sigr er hann mætti fá, en þeir vildi fylgja honum. Kallar guðin sjálf ǫfunda at hann fái því framkomit, er hann hefir upptekit í at starfa, ok þau láti fyr því liðit langa til fǫðurleifða sinna, ok fýsask heim með framaleysi, heldr en fá mikla frægð fyrir skǫmm bið, ok fara svá fremi.

Hertogarnir heita þegar með blíðu at fylgja honum nú sem fyrr hvat sem hann vill at hafask. ok segja at svá myni þar með allt liðit. ef hann lokkar þat til sín af nýju með fǫgrum fyrirtǫlum.

Ok nú lætr konungr stefna þing, ok þá er liðit kemr saman, sezk hann á stól er honum var búinn, ok því næst tekr hann at tala, ok hefr mál sitt á þessa leið.

"Eigi er þat undarligt góðir vinir eptir svá mǫrg ok stór framaverk sem þér hafið unnit, at yðr fýsi heim til fóstrjarða yðarra, ok heyra þat lof er þar mun af yðr vera sungit þvíat fyrir yðrar hendr er Grikkland frelsat undan því ánauðaroki, er þat hafði lengi undir legit af ofríki Serkja, ok þar með hafið þér unnit oss til handa, Siriam ok Armeniam, Parthiam ok Persidam ok mǫrg ǫnnur ríki.

Fleiri lǫnd hǫfum vér eignask fyr yðarn frœknleik, en aðrir konungar borgir með hamingju sína. Vissa ek víst at vér fengim svá fast haldit þessu mikla ríki þótt vér skilðimsk ífrá sem vér hǫfum skjótt aflat. Mynda ek engis jafngjarn útan yðra hvǫt sem vitja fǫðurleifðar minnar ok frænda, ok njóta þar með fenginnar frægðar.

En þvíat ríkit er ungt, ok stendr eigi á svá sterkum stofni sem skyldi, ok þær þjóðir er vér hǫfum sigrat eru eigi tamðar sem hæfir at ganga undir várt oki, er mjǫk óvíst hversu vér njótum várrar sigrsælu ef vér getum eigi vandliga til. Ok fyr því byrjar oss þar sem bíðendr eigu byr, en bráðir andróða, at maka þessar þjóðir í várri dvǫl með nǫkkurri venju, at í tómi taki þær tamningu fyrir vanda várrar návist, at niðrlǫgðum þrælleik þorparligs siðferðis. Mikit megu biðin mǫrgu sinni. svá skal betra akrinn at bíða þess er hann er fullkominn ok skera eigi fyrr. ok svá vínit at taka þat eigi fyrir tilsettan tíma.

Skynlaus kvikendi ok jafnvel león ok ǫnnur en grimmustu dýr fær svá tamit með langri venju, at þau hafna sinni náttúru, ok verða hlýðin ok mjúk sínum meistara. Sigrat hafið þér Serkir góðir hálsar, en tamit enn eigi, unnit með vápnum, en samit eigi til samlags við yðr. Þvíat þeir enir sǫmu er nú óttask yðr hjáverandi, munu þegar gerask yðrir fjándmenn er þér erut ífrá. Ok þóat yfirkonungr Serkja sé fráfallinn, eru þó margir enn eptir í ríkinu várir mótstǫðumenn.

Þeir Bessus ok Narbazones draga nú lið saman í þeim hluta ríkisins, er vér hǫfum eigi enn lagt undir oss. Skǫmm mikil at þeir er til þess væri bornir at vera þrælar fastir á fótum skyli þat fyrir berask eptir þann mikla glæp er þeir hafa gǫrt, at eignask ríkit eptir Darium.

Því skulum vér gera svá sem læknar eru vanir er þeir grœða sár. Þá skera þeir af grandit allt at um heilt megi gróa. Vér skulum ok af sníða með sverðum várum allt þat er skeðja mætti ríki vart. en vér farim ífrá við svá búit. Opt kann svá verða at einn gneisti gerir mikit mein ef hans er eigi gætt. sá er hann vill ǫruggr um sik vera skal vandliga niðr lemja allan styrk óvina sinna. getir hann þess eigi, er sem hann efli þá móti sjálfum sér.

Eða hǫfum vér fyrir því mikinn kost til gefinn at sigra Darium at Bessus skyli taka ríkit eptir hann. þér hǫfðingjar heimsins gerið svá vel. látið oss eigi þá skǫmm henda. lítit starf at sigra svikarann. ok þarf eigi langt til fara. þvíat einar fjórar dagleiðir fórum vér heðan áðr en hann fær hvergi forðask várn fund. En þat er reynt at ekki torleiði tekr við yðr jafnvel man fært fyrir slíkum úthafit sjálft þó at þat skyli reyna. þvíat allt er slétt eavm sigrsæla. honum er engi hlutr ófærr.

Eigi er nú langt at leita sigrsins, er hann stendr beint fyrir dyrunum. þeir eru fáir er eigi sé sigraðir ok vér skylim sigra. en þar fyrir munu þér ǫðlask þat ágæti er ei ok ei mun uppi vera, þá er þeir er eptir oss koma, heyra þat at vér hǫfum fyrir yðrar hendr hefnt Darij konungs. Slík verk væri vel vættandi, þóat sjálfr Hercules hefði gǫrt at engi sæti sá undan yðr, er sannreyndr er at svikum við sinn lánardróttin. ok því at eins verðum vér vinsælir í Asía ef vér vinnum þetta til."

Svá mælir Alexander konungr. en allr herrinn heldr þegar upp hǫndum sínum. ok heitr með lófataki at gera fúss ok feginn allt þat er hann beiðir, hvárt er áðr þótti ljúft eða leitt. Ok nú býðr hann at þegar skyli taka upp herbúðirnar ok búask at halda eptir þeim Besso sem hvatlegast.

Þrim nóttum eptir þetta þing er fyrr var frá sagt kemr Alexander með her sinn í þat land er Hircania heitir. Ok síðan er hann fekk unnit þat land, ok sá vándi svikari Narbazones varð handtekinn er svikit hafði Darium, en eigi drepinn, svá kom hann orðum fyrir sik.

Þá kemr til herbúða konungs drótning sú af Amazonia er Kalestris heitir, ok tvau hundruð meyja þeira með henni er á danska tungu megu vel heita skjaldmeyjar. Þessi drótning réð lǫndum allt í millum þess mikla fjalls er Caucasus heitir, ok ár þeirar er Phasis heitir. Sá var hennar búningr er hon kom fyrir konung at hon hafði tvau skeyti í hægri hendi, en ǫrvamæli á vinstri, klæði með slíkri gerð sem aðrar amazones eru vanar at hafa svá stutt, at eigi taka betr en á kné. Þat brjóst er þær ala meybǫrn á, þau ein vilja þær upp fæða. Hafa þær jafnan bert, en annat sviða þær framan til þess at þat skyli styttra vera ok þær megi hǫgligar við komask en ella myndi at skjóta ok benda boga sína.

Calestris drótning starir á konunginn lengi. ok undraðisk mjǫk er hann var sjálfr eigi svá mikill vǫxtum sem frægð hans var mikil. Ok hugsaði með sér hvar sá mikli kraptr er hann hafði látit nette leynask eða rúm hafa með ei meira manni.

Þess háttar þjóðir er ok var þessi drótning af komin. ok ferligar eru þeim hálfum heimsins er meiri skyn byggir í. Virða þá eina mikils. er hraustliga eru vaxnir eða vel klæddir. Ek ætla at þeir einir myni ok miklu til leiðar koma. er náttúran hefir gnógliga gefit vǫxt ok friðleik. En þat kann þó jafnan henda at lítill búkr býr yfir miklu viti. ok framkvæmdin ferr stundum at eins eptir vexti mannsins.

Alexander konungr spyrr drótninguna síðan er hon hafði staðit fyrir honum um hríð ok horft á hann upp, hvat ørindi hon vildi þangat sækja, eða hverja mikla sœmð hon vildi þegit hafa.

"Ek vil," segir hon, "afla mér erfingja, ok því kom ek hér, at til þessa starfa vil ek øngan mann nýta með mér nema sjálfan þik. Ann ek øngri betr en mér at geta son þann, er lǫndum ráði eptir slíkan hǫfðingja. Veit ek ønga makligri en mik at ǫðlask þann sóma. Verðr okkr dóttir auðit at eiga, þá vil ek hana upp fæða. Tekr hon ríki eptir móður sína ef tímask vill. En ef við eigum son, þá man ek hann senda þér til handa."

"Viltu," sagði konungr, "vera með mér í hernaði ok skiljask eigi ífrá mér?"

"Ek verð," sagði hon, "aptr fara skjótt til ríkis míns, er gæzlulaust stendr meðan ek em ífrá."

Nú þóat hon vildi skamma hríð at eins dveljask með konungi, þá þiggr hon þó þat er hon beiddisk. ok er hon með honum vart hálfan mánað. ferr síðan aptr til ríkis síns. ok þykkisk hafa vel sýslat. ok svá finnsk ritat, at þau Alexander hafi átt dóttur eina.

Nú er at segja frá Besso þeim vánda víkingi er svikit hafði Darium, at hann er kominn í þat ríki er Baktra heitir, ok hefir látit gefa sér konungs nafn, ok þær þjóðir er Skithe heita, hefir hann lokkað til sambands við sik. Býsk nú til bardaga ok ætlask at rísa við Alexandro. Ok þegar er hann spyrr þessi tíðindi, verðr hann harðla beiskr. En lið hans var svá þungfœrt fyrir sakir ógrynni fjár þess er saman hafði dregizk ok hverr vildi hafa, at hann mátti ekki svá skjótt búinn verða til atlǫgu við Bessum sem honum líkaði.

Ok nú tekr hann þat ráð er undarligt má þykkja til frásagnar, at alla þá hluti er hann sér at herinum váru til fartálma, biðr hann at bera skyli út á einn víðan vǫll. Fyrst lætr hann fram bera þat er hann hafði fengit sjálfr ór hlutskipti, dýra vefi, gull ok gimsteina ok allskonar gersimar. Síðan verðr hverr annarra eptir konungs boði sínar eigur fram at bera. Ok þá er þetta morð fjár kom allt saman í einn stað er varla má ætla hversu mikit vera myndi, gengr at konungrinn sjálfr ok leggr eld í. Margr stendr sá yfir þessu báli er fét var á borit, er svá logar innan sem peningrinn útan. Ok á skammri stundu brennr þar upp allt þat fé er þeir hǫfðu lengi saman dregit ok þolat bæði til heitt ok kalt, at þeir mætti fá ok varðveita síðan er fengit var.

Engi þorði þó sakir á at gefa hvárt er hann var ríkr eða óríkr, þar sem konungr sjálfr var upphafsmaðr at þessu verki ok jafn við aðra í fjárlátinu. Síðan er þetta var at sýslat er svá sagt at riddararnir kallask frelstir hafa verit frá miklum áhyggjum, ok þeir er áðr hǫfðu verit fjárins þrælar skildu nú at þeir hǫfðu þegit frelsi sitt með konungsins ráði ok ellzcnz þjónostu.

Eptir þetta tók herrinn at flytjask ok ætlask fara í Bracta at leita þar at Besso. Ok þá gerisk þat til tíðinda at Alexander konungr er nú var øruggr ok óttalauss fyrir óvinum sínum, verðr þess varr at menn hans sjálfs ætluðu at sitja um líf hans.

Einn af vinum konungs þeim er hann trúði bezt var Philotas son Parmenionis þess manns er alls var þess hluttakari er konungr gerði til frægðar. Philotas átti þann skjaldsvein er Dimus hét. Þessi Dimus hafði gǫrt ráð með félǫgum sínum at hafa konunginn í helju. Ok þess varð víss sá maðr er Cebalinus hét, ok segir Philote með skýrum jartegnum, en hann létzk eigi trúa ok gefr at engan gaum. Ok þá er Cebalinus fann at Philotas hirti ekki um hans sǫgn gerir hann þann mann varan við er Metron hét, en sá segir þegar konungi. Ok því næst eru þeir handteknir er bundizk hǫfðu í þessu óráði.

En jafnskjótt sem Dimus er uppspretta hafði verit at þessu vélráði vissi at komit var fyrir konunginn hvat hann hafði fyrir ætlask, ok hann sá sína félaga handtekna, lætr hann fallask á sverð sitt. Þvíat hann vildi eigi hætta á þann dauðdaga er aðrir veldi honum. Sú sǫk er nú gefin Philote at hann hefði viljat konunginn feigan, ok þat til funnit, at hann hafði þagt tvá daga yfir því er Cebalinus hafði sagt honum. Ok hann er handtekinn svá sem þeir er sannkenndir váru at svikráðunum.

Nú lætr konungr kveðja þings. ok herrinn kemr saman alvápnaðr sem hann hafði boðit. Engi þóttisk vita hvat þessi þingstefna skyldi. ok var ǫllum mikil forvitni á hvat upp myndi koma. Ok því næst segir konungr upp þat mikla óráð er Dimus ok hans félagar hǫfðu saman borit. ok eptir þat lætr hann fram bera líkit Dimi. ok þá mælir hann.

"Nær hafði nú, góðir félagar, at skjótr myndi verða várr skilnaðr. Ok hamingjunni er þat at kenna er ek lifi nú."

Við þessi orð konungs varð illr kurr í liðinu ok beiddu allir at hann skyldi birta fyrir þeim hverir ólífismenn um hans líf hefði setit. ok þá segir hann.

"Sá einka vin fǫður míns ok mín Parmenio er mestan gang hefir haft allra manna. Hann er rót ok uppspretta fjǫrráða við mik. Ok Philotas son hans hefir samþykt við fǫður sinn í þessu óráði ok valit sér til félaga Lechalaurum, Demetrium ok Dimum, er hér liggr dauðr fyrir yðr."

Ok þá verðr mikill ymr í herinum. Eptir þetta ganga fram þrír menn Cebalinus, Metron ok Nichomachus er fyrst hafði fengit njósn af svikunum ok vitna málit ok segja múginum hvernig hafizk hefir þessi óhæfa.

"Hyggit at nú þá," segir konungr, "hversu trúr sá var sínum lávarði, er hann vissi þessi svik ok leyndi þó. En þat birtisk nú í drápi Dimi hversu samt hefir at leyna því er hann vildi heldr láta lífit en segja. Cebalinus sagði þegar er hann varð varr við, en Philotas einn trúði eigi. Ok svá hefir hann þrútnað af því mikla valdi er vér hǫfum honum fengit í hendr, at hann vildi nú konungr vera. Þat man hann ætlat hafa at fáir myndi mín hefna vilja þótt ek vera drepinn, þar er faðir minn er dauðr, en synir engir eptir. Eigi þarf hann þat ætla, því at hér má hann sjá á báðar hendr mér hǫfðingja marga. Ok meðan ek held þessum heilum, man honum eigi svá reynask, at ek missa fǫður eða annarra frænda.

Ekki sýnisk mér ok þat minka hans sekð, at Dimus segði eigi eptir honum. Því at þat má líkligt þykkja at mǫrgum myndi í augu vaxa at segja slíkan glæp upp á sinn lávarð. Veit ek ok þat at Philotas hefir mart ósátt mælt til mín, ok verit gjarn at lýða ǫðrum þeim er svá hafa gǫrt. Svá hefir hann sagt at honum væri fagnaðr á því at sjálfr Iupiter kallaðisk vera faðir minn. Ok þó kvað hann þat harmanda því auma folki er undir mér er, ok bera verðr minn ofsa er yfir gengr hófit allt. Ekki lét ek slíkt á mik bíta þótt ek vissa. Því at ek vilda eigi þar fyrir styggjask við vini mína þá er ek hafða svá dýrt keypta.

Nú vann honum eigi þǫrf at vega með tungunni at eins. Ok því vildi hann vápnanna neyta. Hverjum skal ek nú þá trúa mega, er sá vildi mik svíkja er ek ætlaða því ǫruggara til at gæta míns lífs sem ek hafða honum meira vald gefit? Betr mætti Alexander falla í bardaga fyrir óvinum sínum, heldr en vera véltr af vinunum þeim er honum samði eigi at óttask eða forðask sem óvini. Hvat man ek nú þá," segir hann ok lítr á báðar hendr til hǫfðingja sinna, "nema flýja til yðar fóstbrœðra minna? Ek má eigi, ok eigi vil ek heill vera fyr útan yðarn vilja. Ok ef þér vilið mik heilan, þá hefnið mín á svikurunum ok hegnið eptir því sem sannligt er."

Síðan er hann hafði svá mælt með mikilli reiði, gengr hann af þinginu. Ok nú lætr hann leiða fram Philotam bundinn á þingit ok mælir svá fyrir, at hann skyli ná at svara fyrir sik, at eigi megi þat mæla, at lǫgin hafi verit rænt sínum rétt í hirð slíks hǫfðingja. Philotas stóð nú í mannhringinum bleikr ok með hryggligu yfirbragði. Hendr hans váru bundnar á bak aptr. Hann var ok herviliga klæddr, ólíkr þeim er skǫmmu áðr gekk næst konunginum í ǫllum metorðum, var hǫfðingi riddara ok mestr í herinum allra hertoga.

Flestum geksk hugr við er hann sá svá búinn. Þat gerði at ást sú er þeir hǫfðu á fǫður hans Parmenione. Þótti þat harmligt er slíkum manni tók svá þungt at tímask hafði mist áðr tveggja sona sinna í bardaga. Annarr hét Hector, en annarr Nichanor, sá mikli kappi er fyrr var frá sagt í bókinni. Nú var þessi einn eptir til hugganar feðr sínum er slíkum stórsǫkum átti at svara. ok mátti hann þessum at øngu liði koma. þvíat hann var fjarri staddr.

Af slíku sljóvaðisk mjǫk grimmleikr margra, þar til er einn hǫfðingi sá er Aminthas hét ok til var settr at tala konungs erendi tók at ásaka Philotam marga vega, ok vakði svá upp svæfða reiði stórmennis ok múgsins. Nú sér Philotas at skǫmm saga man frá honum verða víst ef hann svarar øngu fyrir sik. ok nú hefr hann mál sitt á þessa lund.

"Góðir félagar," segir hann, "auðveliga má saklauss maðr orð til finna at svara fyrir sik, en erfitt verðr enum auma at halda því efni vel, er hann vill hafa í sínu máli. Þóat sakleysi þat er ek hefi fram at bera til þessa máls er ek hlýt at svara geri mik øruggan ok óttalausan, þá skelfir þó jafnfram ok skekr huginn hamingju hatr þat er at rásar ok hœtir mér dauða. Ok í annan stað skal ek eigi ná at afsaka mik fyrir þeim er ransaka skyldi málit með réttlæti ok dœma þar eptir síðan.

Eða hví vill hann eigi nú nær vera þar er hann einn man dœma vilja mitt mál? Ok má ok engi annarr leysa þat. Þvíat varla má svá til bera, at ek verða lauss nema sá leysi er binda lét.

En þó at bundinn maðr megi lítilli vǫrn fyrir sik koma, ok sá er hann náir eigi at afsaka sik fyrir dómandanum, heldr þykkir svá sem hann ásaki þann um ranglæti er dœmir, þá skal ek eigi at síðr svara fyrir mik sem verða má ok skiljask aldrigi við mitt mál meðan ek má því fylgja ok fulltingja. Þat sé ek eigi af hverri sǫk hirðin megi mik fyrirdœma.

Engi sannar þat á mik at ek hafa gengit í samband með þeim er svíkja vildu konunginn. En hann heldr þó þat fyrir satt ok gefr sakir á at ek hafa verit forkólfr í fjǫrráðum við hann. En hvat megi sannligt í því sýnask at Dimus myndi leyna meistara sínum ef hann mætti með því afsaka sik at hann hefði fylgt at hans ráði? Ólikligt er þat at sá þyrmi ǫðrum. er eigi þyrmir sjálfum sér. En því má trúa at Dimus myndi Philotam hafa fyrstan upp sagt af þeim er í bragði váru með honum, ef hann mætti því verjask ok minka svá sína sekð, at honum væri sem ǫðrum dýrt látanda drottins orð. Kann þat ok opt at berask ef tveir eru hafðir fyrir einni sǫk, at enn meiri hlýtr at svara ok gjalda þess er báðir gera til.

Segið þér nú þá góðir drengir, er munuð vilja vera laganna vinir sem þér kunnið þau vel, hversu megi þann mann réttliga dœma til dauða, er engi má honum at sǫnnu sakir finna? Játar hann ok øngar á hendr sér. Ok eigi myndi vera dœmt um mik hér í dag, nema Cebalinus hefði sagt mér þann grun er hann hafði fengit af svikræðum við konunginn.

En því er mér brugðit at ek hafa þagat yfir þessu er hann sagði mér. Hvat þá? Er nǫkkut því trúanda er einn sveinn segir? Ómæt er sú sǫgn, er sá kveikir er lítils er verðr. Þvíat eptir manni eru mál metandi. Hefða ek verit í ráði með Dimo ok hans sveitungum, þá myndi engi berr hafa orðit í þessu bragði fyrr en framkomit væri. Þvíat eigi skorti tóm til at gera hvárt er heldr vildi á laun eða opinberliga.

Ek mátta ráða Cebalinum af í fyrstu at eigi segði hann slíka sǫgu konungi sem hann sagði mér. Ok síðan er hann hafði mér sagt, gekk ek til konungs herbergja með mína sveit alvápnaða. Ok er ek kom inn mátta ek gera þat er mér er nú kent at ek hafa viljat. Eða mynda ek eigi þora nema Dimus væri nær. Þvíat hann hefir gǫrzk forkólfr í því óráði er hann hafði saman bundit með sínum félǫgum. Er því trúat at ek hafa látið hann vera á viðborða ok leynt mér. Þat er ok haldit fyrir satt at ek hafa mér ætlat konungdóm ef Alexander mætti drepin verða.

Segið nú góðir drengir er hér standið í hjá ef ek hefi fé boðit nǫkkurum yðrum til slíks eða stundat meirr til eins en til annars? Þá sǫk gefr ok minn herra mér, at ek hafa þat kallat harmanda hans undirmǫnnum, er sjálfr Iupiter sannar hann vera sinn son. Nú má ek sjá hvat mik hefir blekkt. Þat er ást ok einurð, trúnaðr ok heilræði er ek hafða við hann sjálfan með hollri hirtingu.

Eigi dyl ek at ek hafa því nær ritat til hans, ok eigi fyrir áleitni sakir, heldr góðvilja, at ǫðrum væri meirr en sjálfum honum þat váttanda, at Iupiter væri hans faðir, ok þat væri hætt til ǫfundar ef hann gerði þat sjálfr orð á. Hvat tjár mér nú at hafa til hans stundat frá blautu barnsbeini ok svá til stundat at ek hefi margan dag mínu blóði út hellt fyrir hans sakir ok þar með mist brœðra minna tveggja?

En fǫður minn má ek því síðr fulltings biðja, þóat hann væri nú nær staddr, at ek skal varla þora hann at nefna, þvíat honum er slík sǫk gefin sem mér. Ok eigi þykkir þat þǫrf vinna at hann hafi látit áðr tvá sonu sína, nema hann missi nú ok ens þriðja.

Nú þá sæti faðir, mantu hljóta at deyja með mér ok fyrir mínar sakir. Ok ganga þá þó ríkt óskǫpin er sonr verðr fǫður sínum at dauðasǫk. Hvárt sé nú þá aumligra elli hans eða æska mín ef mér skal saklausum varna lífsins, fyrr en ek hafa fullkomlega tekit minn þroska, ok haga svá honum til skjótligs dauða jafnskammt sem þess er at bíða er náttúran mætti með réttu kalla hann í frá þessu lífi, ef hamingjan vildi lét hafa þeira bíða?"

Svá mælti Philotas. Ok þá kemr konungrinn aptr á þingit með sína sveit alvápnaða. Ok þá þegar gera hǫfðingjar ráð sitt, hvárt berja skyldi Philotam grjóti í hel eptir fornum sið, eða skyldi pína hann til sagna. Ok þat samþykkði konungr at hann sé með margfǫldum kvǫlum til kreistr at segja sína sekð. Ok nú býðr hann kveljurum at þeir skyli búa ǫll pínslarfœri þau er þeir hafa til fyrir augum Philote. Síðan er þeir hafa svá gǫrt, mælir hann þetta.

"Eigi þurfu þér þyngri kvalar búa mér, þvíat ek játa at ek vilda konung feigan."

En þá er þeir hǫfðu lengi pínt hann, ok þar var komit at sárin hǫfðu eigi fleiri rúm á hans líkama sagði hann um síðir hversu hann hafði setit um líf konungs. En á þat urðu menn eigi sáttir hvárt hann væri þess valdr, eða segði hann því sér á hendr slíka óhæfu, at hann dœi þá skjótara en áðr. ok firrðisk svá langar kvalar.

Um þenna atburð rœðir meistari Galterus á þessa lund. Mikla stund leggr hamingjan á at hefja margan mann, en eigi er hitt minnr frá hversu skjótt er hon kann at leggja þann er hon hefir áðr upp hafit ok hversu lítit henni verðr fyrir. Sé nú hvílíkan hon hafði gǫrt þenna mann með miklu starfi er eigi var af slórum ættum. Hann var riddara hǫfðingi, ok hertogi yfir miklu liði, ok einhverr mestr kappi í herinum með fǫður sínum Parmenione. Ok því næst var honum svá steypt þá er hann leitaði enn hærra upp at stíga, er sá var grýttr með allra hǫndum, er áðr hafði með sinni hendi gefit mark til hvert sinn er herrinn skyldi nǫkkur flytjask. Hégómlig er heimsins dýrð segir hann ok harðla valt. Ok tómt nafn er at heita hǫfðingi ok girnask fyrir ǫðrum vera, en eigi at gagni at verða.

Síðan er sex dagar váru liðnir frá drápi Philote, þá ferr Alexander konungr með her sinn sem hann hafði áðr ætlat. ok lætr eigi fyrr af en hann fær nát Besso. Ok þá er Bessus var leiddr fyr konung, bundinn ok flettr af ǫllum klæðunum, leit hann grimmliga til hans ok mælti.

"Fyrir hví vartu svá djarfr, enn vándi níðingr, at þú þorðir í bǫnd at fœra þinn herra Darium konung dýran hǫfðingja ok girntisk svá ríkis hans at þú tókt hann af lífdǫgum?"

Ok síðan er hann hafði gefit þessum manni mǫrg ill orð ok hæðilig sem makligt var, þá lætr hann fá hann í hendr bróður Darij at hann skyldi sjá fyrir honum. Þann hafði Alexander konungr með sér haft eptir fall Darij ok í svá góðu yfirlæti, at hann var einn af þeim er hann trúði til þess at gæta sín í sífellu. Þessi maðr lætr pína Bessum lengi ok marga vega, ok um síðir lætr hann festa hann á gálga. Ok lýkr svá hans ævi at hann fell því hærra sem hann hafði lengra upp klifit.

Eptir þetta ferr Alexander konungr með her sinn til ár þeirar, er Tanais heitir. þar gengr at ánni þeim megin er hann kom at ríki þat er Baktra heitir, en ǫðrumegin Skithia. Þat kalla sumir Svíþjóð ena miklu. Þessi en sama Tanais skilr ok heims þriðjunga Asiam ok Evrópam. Þat hafði Alexander konungr lengi í hug sér haft at leggja Skithiam undir sik.

Ok nú setr hann herbúðir sínar fram við ána. ok lætr búa skip er hann ætlar at liðit skyli flytjask á. Ok þá er þar var komit búnaðinum, at hann ætlaðisk annan dag eptir at flytjask yfir ána með herinn, þá koma til hans ríðandi tuttugu menn af Skithia. Þeir váru sendir á fund hans af landsfólkinu. Ok síðan er þeir hafa nát máli konungs, þá berr sá fram ørendi þeira er elztr var. ok hefr svá mál sitt þá er hann hafði horft áðr nǫkkura stund á konunginn.

"Verir þú konungr því hófi mikill at líkams vexti. sem ágirni þín er mikil á marga vega. þá myndi þér verða rúmfátt í heiminum. ok þat hygg ek þótt þú fengir undir þik lagt alla heimsbyggð at þér þœtti eigi þǫrf vinna. nema þú stjórnaðir ok himinríki. með því at þik girnir jafnvel þat at fá er þú mátt engum nytjum á koma. Eða hvat muntu þá er þú hefir sigrat allt mannkynit, nema fásk við en ólmustu dýr. eða berjask við aðrar vættir. ok vera kann at þú píndir ok skynlausa skepnu fjǫll eða merkr til þess. at hon skyli þjóna þínum ofsa.

En þat væri þó hugsanda at en hæstu tré þótt þau standi á sterkum stofni verða jafnan felld á lítilli stundu. þat león er í dag þykkisk ok er vera konungr annarra dýra, má at morni vera smáfugls bráð. etall ryðr fyrirkemr hǫrðu járni. Eða hvat er svá ríkt eða rammt í heimi at ekki þurfi at sér at óttask. optliga veltir lítil þúfa miklu hlassi. engi má fyrir dauðanum ǫruggr vera. ǫllum kemr hann á kné.

Seg mér Alexander hvat hǫfum vér Skithi til saka gǫrt við þik. Ekki hǫfum vér barzk í móti þér. ok af því láttu oss í friði vera, er ekki forvitnir at vita meiri deili á þér. Vér hǫfum hella fyrir hallir. ok látum oss þǫrf vinna þat er náttúran sjalf en fyrsta móðir vár vill hafa gefit. girnisk þessi þjóð ok ekki meira en halda því frelsi er hon gefr. kunnum vér af því øngum at þjóna. viljum vér ok ekki yfir ǫðrum vera. kǫllum vér þann sælan er sjálfan sik hefir fyrir konung. ok heldr sínu með frelsi en girnisk ekki annarra.

Enn ef þú konungr gengr nǫkkur framarr, þá gengr þú yfir þat mark er náttúran hefir sett þér ok ǫðrum er alla gerir at sǫnnu sæla þá er hennar ráði vilja fylgja. Þú skalt ok vita hvat vér hǫfum um at leika á várt landi. Búfé skortir eigi. tǫkum vér þar af at gnógu mat ok klæði. hǫfum vér ok vápnabúnað nǫkkurn. Enn um gull eða gersimar aðrar hirðum vér allítt.

Enn undrumsk vér mjǫk svá mǫrg ríki ok stór lǫnd sem þú hefir undir þik lagt ok ætlar nú at vinna Indíaland. er þér þykkir eigi skǫmm í at seilask til búsmala várs. Þat megum vér helzt af skilja mikilleik ágirni þinnar. at þér myni skorta þykkja æ því meira sem fleira berr undir þik. Enn bera má svá til at meðan er þú starfar í at brjóta þetta fólk undir þik, rísi þeir upp ímóti þér er áðr hafa gengit undir þik, ok eigir þú því næst þeim at svara er áðr þóttisk þú sigrat hafa.

Nú ferr þú yfir ána Tanaim. Kann vera at þú finnir nǫkkut þá fyrir áðr þú fáir unnit Skithiam er allt hér til hefir haldit sínu frelsi at heldr vili verja sitt með sœmð en láta raunarlaust með skǫmm ok svívirðing. En svá máttu til ætla at Skithi eru skjótir á fœti með fátœki sitt. Ok mun her þínum er dregr eptir sér náliga allt veraldar gull verða ekki auðvelt at henda þá þvíat þeir megu vera fjarri yðr þá er þeir vilja svá. En þá er þér ætlið at þeir sé langt í brott kann vera at því næst komi þeir fram í herbúðum yðar sjálfra. Ekki mantu þurfa hér ok við borgir at brjótask eða kastala. þvíat þessi þjóð hefir hvárki sér til varna. byggir hon í eyðimǫrk. hér ok hvar þar er ǫðrum mǫnnum man heldr óbyggiligt þykkja.

Mætti þér þykkja í annan stað lítilræði við oss at fásk er því síðr hǫfum þat er þik mætti til fýsa at vér girnumsk ekki at eiga nema þat eins er vér megum lifa við. Ok af því tak heldr heilt ráð er vér viljum gefa þér konungr. Halt nú fast hamingjunni meðan kostr gerisk á. Því at hon er harðla valt þegar er hon vill svá fær ekki haldit henni nauðigri. Fer nú þá svá í nyt þér hamingjunnar hollustu. at þú gerir enda nǫkkurn á ófriðinum, takir hvíld eptir langt erfiði, fœrir þik sjálfr í hóf fyrr en hon láti velta hvélit undir þér. Ok þvíat várir foreldrar hafa svá skrifat hana at hon sé fótlaus, en hafi hendr ok vængi, þá gæt þess meðan hon réttir at þér hendrnar, at þú takir ok vængina at eigi fljúgi hon frá þér fyrr en þik vari.

Nú ef svá er sem sumir kvitta, at þú sér guð en eigi maðr, þá byrjar þér heldr at miðla mǫnnum þat gott er þú mátt gnógt til hafa en taka frá þeim þat litla er þeir hafa áðr um at leika. Enn ef þú ert maðr sem vér, þá gleym aldrigi því hvat þú ert. þvíat óvitrligt er at hafa svá fast huginn á ǫðru at maðr muni eigi hverr hann er.

Ok ef þú lætr oss í friði sitja, þá munum vér vera vinir þínir. ok kǫllum vér at sú vinátta kunni tryggast at verða er þeir binda sín á millum er áðr hafi hvárigir yfir aðra komit. En þú þarft eigi þat at ætla at þeir verði þér tryggvir, er þú þrengvir undir þik með ofrefli þvíat fyrri mun jǫrð vera stirnd sem himinn en sú vingan verði með fullum trúnaði er fest verðr með nauðungu. Þvíat sá er hann þjónar nauðigr hyggr jafnan flátt þótt hann láti stundum fagrt."

Svá lýkr þessi maðr sínu ørendi er sendr hafði verit af Skithis.

En Alexander konungr bregðr ekki ætlan sinni at heldr fyrir orð hans. þvíat þann næsta dag eptir lætr hann flytja lið sitt yfir ána Tanaim. ok þótt þat yrði með miklum starfa ok mannháska þá fær hann þó yfir komit um síðir liði því er hann þóttisk með sér þurfa at hafa. Ok síðan ferr hann herskildi yfir landit. ok léttir eigi fyrr en hann leggr undir sik allt Skithiam. ok þó fekk hann áðr mikit manntjón. þvíat víða var hart við honum numit.

Nú spyrjask þessi tíðendi um heiminn at Alexander konungr hefir unnit Skithiam. Ok þvíat engi dœmi fundusk til at nǫkkur maðr hefði fyrr undir sik lagt þetta land er þat fólk byggir er varla finnsk harðara undir heimssólinni þá þykkir þat líkligt flestum er spyrja at engum myni tjóa við honum at rísa. Ok fyrir þessa sǫk gefask margir í vald hans sjálfkrafa þeir er áðr hǫfðu ekki þat fyrir sér ætlat.

Þat helt þó mest til er flestir váru fúsir at gefask í vald Alexandri, at hann var miklu mildari en aðrir hǫfðingjar ǫllum þeim er til hans krupu. Þvíat þá ena sǫmu, er hann hafði ok undir sik lagt með styrkinum, batt hann síðan í fullri ást við sik, eigi með hǫrðum ok ágjarnligum krǫfum, heldr með konungligri mildi. Hefði hann hertekit frændr eða vini þeira er nú gerðusk hans menn, þá gaf hann þeim aptr kauplaust eftir því sem þeir sjálfir kunnu at beiðask. Ok því gerði hann svá at allir mætti þat sjá at eigi gekk honum grimmleikr til er hann vildi allar þjóðir undir sik leggja, heldr því at í ǫllum heiminum, vildi hann øngan vera láta, svá at mildi sem at ríki sinn jafningja.

Síðan er Alexander konungr hefir undir sik lagt Skithiam sem nú hefir sagt verit, þá stefnir hann með allan her sinn út til Indíalands.

Í þeirri ferð gerisk þat til tíðenda at vinir konungsins látask nǫkkurir ok af hans vǫldum eptir því sem meistari Galterus vísar til. En eigi kveðr hann skýrt á með hverjum atburðum þat varð. En svá tekr hann til orðs, at þeira dauði sannaði þat ok sýndi þeim er eptir þá lifðu, at vinátta konunga eða annarra hǫfðingja kann brigð at verða.

Einn af þeim er létusk var sá Klitus er getið var í síðara bardaga konunga Darij ok Alexandri. ok með enum vǫskustum var at telja. Hans systir hafði fætt Alexandrum sér á brjósti.

Þegar er Indi verða varir við at Alexander konungr nálgask með her sinn taka margir þat ráð. Þvíat þeir hafa spurt at hann hefir æ sigr, hvar sem hann snertr við með þat frœkna lið er honum fylgir, at þeir fara ímót honum ok friða fyrir sér, gefa borgir sínar ok sjálfa sik í vald hans.

Yfirkonungr Indíalands sá er Porus hét tekr annat ráð. þvíat jafnskjótt sem hann spyrr þessi tíðendi, heimtir hann at sér allan þann styrk sem hann má fá. Ok ætlar sem hann gerir at rísa við Alexandro, ok reyna hvárt þat sé svá torvelt sem sagt er í frá.

Alexander fær ok brátt njósn af hvat Porus tekr til ráðs. Ok hann verðr við harðla kátr er nǫkkurr skal til verða við at rísa ok ljá honum enn efni til at sigrask um sinn.

Þvíat hann efar ekki um at hann myni hljóta sigri at ráða ok nú skundar hann með her sinn ímót Poro. Ok nemr eigi stað fyrr en hann kemr til ár þeirar er Ydaspes heitir. Þat er mikit vatnfall breitt yfir ok þó svá djúpt at hvergi fær riðit. Þar var ok Porus þá kominn ǫðrumegin at ánni með allan her sinn.

Þat er frá Poro at segja at hann var manna mestr. Raustleikr hans fór eptir vexti. Hann var ok íþróttamaðr. Fíl einn var hann vanr at hafa sér at reiðskjóta er miklu var stœrri en aðrir fílar. Vápn hans váru ok miklu meirr vǫnduð en flestra annarra.

Við á þessa er getit var varð Alexander at dveljask mjǫk langa hríð. Þvíat þar mátti ekki yfir flytjask nema á skipum. ok varð at þeim fyrst at leita. En þóat þau fengusk ok Grikkir leitaðu til at sœkja þat land er Porus varði með her sinn þá fengu þeir eigi sótt svá drifu skotin þykkt á.

Frá því er at segja at eyjar margar lágu í ánni. Þat hǫfðu ungir menn ór hvárumtveggja herinum sér at skemtan optliga, at þeir lǫgðusk út til eyjanna ok skylmðusk síðan, vildu svá reyna vápnfimi sína. Þessi leikr bendi þó fyrir annan harðara þann er brátt kom eptir ok hér af gerðisk.

Ungir menn tveir váru í her Alexandri, annarr hét Nichanorr en annarr Simacus. Þeir váru jafnir at aldri, vaskleik ok at vexti. Langt fóstbrœðralag hafði svá ramliga bundit þeira félagskap, at hvárgi þóttisk af ǫðrum mega sjá, hvatki sem fyrir þá var lagt. Vaskleikr gaf ok þeim svá mikinn styrkleik, at þeir ætluðu sér ekki ófœrt vera ok nú mega þeir eigi lengr yfir þegja hvat mikit þeim býr í skapi.

Svá er sagt at Simacus kemr at máli við Nichanorem félaga sinn. "Er þat eigi," segir hann, "undr mikit er slíkr hǫfðingi sem konungr várr er Alexander, er aldrigi fór her til ósigrs, skal eitt lítit vatn láta nú við sér taka." Heilir svá hǫfumsk at nǫkkut þat er um stundar sakir mætti uppi vera. Ok þó at konungr þessi vili nú sofa til alls þá freistum at tvǫru ef vit fáim nǫkkut gǫrt á óvinum várum til frama. Látum okkr meira þykkja undir um frægð en langlífi."

Svá mælir Simacus, en Nicanor svarar á þessa lund. "Sver ek við guðin at slíkt hefir mér lengi leikit í lund sem nú kvaðtu upp. dveljum nú ekki, leggjumsk út til eyjanna með en léttustu vápn okkur. Vera kann enn at nǫkkurir Indi sé þar fyrir." Svá gera þeir.

Margir ungir menn þeir er heyrt hǫfðu þessa ræðu eða spurðu til taka slíkt ráð ok fylgðu þeim. Ok nú koma þeir til eyjar einnar þar sem margir Indi váru fyrir. Ok þeir stefndu þegar ímóti Grikkjum, ok gera þeim harða skothríð. Þar með skortir eigi eggjan af hvárumtveggjum. Simacus hafði fyrri komit upp í eyna en Nichanorr. ok nú reynir hann fullvel sverð sitt. ok drepr margan af Indíamǫnnum. eigi gerir Nicanorr ok minna af sér þegar er hann kemr á land. Margir aðrir af Grikkjum berjask ok vel. þóat þessir tveir væri einkum vaskastir. Ok þvíat þeir hǫfðu nú drepit alla Indos þá sem fyrir þeim hǫfðu verit í eyjunni, þá mætti þeir vel hafa snúizk aptr með mikinn sigr ok haldit heilu.

En þat varð þeim sem gjarnt verðr ǫskunni, at opt verðr ofsett til vansa. Þar gambra þeir til þess í eyjunni yfir sigri sínum at Indíamenn koma at þeim á óvart miklu fleiri en þeir er fallit hǫfðu, ok leggja þegar fast at þeim. Ok þvíat Grikkir váru móðir áðr, ok margir mjǫk sárir, þá nígr brátt mannfallit í þeira lið. Þar fellr sá maðr er Andromacus hét. hann átti kyn sitt at telja til konunga. Ok fimmtán riddarar látask þar svá vaskir, at af þeira dauða syrgði lengi síðan Grikkja herr.

Ok nú kom þar at þeir tveir stóðu upp af Grikkjum Simacus ok Nicanorr. Spjótskǫpt þeira váru nú brotin, ok ekki til varnar nema sverðin ein. Ok eigi spara þeir enn at neyta þeira, en svá hanga þykkt á þeim skotin at þeir megu varla hrœrask fyrir. Ok þá er þar komit at þeir vænta sér ekki undankvámu. þá biðr hvárr annan at fyrri skyli ná at deyja.

En svá var ástin heit orðin með þeim at þetta vildi hvárgi ǫðrum veita þóat þeir mætti sjálfir ráða, at sjá annars dauða. keppisk æ hvárr fram fyrir annan, ok vill ǫðrum hlífa en sjálfum sér ekki. Einn risi var í liði þeira Indíamanna. Hann þrífr upp tré eitt mikit er legit hafði á vellinum þar sem þeir hǫfðu barzk, með því lystr hann þá félaga báða í senn, svá at þeir þurfu eigi fleira. Ok veitir á þá leið þat er þeim þótti mestu skipta at þeir fara báðir í senn til heljar, ok halda svá sínum félagskap at hvárr faðmar annan jafnvel þá er þeir deyja.

Porus konungr verðr við harðla kátr er hann sér sína menn hafa sigrazk. En Alexander konungr ǫrvænti sér eigi at heldr sigrs þó at nǫkkut drekki á fyrir honum, heldr hugsar hann því fastara hvernig hann myni fá komizk at Poro yfir ána er millum þeira var.

Sá var einn maðr í Grikkja her er mjǫk var líkr Alexandro at vexti ok yfirlitum. Hann hét Attalus.

Þat ráð tekr konungr nú, at hann lætr þenna mann bera konungs skrúð allt. Ok biðr hann sýna sik Indíamǫnnum fram við ána, til þess at Porus þykkisk sjá þar Alexandrum konung, ok honum megi þat líkligt þykkja svá sem hann er búinn at hann myni nú lítt í brjótask hvernig hann skyli komask yfir ána.

Svá gerir Attalus sem fyrir hann var lagt.

En konungr ferr á braut frá herbúðunum með nǫkkut svá lið. Ok þá er hann var kominn ór augsýn, snýr hann aptr til árinnar, ok þó svá fjarri því sem herbúðirnar váru, at Indi mætti eigi sjá ferð hans. En eigi varð honum þat torvelt þvíat hamingjan lét enn eigi sein at sér at tœja honum. Þvíat nú leggr á svá mikinn myrkva, at varla mátti sjá fram af tám sér. Ok því næst kemr hann at ánni þar sem hann vissi ván til at skip nǫkkur myndi fyrir vera.

Sá myrkvi mundi mǫrgum þykkja vera gildr fartálmi, vist ef ókunnigt væri fyrir þar er fara skyldi. Ekki þótti Alexandro þó svá. þvíat hann taldi þetta gæfu sína. Biðr hann þegar at fram skyli setja skipin þvíat hann var ekki skiprœddr, þóat lítt mætti sjá leiðina fyrir. Hann lætr ok alla hesta þá er þeir hǫfðu leiða út á skipin. ok þar komsk hann yfir um síðir með þetta lið. Taka þeir síðan at herklæðask ok stíga því næst á hesta sína ok ríða sem þeir mega mest af taka. Ok nú léttir upp myrkvanum.

Porus setr þegar augun yfir ána. þvíat honum var forvitni á hvat Alexander hafisk at. Ok þar sér hann enn þann er hann ætlar Alexandrum vera. Ok nú er skamt at biða, at einn af Indis kemr hlaupandi ok segir Poro þau tíðindi, at þar ferr Alexander at honum með sitt lið. Ok þóat hann trúi þessu trautt, þá fær hann þó eigi lengi dulzk við. Þvíat gylltir skildir er sólin skein á segja brátt til hvar Grikkir fara, þóat þeir ætti enn mjǫk langt til herbúða Pori.

Ok nú tekr Porus þat ráð at hann sendir ímót Alexandro fjórar þúsundir riddara, ok þar með fjǫgur hundruð bogmanna þeira er fluttusk í vǫgnum. Ok svá létu drífa þykkt ǫrvar á Grikki, þegar er þeir kómusk viðr, at varla mátti sjá fyrir heiðan himin. Regn mikit hafði komit ór myrkva þeim er verit hafði. ok var jǫrðin blaut orðin mjǫk. en fyrir því bitu vagnhvelin djúpt í jǫrðina. ok varð sein ferð þeira er óku. hestarnir urðu ok heldr seinfœrir sem ætla má.

Nú lystr saman liðinu. ok skortir eigi óp ok eggjan með lúðragang í liði Grikkja. En Indíamenn berja bumbur þar í mót. konungrinn sjálfr ríðr enn fram eptir venju á óvini sína. Grikkir fylgja honum ok harðla vel. gerisk brátt mikit mannfall af hvárumtveggjum. ok svá fór þat skjótt í vǫxt, at tvær af þeim þrim systrum er ǫrlǫgum styra fá nú varla svá títt spunnit ørlagsþráð sem ein slítr. Sá maðr gerisk fyrstr til at ríða ímót Alexandro er Yulcon hét. hann hefir fíl at reiðskjóta. svá lýkr þeira skiptum, at Alexander leggr hann í gegnum með spjóti. ok þat vinnr honum at fullu.

Eptir þetta brýzk Alexander konungr svá fast í gǫgnum fylkingar Pori til þess at hann mætti finna sjálfan hann, at allt verðr frá at stǫkkva þat er fyrir verðr. Ok síðan er hann sér Porum þar er hann sitr á fílinum þeim enum mikla er fyrr var getit ok gnæfir yfir liðinu til at jafna sem einn hár turn yfir þeim borgarveggjum er um hann standa.

Þá mælir hann. "Hér hefi ek fyrir fundit um síðir þá mannraun er undrask má hvílík er, ok mínum áhuga er hœfilig. þvíat nú eigum vér at berjask við halftroll, ok þó við ágæta menn í ǫðrulagi."

Svá mælir hann ok snýsk síðan í vinstra fylkingararm. þvíat þar sækir Porus at í ákafa. Þessir af Grikkjum fylgja konunginum nú fremst ok fastast er svá heita. Ariston ok Polidamas. Ariston drepr þann mann er Rubicus hét. Polidamas á vápnaskipti við þann af Indíamǫnnum er Candeceus hét. Ok í því er Candeceus vill keyra spjót sitt á enum gerzka, þá ríðr at honum einn af Grikkjum sá er Glaucus hét ok veitir honum þat er hann hafði ǫðrum ætlat. Leggr ígegnum hann ok hrindr honum dauðum til jarðar. Þessu næst eru Grikkir komnir fram í miðjar fylkingar Pori. Ok þá er hann sér þat, eggjar hann at fram skyli keyra móti riddara liði Alexandri alla þá fíla er þeir hafa. Ok nú tekr lið hans heldr at losna, þat kykvendi er miklu skinna á fótum en hestar.

Grikkir hopa þá lítt á hæl. Skjótask þeir stundum at þeim er á fílunum sitja, ok gefa þeim ekki góð slǫg. Stundum víkja þeir undan at þeir megi forða sér við fílunum er þeir fara at þeim. Þat var ok Indíamǫnnum harða þungt þar er þeir hǫfðu handboga at jǫrðin var svá blaut at bogahálsinn beit svá langt í jǫrðina niðr hvert sinn er hann þurfti at benda at þat mátti varla gera.

Ok nú gerisk flóttakurr í liði Pori. Þvíat hræzlan dróttnar mǫrgum meirr en boð. Sumir eggja enn af kappi at eigi skyli rjúfa fylkingina. Þat var þó meiri hluti liðsins, er sér lét líka at undan væri haldit.

Þá fær Porus enn talt huginn í þá at fylkingar hans þótt þær hefði nǫkkut losnat komask vel í lag. Ok nú lætr hann af nýju keyra fram fílana á lið Grikkja. Hræðilig váru þau kykvendi at sjá, en var hræðiligra at heyra til þeira. Eigi at eins felldusk hestar Grikkja við ǫskralig læti þeira, jafnvel urðu margir menn í liði þeira felmsfullir við, loptit sjálft skalf ok af ótta fyrir þessa sǫk. En þat má þó tortryggva er sýnisk.

Ok við þenna gný er varð af er Porus lét keyra fram fílana ok ógurlig læti þeira þá verðr þat at segja er þó er fáheyrt í þessi sǫgu at lið Alexandri tekr at losna ok fýsisk at flýja.

Ok þá er konungrinn sjálfr finnr þat, þá tekr hann at eggja sína menn ok frýr þeim hugar í ǫðru lagi. Ok nú með eggjan ok frýju fær hann brátt skekit ór þeim alla æðru. Láta þeir nú drífa þykkt á fílunum, ok þeim er á baki sitja skot ok spjót. Mǫrgum gefr ok áræðit svá óvarliga fram at ganga, at fílarnir troða þá undir fótum sér. Látask þeir svá ok gefa sínum félǫgum á sér dœmi at þeir skyli meirr fyrir sjásk.

Bardagi þessi stóð lengi með miklum efa hvárir sigrask myndi. Þat má ráða at líkendum þótt meistari Galterus geti þess eigi í bók sinni, at lið Alexandri þat er hann hafði eptir látit ǫðrumegin árinnar mun vel hafa mátt koma til þá er eigi váru fjándmennirnir fyrir at taka við festum þeira. Því næst taka Grikkir þat ráð at sumir skulu hlífa sér ok ǫðrum, en sumir ganga at með bolǫxar, ok skera fætr á fílunum þar til er þeir falla, ok svá þeir er þeim hǫfðu á baki setit. Verðr nú mikit mannspell í liði Pori. þynnask fylkingar hans mjǫk. ok skamt er at biða at flótti kemr í liðit. Ok svá skiljask Indíamenn við sinn lánardróttin at hann sitr eptir á fíl sínum einn milli sinna fjándmanna nema sá með honum er stýrði fílinum var ok eptir.

Grikkir láta drífa skotvápn ǫllumegin at Poro. en hann vill aldrigi flýja. lætr hann svá sem hann hafi sjau manna fjǫr. skýtr ok ímóti á Grikki báðum hǫndum. gerisk nú þó sárr mjǫk. Ok þá sér hinn er stýrir fílnum at konungr mun látask brátt fyrir atsókn Grikkja. tekr hann þá þat ráð útan vilja konungsins at hann snýr fílinum ok keyrir hann sem fastast. Ok þá er hann geysisk fram verða Grikkir frá at støkkva. þvíat þeir þykkjask betr hafa er eigi verða fyrir honum.

Nú ríðr fram Alexander ok hleypir eptir Poro sem hann má mest af taka. ok þegar er saman heimtir með þeim þá skýtr Porus at honum títt ok hart, ok fyrir skotum hans, þá fellr hestrinn Bucifal undir Alexandro ok lætr líf sitt sá hestr er einn saman var makligr at bera slíkan hǫfðingja. Var ok þat til marks hversu góðr konungi hafði þótt hestrinn at hann gaf nafn hans einni borg þeirri er hann lét gera síðan. Nú fær hann sér hest annan. ok meðan hann skiptir hestum þá setr Porus undan nǫkkut.

Bróðir hans hafði gengit til handa Alexandro er Taxilus hét. hann var ok konungr. þessi enn sami Taxilus heldr ok eptir Poro sem hann mátti. ok eggjar fast at hann skyli gefask upp í vald Alexandri. segir at honum man reynask sem ǫðrum gott at heita á miskunn hans.

En þóat Porus væri mæddr mjǫk af blóðrás þá vaknar hann þó við er hann kendi mál bróður síns. lítr nú við honum heldr hermiliga ok mælir. "Ertu þar bróðir," segir hann, "skemðar fullr en tómr trúnaðar hefir svikit mik ok ríki mitt. sé nú hvárt ek skal hafa ráð þín."

Ok þá lætr hann fara spjót er hann helt á at einum ungum manni er sótt hafði eptir honum. Þat flýgr ígegnum hann. ok þarf hann eigi fleira. en Porus heldr enn undan. Ok því næst fellr niðr fíllinn undir honum, þvíat hann var sárr til ólífis.

Porus var þá ok svá máttfarinn at hann mátti eigi standa á fætr sína. ok þá kemr at Alexander ætlar hann dauðan. biðr sína menn fletta hann. En fíllinn tekr þá at verja hann ok bítr þá er at honum vildu starfa. Ok í þeirri svipan glefsir hann í klæðin hans. ok slǫngvir honum á bak sér. ok leitar upp at standa. en þá lágu þó iðrin hans úti. Ok í því er hann kostar upp at rísa, gengr vindr ór fílnum.

En þegar er Alexander mátti þekkja at líf var með Poro, þá sigrar mildin með honum þá heipt er hann hafði til hans haft. ok þá mælir hann.

"Hví vartu svá óðr ok ørr þar er þú hafðir spurt til at vér hafum aldregi ósigr farit at þú þorðir at halda við oss orrostu."

"Þvíat þú spyrr mik," segir Porus, "þá skal ek með einorð svara þér. Þar til er ek freistaða við þik at keppa, var engi sá undir heimssólinni at ek ætlaða at til jafns myndi komask við mik. Ok vissa ek at ek átta mikit undir mér þar til er ek reynda þinn krapt ok hamingju. En nú má sjá slík málalykð sem orðin er okkar í milli at þú ert mér miklu máttugri. Við þat uni ek þó at engi hefir hér til djarfligari við þér risit en ek.

Vil ek þat ráð eiga með þér Alexander, at þú stœrisk eigi mjǫk af þessum atburð. máttu taka dœmi á mér at verða má svá at nǫkkurr komi þér á kné. Engi mætti sá mikill þykkjask er hann þverr eigi seinna en hann vex, þegar er hamingjan vill svá. Ágjarn maðr syrgir meirr sinn skaða, en hann fagnaði áðr af því en hann hefir fengit. ok því er kenniligra at klifa skemra en veggirnir vísar ok falla lægra. Ger svá vel Alexander. still heðan af framgangi þínum. hugsa svá at hann er valtr vinr. þvíat hon kann eigi staðug at vera."

Svá mælir Porus. En Alexandro finsk mikit um er sá maðr er með ǫllu var yfirkominn hefir ekki skekisk í huginum ok svarar svá djarfliga sem hann hafi sigrazk í þeira skiptum. Ok nú gerir Alexander í móti því er flestir ætluðu. ok gefr Poro grið. lætr alla stund á leggja at lækna hann. Ok síðan er hann varð heill gefr hann honum aptr ríki sitt. ok eykr þat mjǫk ór því sem áðr hafði verit svá at varla myndi Porus vænta sér af honum meiri sæmðar þótt hann hefði verit áðr jafnan fullkominn vinr hans.

Síðan er Alexander hafði lagit Porum undir sik sem nú hefir sagt verit, þá þykkir honum sem allar úthálfur austrríkis mynni lausar liggja fyrir heðan ífrá. Ok nú flytr hann her sinn til úthafsins sjálfs. ok leggr undir sik þær þjóðir er þar byggja. ok skattgildir þá konunga er þar réðu lǫndum. Frá því er at segja at þær þjóðir er Saudrache heita, þora þó at rísa við. ok lykja sik í borg einni sterkri þeirri er Alexander sækir til.

Hann hefir látit gera stiga sterka, ok svá breiða at margir máttu ganga upp eptir í senn. Ok síðan er þeir váru bornir at vegginum, þá leita Grikkir upp at ganga. Konungrinn sjálfr komsk fyrst á vegginn. Ok þá láta borgarmenn drífa skotvápn at honum ór kastǫlum þeim er á veggjunum váru svá þykkt at hann fær varla við haldizk þar er hann er staddr. en øngir komask aðrir upp.

Ok þá er Grikkir sjá at konungrinn mun látask þar er hann er kominn eða verða gefask upp í vald óvina sinna, ef þeir komazk eigi skjótt til fulltings við hann, þá gefa þeir ekki gaum háska þeim er fyrir var. Ok nú teksk eigi betr til en svá at því meirr er þeir vilja skunda til fulltings við hann, því seinni verða þeir. Svá margir geysask þeir í senn upp í stigana at þeir bresta í sundr. Hrapar nú hverr ofan þar er hann var áðr kominn. Skiljask þeir svá við Alexandrum at hann er einn eptir á vegginum. Ok þvíat þeir vænta honum ekki lífs, ef hann hefsk þar lengr við, þá kalla þeir á hann ok biðja at hann skyli steðja ofan í fang þeim.

Hann tekr þó annat ráð, ok þat er fæsta myndi vara. Þá er hann má eigi við haldask á borgarvegginum, hleypr hann inn í borgina er full var af hans fjandmǫnnum. Þvíat hann vildi sik eigi þat henda láta er aldregi hafði fyrr orðit at hans óvinir gæti á bak honum at sjá.

Þar hafa menn átt um at rœða hvárt Alexander konungr hafi meirr sýnt í þessu verki rǫskleik eða rasan fyrir ráð fram. Jafnt bæði segir meistari Galterus er versat hefir sǫguna, þóat þat megi kalla hvárt ǫðru gagnstaðligt.

En svá gætti hamingjan enn síns fóstrsonar Alexandri at hann kom standandi niðr í borgina. Barðisk hann ok þegar, svá at ekki var hægt at festa hendr á honum. Svá hafði hon ok fyrir honum búit at eitt tré mikit þat er laurus heitir stóð í bak honum. Snýr hann þar at herðunum. ok má þá framan at eins at honum ganga. ok hlífir þar skjǫldrinn. Borgarmenn sækja nú at honum svá margir sem við megu komask. ok skjóta at honum þvíat øngir þora at ganga í hǫggvaskipti við hann.

Svá stóð mikil ógn af hans frægð er fór um allan heim. Máttu þeir ok þar skilja at hann stundaði þat eina at hafa sem flesta fyrir sik, þar er hann mátti ekki vænta sér undankvámu. Þótti þeim ok veiðr í hendi vildu þeir því fara at sem gætiligast.

Skjǫldr hans var nú skúfaðr allr af skotum, ok rúfaðr víða. hjálmr hans gerisk ok lamiðr mjǫk af grjóti. ok fyrir mœði sakir fær hann eigi staðit upp. Þeir er næstir standa starfa þegar at honum er hann er fallinn. ok vilja fletta hann. en þeir fá þau erfiðislaun at hann drepr af þeim tvá með sverði er hann heldr á. Ok eptir þetta leiðisk borgarmǫnnum at ganga svá nær honum.

Rennr nú svá mœði af konunginum at hann fær komizk á knéin. ok skamt er at biða at ǫr flýgr at honum. ok hœfir ena hœgri síðuna. ok verðr hann sárr mjǫk. ok ór sárinu flýtr svá mikit blóð at hann ómegnir brátt. Við leitar hann at kippa ǫrinni á brott ok fær eigi. hnígr hann nú aptr at því mikla tré er stóð at baki honum. ok gefr upp vápnin. sá enn indverski er sent hafði skotit hleypr þegar at. ok vill fletta konunginn enn sem enir fyrri. ok þá er konungr kendi at hann hafði hendr at honum þá mælir hann.

"Hǫfuðskǫmm. veiztu eigi at ek em konungr Grikkja." ok í því er hann mælir svá, þrífr hann til sverðsins hjá sér. ok leggr á þeim er yfir honum stóð. ok lætr hann fá slíkt erindi sem ena fyrri. Ok þá mælir hann enn: "svá samir Alexandro at búa fyrir áðr hann fari af heiminum. skaltu vera," segir hann, "til ens dauða ǫrendreki minn til heljar. ok boða mína þangatkvámu." Ok þá leitar hann enn við upp at standa. ok fær eigi. þó gerir hann þat er hann má, biðr nǫkkurn af borgarmǫnnum eiga við sik hǫggvaskipti ok afla sér þess ágætis at hann hafi komit yfir Alexandrum.

Frá því er nú at segja at fjórir af Grikkjum fá komizk upp á borgarvegginn. þeir er svá eru nefndir. Pentestes. ok Timeus. Leuernacus. ok Aribolus. þessir ryðja sér gǫtu ekki vægiliga. ok koma þar fram um síðir er konungr var fallinn undir trénu. hverr þeira keppisk við annan at verja sinn lánardróttin sem bezt. ok þar látask þeir þrír fyrir fótum honum. en Aribolus stendr einn upp. ok er þó sárr mjǫk.

Borgarmenn boða nú Grikkjum út af vegginum þau tíðendi at konungr þeira sé fallinn. En þeim bregðr eigi svá við þessa tíðindasǫgn sem opt kann verða, þá er menn missa hǫfðingja sinna at þeir felmti fyrir ótta sakir. heldr keppask þeir við at meirr at brjóta vegginn sem skjótast. ok skora hann í sundr með bolǫxum. en gefa engi gaum háskanum er hekk yfir hǫfði þeim.

Fá þeir nú brotit vegginn. ok komask í borgina. er nú ekki gott at verða fyrir þeim. Þvíat hverr er Grikkjum mætir, ætla þeir at Alexandri myni nǫkkut grand hafa gǫrt. ok svá eru þeir óðir at þeir drepa hvert mannsbarn er í var staðinum. Konung sinn finna þeir lifanda. ok þó sáran til ólífis eptir því sem flestir ætla. Flytja þeir hann síðan heim í herbúðir sínar.

Enn bezti læknir sá er Tritolobus heitir er til fenginn at græða sár hans. Ok þá er hann finnr at krókr stóð í síðusári því er Alexander hafði fengit, þá þorir hann øngar atgerðir at hafa. Hann sér at hann fær eigi á braut komit nema mjǫk sé skorit til. Ok þykkir honum ósýnt at konunginum dugi þat. Þykkisk hann vita vissan bana sinn ef konungr lézk af hans atgerðum.

Ok er konungr finnr at Tritolobus treystisk eigi upp at bera þat sem honum býr í skapi, þá mælir hann: "ef þú sér at eigi má græða þetta sár, þá skaltu minka meinlæti mitt ok gera mér skjótan dauða með harðri lækningu. Ver eigi hræddr um þitt líf. ekki skal þik til saka þvíat eigi fær þú við ǫrlǫgum mínum gǫrt."

Við þessi orð konungs styrkisk mjǫk Tritolobus læknir í huginum. ok kallar á munu hætta at skera til ǫrvarinnar ef konungr vill gefa orlof til at honum sé haldit meðan. segir eigi munu duga ef hann bregðr sér nǫkkut við atgerðina.

"Eigi er þat fagrt," segir Alexander til læknis, "at konungr láti binda sik eða halda sér, þvíat hans vald á jafnan frjálst at vera." ok þó ræðr Tritolobus til at skera ok kippir síðan í brott ǫrinni.

En konungr bregðr sér øngan veg við. svá fellr mikit blóð ór sárinu at skamt líðr áðr óvit rennr á hann. Ok allir þykkjask þat sjá vinir hans er yfir honum standa at skǫmm saga mun frá honum verða ef eigi staðnar blóðrásin. Brátt fara nú þau tíðendi um herinn allan at konungr sé kominn at bana. Ok við þetta gerisk ótti mikill í liðinu ok kveinsamligr kurr at hans myni við missa. Eigi léttir því fyrr en læknir fær stǫðvat konungi blóðrásina. Ok er þau tíðendi spyrjask at sǫnnu at hann gerisk lífvænn, þá fagnar allr herrinn eigi nú minnr en fyrir skǫmmu syrgði hann. Skiptask síðan í sveitir ok drekka fagnaðarǫl í þá minning er þeir spyrja ok sjá sinn herra heilan er áðr þótti þeim látinn vera.

Síðan er Alexander var aptrbatinn, ok þó eigi svá at yfir veri grœtt sár hans, þá vill hann eigi lengr um kyrt sitja. Lýsir hann yfir því at þá skal herja á þær þjóðir er byggja við úthafit sjálft. Í ǫðru lagi vill hann eptir leita hvar áin Níl sprettr upp er heiðnir menn gátu margs til. en øngir vissu. Þeir brœðr Porus ok Taxilus Indíalands konungar skulu fá honum skip til þessar ferðar.

Enn er hǫfðingjar hers ens urðu varir við þessa ráðagørð konungs, þá ganga þeir fyrir hann. Hertogi sá er Craterus heitir flytr með einorð þat er þeim býr ǫllum í skapi ok mælir svá.

"Góði herra. vita vildim vér hvar yðr ágirnd skyli stað nema, er yðr vinnsk eigi at fullu heimr þessi yfir at vera. Ok þóat þér vilið nú eigi sjá fyrir yðarri heilsu er oss þykkir enn of lítil vera, þá samir yðr þó vel at sjá ráð fyrir yðrum mǫnnum þeim er ǫll heimsbyggðin hatar fyrir yðrar sakir. En gjarna viljum vér at þú leiðir oss enn í svá margan ok mikinn háska sem þér ljóst, ef þú vilt nú þyrma sjálfum þér. Eða hverr mun fyrir oss sjá ef vér missum þín.

Engi af guðunum hefir þér langlífi heitit. eða hví viltu sjálfan þik hafa í mikilli hættu. þótt þú takir lítit upp þá er þú herjar á herfiligar þjóðir, þér et fátt gott hafa um at leiða. Ómakligt er þat at sú mikla frægð er þú hefir fengit fyrirfarisk svá at þú látir fyrir þeim er lítils eru verðir, eða vaxir eigi við þótt þú verðir efri."

Slíkt sama rœðir Tholomeus ok aðrir hǫfðingjar, ok biðja þrátt at konungr skyli þekkjask þeira ráð. Alexander konungr kann sínum mǫnnum mikla þǫkk fyrir er hann finnr með þeim slíkan góðvilja til sín. ok andsvarar svá þeira ræðu.

"Mjǫk em ek," segir hann, "skuldbundinn við yðr. eigi fyrir þessa sǫk at eins er þér birtið mér í dag svá mjǫk yðra ást at þér vilið meira virða mitt líf en yðart, heldr ok fyrir því at þér hafið allan lófa við lagt at efla mik frá upphafi míns ríkis ok hér til. En eigi sýnisk mér á þessa leið þat er þér hafið rœtt. þvíat eigi vil ek fyrir lið leggja þat er ek hefi upp hafit at auka mitt ríki. Hirði ek eigi um langlífi. undir því þykki mér at frægðin fari eigi í mold með mér.

Óþrifnir menn ok þrǫngbrjóstaðir láta sér undir øngu jafnmikit þykkja sem at lifa lengi. En mér þykkir meira vert at vera yfirkonungr heimsins ok hafa sigr sem optast, en bíða elli ok ǫrvasa aldr. Ok ef ek tel allar gjafar þær er hamingjan hefir mér gefit ok þau frægðarverk er vér hǫfum unnit, þá má ek víst svá virða at ek hafa lengi lifat. Vér hǫfum sigrat Asiam ok erum nú nálega komnir til heims enda. Gjarna vilda ek at guðin reiddisk mér eigi, þótt ek mæla þat er mér býr í skapi. Heimr þessi er alls of þrǫngr ok oflítill einum lávarði.

Ok þat er upp at kveða er ek hefi ráðit fyrir mér at í annan heiminn skal herja þá er ek hefi þenna undir mik lagt allan. Ok langar mik til at vér megum sjá náttúru þess heimsins. En þóat þér vilið eigi fylgja mér, þá man ek gjarna fá aðra er fúsir munu berjask undir mínum merkjum. Liðskortr man mér aldrigi verða hvar sem ek vil herjað hafa. Ok ef hamingjan vill, þá þykki mér vel at ek enda minn aldr með ágæti í slíku starfi."

Svá mælir hann ok síðan biðr hann sína menn þá er honum fylgja skunda til herskipanna er þá lágu búin. en allir svara sem eins munni at honum vili fylgja hvert er hann vill. ok því næst er blásit til brottlǫgu.

Alexander konungr heldr nú skipastóli sínum í úthafit sjálft. En í annan stað er frá því at segja at náttúran minnisk á þat er henni þykkir Alexander hafa svívirt sik ok heiminn þá er hann lét at hann væri of þrǫngr ok of lítill einum herra yfir at vera, ok því er hann ætlaði at rannsaka þá hluti er hon vill leynda vera láta. Ok þvíat henni liggr í miklu rúmi þessi vanvirðing er Alexander hefir gǫrt til hennar, þá gefr hon upp alla þá skepnu er hon hafði áðr til tekit at semja. ok leggr leið sína til helvítis. ok hylr sik með skýi nǫkkuru. Hvar sem hon ferr, þá ríss ǫll skepnan upp í móti henni, ok lýtr sem sinni móður.

Jǫrðin, loptit ok lǫgrinn vegsama hana sem verðugt er. ok biðja at hon skyli fjǫlgask láta ok vel frævask alla þá hluti er hon hefir hverju þeira á hendi fólgit. Þar ímót mælir hon til þeira blíðliga. ok biðr at ǫll skepnan skyli vandliga varðveita þat lǫgmál sem hon hefir hverri þeira sett. Segir hon ok þeim er eptir spyrja hvert hon ætlar at fara, ok fyrir hverja sǫk, en þat er at steypa ofsa konungs þessa er skelfir skepnuna jafnvel sæinn sem jǫrðina. Ok nú býðr hon at jǫrðin skyli opnask í einhverjum stað. ok þar gengr hon niðr eptir þeim stíg er liggr til myrkra héraðs.

Úti fyrir helvítis durum ok utan undir borgarveggjunum byggja þær drósir er yfrit vald hafa hér á jarðríki þóat þær sé þar óðalbornar. Ein af þeim er Auaricia þat er ágirni móðir annarra lasta. Sú er hennar iðn, at hon felr fengit fé þar er sízt megi finnask. hana þyrstir ok því meirr til gulls ok annarra auðæva sem hon fær þau meiri. Þar er ok Superbia, þat er drambsemi. Hennar athǫfn er sú at skelkja jafnan at ǫðrum, þykkjask yfir ǫllum, vilja eigi vita sinn jafningja.

Þar byggvir ok Libido, þat er lostasemi, hon veltisk þar í vellanda leiri ok brennr sárliga. Ebrietas á þar ok bygð, þat er ofdrykkja. Hon klígir mjǫk ok fær varla staðit á rétta fætr. Þar er ok Gula, þat er offylli með stóra ropa ok stynfullan kvið. Þar er ok Ira, er vár tunga kallar reiði. Hon gleymir sjálfri sér, rasar g þangat er ákefðin eggjar hana, þyrmir eigi sér heldr en ǫðrum. Þar hefsk ok vel við sá er leikr sér at lymsku ok prettum.

Detractio sitr ok í þessi sveit, þat er áleitni. Hon hefir illt lundarni lotit af illum tilbrigðum, því at ofundin er hennar móðir. Þat er hennar sýsla at draga afleiðis þat er hon má eigi dylja at ǫðrum beri vel, ok minnka í sinni ræðu þess lof er eigi má leynask. Þar á bygð Adulatio, þat er veinorð er opt sækir heim hǫfðingja, ok hefir í þessi old svá mikinn gang, at mǫrgum er engi hlutr kærri. Hon dreypir í eyrun þeim smeykiligu eptirmæli ok drepr svá ǫndina með dauðligu eitri.

Svá er sagt at þá er náttúran fór þar hjá sem þessar snótir sátu utan undir borgarveggjunum sem sagt var, at hon lítr um ǫxl til þeira ok heldr óblíðliga ok síðan gengr hon í borgina stefnir til þeirar dyflizu er full er af eilífum eldi þeim er brennir syndugra manna sálur, ok þó eigi með einum hætti. Því at í þeim bruna kveljask allir því meirr sem þeir hafa meira gǫrt til aflaga í þessum heimi. En þeir er lítt hafa misgǫrt eða ekki, ok fyrir þá eina sǫk eru þar at þeir hafa eigi verit hreinsaðir af enni gǫmlu synd, þá grandar þeim þessi eldr lítt eða ekki svá sem sólar hiti þá er hann kann mestr verða á sumarit, gerir heilum manni ekki til angrs, en sjúkum er hann harðla þungr.

Ok þá er myrkra hǫfðinginn þekkir at náttúran sjálf er kominn til hans herbergja þá gefr hann upp sýslu sína þar er hann sópaðisk áðr um í miðjum helvítis loga ok keppisk við at auka kvalirnar. Hann skiptir yfirlitum, þvíat hann vill eigi skelfa náttúruna. Leggr nú niðr drekahǫfuð þat et ógǫrliga er hann bar áðr, en tekr nú upp þá ena bjǫrtu engils ásjónu er náttúran hafði gefit honum. Ok hann bar þar til er ofmetnaðrinn œrði hann svá at hann vildi jafnhátt sitja skaparanum. Ok nú gengr hann ímót henni, en þegar er náttúran sér hann þá mælir hon til hans.

"Heyrðu glæpa faðir er refsar þat sama sem þú eggjar manninn til at gera. þik em ek komin at finna sú sama náttúra er þér fekk þenna myrkrastað til herbergis þvíat þú vart nǫkkur at vera þótt þú værir útlagr gǫrr ór himinríki fyrir þinn ofmetnað. en þat er mitt ørendi at bera fyrir þik þá kveinstafi er sameignir eru bæði guðum ok mǫnnum.

Ok veiztu hversu sá enn mikli Alexander tekr um at brjótask með sinn ofsa er þrim sinnum hefir sigrat Darium konung, ok undir sik hefir lagt allt Asiam, ok enn ágæta konung Porum með ǫllu hans ríki. Ok þó þykkir honum eigi þǫrf vinna þvíat nú stefnir hann í úthafit sjálft, ok ætlar ef honum byrjar at koma þar sem Níl sprettr upp, ok herja síðan í paradisum. Ok ef þú geldr eigi varhuga við, þá man hann ok herja á yðr helvítis búana.

Ok fyrir því gerðu svá vel fyrir mínar sakir ok þínar, hept hans ofsa ok hegn fyrr en síðarr. eða hver frægð er þér í at hafa komit enum fyrsta manni á brott ór paradísu enn slægsti ormr ef þú skalt þenna mann láta fá með valdi þann ynniliga stað ok innvirðuliga."

Ok er náttúran hafði svá mælt, ok fjándinn heitr gjarnsamliga at fylla hennar vilja þá ferr hon í brott. Ok þegar í stað kallar fjándinn með ógǫrligri rǫddu svá at heyrir um allt helvíti ok borgin skelfr af, ok biðr at ǫll hirð hans skyli saman koma í þeim stað er svá er háttaðr at þar er plaxa nǫkkur horðnoð af eilífu frosti, hulit af snjó þeim er eigi kann þiðna. Þær skulu kveljask andir vándra manna, þá er þær koma ór eldinum, at þær missi aldrigi frosts eða bruna. Þat fylgir ok þessu at sá er hann vill æ misgera meðan ǫndin fylgir líkamanum skal eigi mega deyja frá slíkum kvǫlum.

Nú þá er myrkra hǫfðingjar kómu saman í þessum stað er frá var sagt, þá kveðr enn forni fjándi sér hljóðs. ok biðr at allar sálur skyli ok láta af þeim aumliga ym er þær eru vanar at hafa. ok síðan segir hann hvert erendi náttúran hefir þangat haft ok eptir þat mælir hann svá.

"Hvat ætlið þér félagar mínir hvar stað man nema ofsi konungs þessa er náttúran hefir frá sagt ef hann fær tóm til at vinna slíkt á jarðríki sem hann hefir vilja til.

Ekki kvíði ek því en heyrt hefi ek at hann ætli jafnvel at koma á hendr oss ok herja heðan salur þær er vér hǫfum undir oss dregit veit ek þó þat er meirr bítr á mik at fœðask mun á jarðríki nǫkkurr maðr undarligat getinn ok undarliga borinn en ek mega skilja. Þessi man brjóta þessa ena sterku borg, ok byða várt ríki með einu tré því er of mikill tími man fylgja. Ok þvíat þessi maðr man vera sterkum sterkari þá varir mik at hann muni mikit herfang draga ór hǫndum oss.

En þat er nú til at sinna at þér dauðans dróttnar gefið gaum at eigi gangi þessi maðr yfir yðr. ráðið honum banaráð at eigi sigri hann oss þótt einnhverr skyli sá verða."

Varla hafði andskotinn til lykða leitt sitt ørendi þá er Proditio stendr upp ok andsvarar. þat er vélin. "Harðla lítit starf" segir hon "at gera þat er þú býðr. Ek á þat eitr er svá sterkt er, at engi hlutr fyr haldit því nema hrosshófr. þat skal gefa Alexandro í víni at drekka. Ok til þess gefr nú vel ok hógliga.

Þvíat minn fóstrson er Antipater heitir einn hǫfðingi í her Alexandri sá er þat skaplyndi hefir er mér líkar. Kann láta fagrt þóat hann hyggi flátt, ætlar á fund hans. Þvíat Alexander hefir stefnt honum til sín í Babilon, ok vill enn hafa hann í herferðum með sér, en honum leiðisk sá starfi, þvíat hann tekr at eldask. Sjá enn sami man fúss ok feginn taka við ørendi mínu. Ok ef svá er sem mér þykkir, at af þeim gyðjum er nóttin hefir getit finsk engi mér mátkari, þá skal ek fara upp til jarðríkis ok hafa þann hóflausan mann í helju með eitri mínu ok umstilli fóstrsonar míns."

Svá mælti hon en allr þingheimrinn þakkar henni ok lofar hennar fyrirhyggju er hon hefir við búizk at sigra þann með drykk, er áðr varð aldrigi sigraðr í bardaga. Ok nú tekr vélin sér fjaðrham ok flýgr.

Svá er sagt at hon kømr upp í Sikileyju. Ok hvar sem hon flýgr þá drýpr eitr af vængjum hennar. Eigi nemr hon staðar fyrr en hon finnr lærisvein sinn Antipatrvm. Ok síðan er hann hefir tekit við hennar ørendi, ok hon hefir gefit ráð til hversu með skal fara svá at framgengt megi verða, þá ferr hon heim ofan til helvítis.

Nú er at segja frá Alexandro at hann fær andviðri stór er hann kemr í úthafit, svá at hann verðr aptr at snúa skipastóli sínum. Ok nú ætlar hann til Babilonar, ok skipa þar ríki sínu. En síðan ætlar hann at herja vestr í Affricam, ok leggja svá undir sik vestrhálfu heimsins. Ok eptir þat ætlar hann norðr hingat í Evrópam, ok svá fremi norðr yfir Mundio fjall, er hann hefir áðr kent Rúmverjum at þjóna Grikkjum. Ok þat hefir hann í hug sér at venda eigi fyrr heim til Grikklands, en hann sé einvaldskonungr yfir ǫllum heiminum. Nú sendir hann orð greifum er yfir Syrlandi eru, at þeir skyli láta fella merkr til skipagerðar. ok þeir gera sem konungr býðr.

Nú er þar komit er meistari Galterus er versat hefir sǫgu þessa vill enn nǫkkut rǫða um tiltekjur Alexandri ok segir svá.

"Hvar ætlar ágirni þín enn mikli Alexander staðar at nema. Hon man aldrigi sodd verða þóat þú fáir allan heiminn undir þik lagit. Blekðr ertu nú. Þú vill enn búask til hernaðar, en veizt eigi at þér er búinn sá drykkr er stǫðva mun þorsta þinnar miklu ágirni, er þú hefir haft. Þvíat sá enn vándi svikari Antipater er nú kominn til Babilonar, ok berr þar saman með sínum jafningjum þau ráð er hann ætlar at þik skyli bíta."

Nú tekr hann at ásaka hamingjuna, ávítar hann ok jafnvel guðin sjálf, ok mælir svá.

"Hví erut þér guðin svá óð orðin. Eða hví viltu hamingja bregðask þínum fóstrsyni, ok þola þat at hann sé svikinn, ef þú mátt eigi gera við því er ǫrlǫgin bjóða at Alexander skyli brátt látask. Ger hann þó varan við svikin ok kom því við at heldr verði honum vápn en eitr af skaða. Þvíat með þeim hefir hann misgǫrt mest, en dauði man sá þykkja vegligri. En vera kann at guðin fær eigi sigrat hann opinberliga með vápnum, ok verði þau með eitrinu at stelask á hann. Ok því er honum virðuligra at látask heldr fyrir eitri, at þá má svá virða at guðin þykkisk vanfœr til at sigra hann prettalaust."

Nú er aptr at snúa til sǫgunnar, ok frá því at segja áðr en Alexander látizk, at hamingjan ok frægðin gerir hann einvaldshǫfðingja yfir heiminum. Þvíat síðan er spurðisk um vestrhálfu heimsins ok norðrhálfu, at hann hafði undir sik lagit allt Asiam, þá stóð ǫllum hǫfðingjum svá mikil ógn af honum, at allir vildu heldr þjóna honum, en hætta til at rísa við.

Ok svá er sagt, at konungar vestan ór Affrica, af Spáni ok Sikiley, af Italia, ok norðan um fjall, ór Frans ok Saxlandi taka allir eitt ráð, ok leita svá at stǫðva hernað Alexandri at þeir senda menn sína með ágætum sendingum til hans ok bréfum þeim er þat vátta at þeir vilja allir honum þjóna. Ok þeir hǫfðingjar gera margir sína menn til hans með slíkum erendum, er undarligt má þykkja at heyrt hefði nafn Alexandri. Svá ungt var hans ríki.

Sendimenn konunganna stefna til Babilonar, ok vilja þar bíða tilkvámu Alexandri. Ok þá er Alexander spyrr þessi tíðendi at allr heimr vill til hans leita ok sendimenn hǫfðingja bíða hans í Babilone, þá skundar hann þangat með her sinn. Ok nú ríðr hann í borgina með miklum prís. Borgarlýðrinn gengr ímót honum með allri blíðu ok sínum bezta búnaði.

Síðan stefnir hann þing, ok lætr þá sendimenn ná máli sínu. Ganga þeir fyrir hann, ok byrja honum sín ørendi. Ok þá er þeir hafa sannat með fǫgrum gjǫfum ef þeir hafa flutt, ok seint er at telja hvílíkar verit hafa, at allr heimr vill honum þjóna, er sagt at hann hafi svá svarað.

"Guðunum sé þǫkk er oss hafa gefit jafnvel at sigra þær borgir ok þau ríki er vér hǫfum eigi sét ok þat er ok yðr hamingja," segir hann til sendimanna, "eigi síðr en var er þér hafið gefizk upp í várt vald bardagalaust." Ef Darius konungr hefði tekit slíkt ráð, þá skylda ek hafa miðlat honum svá mikit ríki sem hann kynni sjálfr at beiðask. Má þar taka sǫnn dæmi til er Porus konungr er at ek kann mildr vera þeim er mér vilja þjóna þó at þeir sé tregir til. En þeir er þrautarlaust vilja mínir menn gerask, skulu þat finna at ek vil unna þeim frelsis fyrir sinn góðvilja. en eigi þess at þeim þykki þrældómi líkt at þjóna Alexandro."

Síðan er hann hafði svá mælt til sendimanna, þá rœðir hann til riddara sinna, "Margfaldliga þǫkk á ek yðr at kunna. Ok miklu góðu á ek yðr at umbuna þvíat þér hafið svá mikit starfat með yðrum hvatleik at ǫll jǫrð hefir þagnat í váru augliti. Verðugt er at þér hafið góðan hǫfðingja yfir yðr, met ek ok svá at ek sé makligr at hafa slíka riddara undir mér. Mǫrgu sinni hafið þér þolat heitt eða kalt fyrir mínar sakir. Hafið þér ok mikit í aflat. Þvíat yðr stórvirki er seint at telja, er sigrat hafið Darium ok Porum ok jafnvel risana sjálfa.

Ok þvíat nú er nær ekki við at brjótask í þessum heiminum, þat er várr frami megi vaxa við, en oss hæfir eigi at várr hvatleikr dofni af atferðarleysi. Þá gerum svá vel ok leitum þeira er byggva annan heiminn, at vár frægð ok kraptr láti engis ófreistat þess er til fremðar sé, ok vér megum allan aldr lifa í lofligri frásǫgn þeira, er vár stórvirki vitni ritat hafa. Þat hǫfum vér lesit í fornum bókum, at fleiri sé heimar en einn. Ok vist uni ek því illa er ek skal enn eigi hafa sigrat einn til fulls.

Vituð er þat at Rúmverjar ritaðu fyrir stundu til mín með þeim manni er Emilius hét ok kǫlluðu mik þá konung sinn. En nú hefi ek spurt at þeir vili við oss rísa. Ok þvíat ek vil at fullgǫrt sé þat er auki yðra frægð, þá skal nú þessu næst halda til Rúmaborgar ok brjóta hana niðr, en herja síðan í annan heim."

Svá mælir Alexander konungr, slítr síðan þingit. Ok er þá komit at kveldi dags, þat gerisk þá fyrst til tíðenda, at stjǫrnurnar koma seinna upp ok gefa minna ljós af sér en þeira náttúra er til. Ok þær stjǫrnur er leiðsǫgumenn eru vanir at marka í hafi til stefnu sinnar, sýna sik eigi á þessi nótt. ok því þorðu þeir eigi at sigla er þá váru í hǫfnum staddir.

Svá sýndi heimrinn af sér mikla hryggð fyrir dauða Alexandri, sem hann ok ǫnnur skepna bendi burð hans með stórum undrum. Þvíat þann tíma er hann var fœddr fellu stjǫrnur ór loptinu, lamb eitt mælti á Egiptalandi, ok hæna klakði dreka, arar tveir bǫrðusk ok allan dag þann er hann var fœddr yfir hǫll fǫður hans.

"Hvat hefir Alexander macedo þess gǫrt" segir meistari Galterus "er guðin gremjask honum, þann tíma er ágætt líf hans er sem léttast. Þar er þau birtu fyrir æfi hans með miklum stórmerkjum. Ek sé" segir hann, "ef hann hefði eigi sét ofsjónum yfir mannligu eðli ok þegit farsæliga hluti með lítillæti ok hefði hann eigi verr borit blíðu hamingjunnar en beiskleik, þá er meiri ván at guðin hefði hann eigi látit fyrir vápnum níga ok enn síðr fyrir eitrinu er hverju vápni er grimmara."

Frá því er nú at segja at nóttin líðr af ok tekr at morna. Eigi fellr dǫgg á gras þann morgun, ok engir fuglar syngja, heldr syrgja þeir af þeim tíðendum er þeir vita at þenna dag munu framkoma. Ok svá er sagt at dagstjarna hafi fyrst horfit af himninum þenna morgun. Ok þar kom at sól rann upp ok, þóat hon gerði þat nauðig. Ok skamt hafði hon farit áðr hon vill aptr snúa ok setjask, at hon sæi eigi þau tíðendi, er ǫrlǫgin vilja at fram komi, áðr en hon gangi til viðar. Þó gengr sólin um síðir eptir sinni venju.

"Nemðu staðar" segir meistari Galterus til sólarrennar, "ef þú gengr þenna dag eptir venju, þá mun ljós Grikkja slokna áðr en þú setisk."

Nú eru komnar enar efstu stundir Alexandri. ok ǫrlǫgin vilja nú fyr øngan mun at lengr frestisk sá glæpr er fram verðr at koma.

Ríkuleg veizla var búin í hǫll konungsins. ok ilmaði hǫllin af enum dýrustum urtum. þar kemr saman mikill múgr, hertogar ok hirðin, þar með sendimenn hǫfðingja af ǫllum heiminum. þá hefir konungr tal við ena ágætasta menn lengi dags. síðan reifir hann gjǫfum meiri menn ok minni alla þá er hann hafði til sín boðit.

Eptir þat lætr hann bera vín í hǫllina. ok taka menn at drekka. ok jafnskjótt sem konungi var upp skenkt, ok hann drakk af kerinu, þá kennir hann at eitr fellr um allan líkam hans. ok þegar verðr at búa rekkju hans. þvíat miklu ferr sóttin með meiri ákefð en hann megi upp sitja. Nú gerisk illr kurr í liðinu. þó vænta margir at hamingjan myni enn sem fyrr hjálpa sínum fóstrsyni. ok heptir þat harminn nǫkkut.

En síðan er æðr sú er pulsus heitir, gaf af sér skýr merki, konungr átti skamt ólifat þá lætr hann búa sér rekkju á miðju hallargólfinu. drífr þangat at síðan herrinn svá hverr sem komask má. konungr litask þá um. ok sér hversu hirðin stendr harmþrungin yfir honum. ok þá mælir hann.

"Hvar mun finnask þá er ek fer af heiminum makligr hǫfðingi slíkum drengjum. Yfrit lengi hefi ek nú ráðit fyrir jarðríki. Hefir hamingjan ekki sparat við mik til þessa heims metnaðar. Leiðisk mér nú at ǫnd mín sé lengr lukt í dauðligum líkam, þóat ek hafa verit hér til mikils ráðandi. Þvíat heðan ífrá man ek ráða fyrir himinríki. Ok samir mér eigi at drepa hendi við þeirri sœmð er ek em til kallaðr, er herra Iupiter vill at ek skipa með honum leyndum hlutum ok ǫrlǫgum manna.

Vera kann at Tipheus ok aðrir jǫtnar vili enn freista at herja á himinbúana. Ok þykki nú auðsóttligra en fyrr er Iupiter gerisk ǫrvasi fyrir elli sakir at vinna ríki hans. Má ok vera at bardagaguðit herra Mars óttisk at heyja orrostu við jǫtna án mínu fulltingi, ok vili því sjálfr Iupiter ok ǫnnur himnaguðin heimta mik til sín, at ek verja ríki þeira, ok hirði þau meirr um sína nauðsyn en vilja minn. Þóat ek vilda eigi skiljask við yðr góðir drengir."

Svá mælir hann. ok þá spyrja hertogar ok aðrir hǫfðingjar með miklum móði harmþrungins hugar. hverjum hann vildi gefa eptir sik konungdóm yfir jarðríki. en hann svarar.

"Veri sá konungr yðarr er bazt er til fallinn ok makligastr at ráða svá miklu ríki."

Eptir þat er hann hafði svá mælt missir hann málsins. Ok þá dregr hann fingrgull af hendi sér. ok fær hertoga þeim er Perdicas heitir. Ok virðu margir af því svá. at hann vildi þenna kjósa til konungs eptir sik.

Ok þegar eptir þat verða þau miklu tíðendi. at Alexander konungr lætr líf sitt. Ok sá harmr er margir hǫfðu nǫkkut hulit meðan er þeir væntu konungi lífs birtir sik nú með fullu. Þvíat þat má vel ætla hversu slíkr hǫfðingi mundi harmdauði vera sínum mǫnnum.

Eptir dauða konungs mælir svá meistari Galterus í sinni bók. Sælt væri mannkynit ef þat hefði jafnan fyrir augum sér himneska hluti ok óttaðisk sína dauðastund, er optliga kemr þá er minst varir, jafnvel tignum sem ótignum. En vár hugsan ok ástundan er sú iðuligar er sálinni hagar til mikils háska, þat er at afla með ǫllu kostgæfi fjár ok frægðar ok svipulla sœmða er nú finnask auðvelliga við fénu falar. Ok at vér fáim þessa hluti hirðum vér lítt um hvat vér vinnum til. Margr leggr lífit á ok lætr fyrr en hann finni þat er hann vill.

Vera kann svá at ágjarn vili finni þetta allt er hann ferr at leita. Ok maðrinn unir sér nú við fremð ok fé, við sœmð ok sælu, er hann hefir sér aflat. Sé herna. þá kemr skjótr dauði. ok kippir frá manninum ǫllu því er hann hefir til stundat alla sína æfi.

Slík dœmi gefr af sér þessi enn mikli Alexander, er allr heimr þótti sér oflítill vera til at hafa vald yfir. Ok nú vinnsk honum sú jǫrð at liggja á, er hon er fimm fóta lǫng.

Sá konungr er Tholomeus hét, ok lesit er at hlotit hafi Egiptaland í hlutskipti eptir Alexandrum lét flytja síðan líkama hans til þeirar borgar er Alexandria heitir, ok nafn hefir tekit af hans nafni ok þar virðuliga um búa.

Nú gengr sól í ægi segir meistari Galterus við orðin þessi tíðendi. Lýkr hann þar at segja frá Alexandro magno, ok svá sá er snúit hefir í sína tungu.