Bókastaðir

Darius hefir konungr heitið er réð fyrir Serklandi hann var ágætr konungr í þeim hluta heimsins er Asía heitir. þá hefir engi konungr verit ríkari í þann tíma. Sæti sitt hafði hann lengstum í Babilon er þá var hǫfuðborg alls ríkisins en hon er nú eydd af mǫnnum fyrir sakir orma ok annarra eitrkykvenda. Darius konungr hefir haft undir sik marga skattkonunga einn af hans skattkonungum er nefndr Philippus. hann réð fyr Grikklandi. drótning kona hans hét Olimpias. Son áttu þau þann er Alexander hét.

Sá maðr var með hirð konungsins er Neptanabus hefir heitið. enn mesti galdramaðr var hann. af sínum gǫldrum ok gerningum fekk hann svá gǫrt at hann náði at sofa með drótningunni sjálfri. af því trúðu margir Alexandrum hans son vera en eigi konungsins Philippi. En athǫfn hans hefir þat þó síðan sannliga birt, at hann var konungs son en eigi hórbarn, ok son Neptanabi, sem óvinir hans brigzluðu honum eptir því sem síðarr mun sagt verða. þessi sveinn Alexander var í skóla settr sem siðvenja er til ríkra manna útan lands at láta gera við bǫrn sín.

Meistari var honum fenginn sá er Aristotiles hét. Hann var harðla góðr klerkr ok enn mesti spekingr at viti.

Ok er hann var tólf vetra gamall at aldri nálega alroskinn at viti, en stórhugaðr umfram alla sína jafnaldra, þá koma sendimenn Darij konungs skatt at heimta af Philippo konungi, þann er hverr eptir annan Serklands konunga hafði vanr verit jafnan áðr at taka af Grikkja konungi. Þessi skattr var svá frekliga heimtr, at jafnvel skyldi gjalda af sænum sem af landinu.

Alexander konungs son spyrr er hann sér útlenda menn koma í hǫll fǫður síns, hvaðan þeir væri, eða at hví þeir færi. Ok er honum var sagt, þá mælir hann fyr munni sér.

"Mikit mein er þat" sagði hann "at maðrinn skal svá seint taka sitt afl. Eða hvárt nǫkkut sinn man þar koma at ek muna styrk til hafa at hrinda því ánauðar oki af, er á er lagt ríki fǫður míns. En æ mun ek þora nú at sjá vápn á lopti, þóat ek mega lítit vinna með þeim at svá búnu.

Eða hvárt man þat satt vera at Hercules son Jovis hafi kreist í sundr orma tvá með sinni hendi hvárn, þá er Juno stjúpmóðir hans hafði til sent at drepa hann. Reifabarn var hann þá er hann gerði þetta stórvirki. Ok ef ek hræddumsk eigi nafn Aristotilis meistara míns, þá munda ek freista at líkja nǫkkut eptir slíkum stórvirkjum. Eða man þat jafnan skulu ætlat vera, at ek sjá son ens versta manns Neptanabi. Sýna vilda ek þat þó í nǫkkuru at ek væra konungs son at sǫnnu, ok þó engi ættleri."

Slíkt svá mælir hann fyr munni sér er hann hugsaði sem nú er frá talt. Ok svá æddisk hann nú þegar ákafliga í mót Dario konungi er skattinn lét heimta af fǫður hans, ok neytir í huginum vápna sinna með snarpligum áhlaupum. Sem þá er ljóns hvelpr sér hjǫrtinn fyrir sér er hann hefir eigi tekit afl sitt, en tenn eru svá litlar at hann má eigi bíta þó hellir hann út blóði hjartarins með huginum at hann megi eigi með tǫnnunum. Hann er þá ok seinn á fæti, en þó er vilinn skjótr til áræðisins. Alexander hafði ok lítit afl at vinna svá stórt sem honum bjó í hug. En ljóns ákefð hafði hann sér í hjarta með dirfð aldri meiri.

Nú bar svá til at Aristotiles meistari hans ok fóstrfaðir hafði gengit út af herbergi sínu, þar er hann hafði gǫrt eina bók af íþrótt þeirri er dialectica heitir á latínu, en þrætubók er kallat á norrœnu. Þat mátti ok sjá á honum hversu mikla stund hann hafði lagt á bók þá er hann hafði þá saman sett, ok hversu lítt hann hafði meðan annars gætt. Hann var rúfinn ok óþveginn magr ok bleikr í andliti.

Ok er hann sá Alexandrum fóstrson sinn þrútinn af mikilli reiði þeirri er eigi mátti leynask fyrir brugðnu ok blóðrauðu litar apti, þá spurði hann eptir vandliga hver sǫk til væri svá sollinnar reiði. Hann gerði svá sem hlýðnum lærisveini byrjar við sinn meistara, fellr á kné fyrir honum ok drepr niðr hǫfðinu, ok svarar svá af miklum móði.

"Þungt þykki mér þat at faðir minn ellígamall skal lýðskyldr ranglígum krǫfum Darij konungs, ok þar með allt fóstrland mitt."

Ok þar mátti hann þá ekki fleira um tala. Þvíat þessu næst kom grátr upp, sá er nǫkkut svá brá til bernskunnar, ok var sá af litlu skapi. Ok með því minkar hann þá fyrst í stað sína reiði.

Ok nú með þessum ráðum er eptir fara, þá mælir Aristotiles svá til hans.

"Með því at þér sé stórt í hug, þá prýddu þik fyrst með ráðspekinni, en tak síðan til vápna þinna eptir fýst þinni. Ek sé" sagði hann "at þú hefir efni til at verða mikill maðr ok máttugr. Spari þat nú eigi við þik, ok hlýð mér nú vandliga. Ok man ek kenna þér hversu þú skalt at fara.

Þat vil ek þér fyrst ráða at þú sér ráðvandr, at þú hafir jafnan ena beztu menn við þína ráðagerð. Hlýð ekki á hviksǫgur þeira manna er tvítyngðir eru, ok hafa í sínum hvǫptunum hvára tunguna. Engi skal þá menn hátt setja er náttúran vill at lágt siti. Þvíat þeira metnaðr þrútnar svá skjótt af metorðunum, sem lítill lækr af miklu regni. Þat er ok ǫrum næst er veslu batnar.

Eigi lét ek þik þó at auka þeira manna nafnbœtr þótt smábornir sé, er hæverskliga siðu ok sœmiligan manndóm hafa fram at leggja móti ætt ok penningum. Gott siðferði skaltu virða gulli betra. ok því skaltu eigi penninginn láta ráða nafnbótunum, at við honum selja margir svívirðiliga sína dáð ok drengskap. Ef þú skalt dœma milli manna þá lát hvárki manna mun né auðæfi halla þér frá réttum dómi.

Fégirndinni verðr þér þó mest af kent rangdóminum, því at hon blindar optliga réttsýnis augu. Ok ef fégirnin sú er at réttu má kallask lastanna móðir fær ofmikinn gang í konungs hǫllinni, þá fyrirkemr hon ǫllum siðunum, ok lætr mútugjarnan mann afrœkjask lǫgunum. Þat ráð ek þér segir Aristotiles, at þú sér mjúkr ok linr lítillátum, auðsóttr ok góðr bœna þurftugum, en harðr ok veirinn drambsǫmum.

Flyt opt ór stað herbúðir þínar. þvíat þá er óvinum óhægt við þér at sjá er þú ert skǫmmum í sama stað. Optliga skaltu ok fylkja liði þínu at þat nemi bardaga list, ok venisk vápnfimi. Hǫrð áhlaup skaltu veita óvinum þínum. ok ef þú hefir viljann skelegga til at vinna mikil verk á þeim, þá man þér til gefask máttr ok megin. En ef þú þykkisk sjálfr vanfœrr til vápnaskiptis við óvini þína fyr sakar lítils aldrs, þá lát þó sjá þik undir vápnum með glǫðu hjarta. láttu tunguna berjask ákafliga með eggjanarorðunum, þó at hǫndin sé vanafla til at styra sverðinu.

Opt hefir hǫfðingjum mikit tioat, at berjask at eins með frameggjan. ok ef efasamlig bardagalykð skýtr herinum skelk í bringu, þá era betri lækning til en bliðligar fortǫlur hǫfðingjans með snarpligri áeggjan. Ef óvinir þínir flýja, þá rekðu ok fyrstr flóttann. Nú berr svá at í þitt lið komi flóttinn, þá skaltu síðarst á hæl hopa. Ok lát þína riddara þat sjá at þér er afar trautt at renna. Ok man þeim þá sýnask hǫfuðskǫmm at renna svá svívirðiliga undan sínum konungi. Því næst hugsaðu hversu mikill fjǫlði þinna andskota sækir eptir þér, en þótt þat sé mikill munr, þá lát þik þat ekki skelfa.

Ef þú sér at þeir letjask á eptirfǫrinni, þá skaltu fyrstr aptr snúa þínum hesti, ok ríða á óvini þína djarfliga, ok neyta þá sverðs þíns snarpliga, ok svá ákafliga með þínu liði fram vaða, at varla gefisk þeim tóm til at kalla sik sigraða. Nú kemr þar at borgirnar gefask upp í þitt vald, eða þú hefir at jǫrðu lagt þá er eigi vildu sjálfkrafa upp gefask. Þá skaltu upplúka féhirzlum þínum, ok gefa á tvær hendr riddurunum, ok smyrja svá sár þeira með gjǫfunum. Þvíat eigi þarftu aðra lækning at fá liðinu, heldr en mýkja sár ok sjúkan hug með gullinu. Svá fær aurlyndr maðr sjúkum bót unnit ok auðkýfingr ǫreiganum. En ef gullit er gnægra til en vilinn at gefa, þá láttu þó eigi ástina minka þótt fættisk gjafarnar. Með fǫgrum heitum skaltu lokka liðit at þér, ok efna þat er þú heitr þegar fǫng eru á.

Stórlátr hǫfðingi má jafnan øruggr um sik vera fyrir áhlaupum óvina sinna. þvíat hvárt sem friðr er eða ófriðr, þá kemr honum stórlæti sitt fyrir sterkan borgarvegg. En smálátum hǫfðingja tjár hvárki ramligt vígi né mikill vápnabúnaðr. Ok nú veit ek eigi" segir Aristotiles, "til hvers þat kemr fóstrson at segja þér fleira af hversu þú skalt með þínum herskap fara.

En þat vil ek þér ráða með þessum hlutum at þú látir eigi glǫtunarsama vindrykkju fá of mikit vald á þér. Lát ok eigi heimsliga konurnar hugsýkja eða vanmegna sterkjan hug. Ok (ef) þú veitir of mikit eptirlæti vingoðinu er Bachus heitir ok ástargyðjunni er Venus heitir, þá er sem ok sé lagt á háls þér þat er svá þjár huginn at hann gáir ekki at hugsa þat er viti gegni. Af þessum hlutum hrœrisk heipt ok hatr ok gerisk margskonar klandr. Ok eigi eru þeir hlutir er meirr fyrirkomi góðu siðferði en konurnar ok ofdrykkjan.

Vel skyldu þeir fóstrson lostasemi stilla, er lǫgunum ok heimsins taumalagi styra. Láttu vel gætt allra þessa hluta er ek hefi kent þér, ok fyr hvetvetna fram réttlæti fylgja ǫllum þínum verkum. Eigi skal þó réttlæti eitt saman. þvíat þar við skal tempra miskunnina.

Optliga skaltu rannsaka ritningar ef þú vilt margvitr verða. Lǫgin skaltu þér ok kunnig gera ef þú vill réttlátr vera. Sekra manna mál skaltu prófa sannliga, dœma reynda hluti lǫgliga. Refsa þeim er sekir ro réttliga. refsingina skaltu eigi fyrr láta fram koma, heldr en af þér gengr reiðin. Skallattu áminnask eptir teknar sættir umliðit sundrþykki. ok ef þú Alexander lifir svá sem Aristotiles hefir kent þér, þá man þitt nafn uppi meðan heimrinn stendr."

Þvílík ráð kenndi Aristotiles Alexandro sem nú er sagt. ok ǫll varðveitti hann þau virkiliga sér í brjósti. Nú girnisk hann engis annars, en ryðja sér til ríkis með oddi ok eggju. ok þat gerir hann sér þegar í hug at ekki vætta myndi við honum rǫnd reisa. svá geisar nú ok hátt hans ofsi, at hann þykkisk nú ǫllum heiminum styra.

Ok er hann kemr á þann aldr er mann tekr undan ráðningu, þá gerisk þat til tíðenda, at einn ríkr maðr sá er Pausanias hét tekr at elska drótninguna Olimpiadem. hann fyllisk ok þeirar dirfðar, at hann drepr konunginn Philippum. hugðisk hann þá at frjálsu myndu njóta mega hennar ástar. En honum varð eigi at því kaupi. þvíat Alexander lét eigi lǫng frest á fǫðurhefndum.

Ok feðrbana sínum valði hann dauðadaga háðuligan ok þó makligan. þegar eptir frafall fǫður síns tekr Alexander til landstjórnar. ok því næst býr hann sik til hernaðar, eigi at eins sér til frægðar ok framkvæmðar, heldr ok til frelsis ǫllu fóstrlandi sínu því er áðr lá undir miklu áþjánar oki.

Alexander var nú nýdubbaðr til riddara svá mikill í hjartanu sem risi, en í brjóstinu sem gamall ok vitr riddari. Þar mátti þá sjá nýjan ok ungan riddara svá stórhugaðan at hann vildi þá gjarna stœrra vinna, en Achilles mátti á leið koma, sá enn mesti kappi er var í Trójumanna sǫgu. Ok eigi at eins ætlar hann at herja á Darium konung ok á hans ríki, þótt þar veri sakar brýnastar, heldr ætlar hann ef ǫrlǫg banna eigi, at leggja undir sik alla heimsbygðina.

Borg er sú ein á Grikklandi er Korinþus heitir af þeim hefir hon nafn tekit, er hana lét gera. ok af því at þessi borg var sterkari ok ferikari en aðrar borgir þá var hon kǫlluð hǫfuð alls ríkisins.

Páll postuli kristnaði síðan þessa borg. ok eptir venju enna fyrri konunga þá tekr Alexander her með kórónu konungs nafn.

Hér hafði konungr stefnt fjǫlment þing. Á því þingi var svá liði skipat, at þeir menn er ríkastir váru ok ráðgastir er senatus heita á latínu, en þat má kallask ǫldunga sveit á norrœnu, sátu næstir konunginum á hváratveggju hǫnd. Þessir menn skulu skipa ok stjórna ǫllu ríkinu með konunginum. Þessir menn skulu optar berjask með djúpsettu ráði ok snjallri tungu, heldr en með øxi eða sverði. Út ífrá konungsins ráðunautum sátu kappar hans. þessir menn láta opt afl viti ríkara ok lifa meirr at dœmum Achillis en Nestoris. Achilles var af Grikkjum, þá er þeir bǫrðusk við Trójam, vígdjarfastr ok miklu sterkastr en Nestor spakastr ok forsjálastr.

Frammi fyrir konunginum sat Aristotiles með klerka sveit sína. hann var nú boginn mjǫk af elli, ok hvítr fyr hærum. þessi sveit var vápnalaus. þvíat hon kunni meira af fræði en vápnfimi.

Ok er Alexander sá þetta drengjaval er honum leizk sem reyndisk mikill styrkr vera mundi, þá gladdisk hugr hans mjǫk at sénum svá miklum afla. Dirfð sú er áðr var ok svá mikil með ǫrœðinu at varla mátti vaxa þá óx hon enn er hann sá slíkar steðr sinn vilja styðja. Ok svá sem hann var ǫllum hugsterkari, svá var hann ok ǫllum fríðari. Ekki þyrfti hann at skrýða sik dýrligu konungs skrúði at konungr væri auðkendr þar sem hann var. þvíat yfirbragð þat sem honum fylgði hversdagliga gerði hann auðkenndan af ǫllu fólkinu, þótt hann hefði eigi gulliga kórónu dýrum steinum setta á hǫfði sér, eða annan konunglegan búnað af gullofnum klæðum sem þá hafði hann.

Á þeim mánaði er iunius heitir var Alexander til konungs tekinn á þessu þingi með vild ok vingan alls stórmennis, ok at samþykktum múginum, ok þegar í stað þá skipti hann í sveitir riddurum þeim er hann hafði sér valda. ok þat váru fimmtigir hundraða. Allir hǫfðu þeir einn vilja til at berjask með konungi. en mikit skildi aldr þeira. þvíat eigi at eins valdi hann sér unga riddara, heldr ok jafnvel aldraða þá er reyndir hǫfðu verit at hvatleik með Philippo fǫður hans. Engan gerði konungrinn þann sveitar hǫfðingja í liði sínu er yngri væri en sextugr. ok þat myndi sá maðr ætla er hann hefði eigi fyrr sét þvílíkan her, at slíkir sem Alexander hafði valit sér sveitar hǫfðingja liði sínu myndi vera hertogar, eða með ǫllu sjálfr senatus.

Með slíku riddara liði sem nú er nǫkkut frá talt, hafði konungr með sér til herferðar tvær þúsundir ens fjórða tigar af fótgǫngu liði. Þetta lið var ok undarliga vel búit með vápnum, ok þar með hafði þat ærit ǫrœði. Ok þó at þetta lið væri svá mart ǫrœðissnart er nú var frá sagt, þá var þó at tvǫru undarligt er Alexander skyldi þat fyrir ætlask at leggja undir sik allan heiminn eigi með meira liði. Ok þat þó enn undarligra er hann skyldi því á leið koma.

Brátt eptir þat er konungr hafði þetta lið saman safnat, þá gerðisk þat til tíðenda í þeirri borg á Grikklandi er Athene heitir, at einn mikill hǫfðingi sá er Demostenes hét, eggjaði þess borgar mennina, at þeir neitaði þessum enum nýja konungi. Ok þeir gína við þessi flugu, ok ætla at verja konungi borgina ef hann þar kœmi. Alexander spyrr þetta brátt ok skundar þegar hernum til þessar borgar. ætlar hann ok at lýsa þeim sitt ofbeldi er fyrstir gerðusk til þess at rísa ímót honum, nema þeir riði skjótt á vit sín. Ok borgar menn finna eigi fyrr en konungr kemr með herinn at borginni. þeir leggja þegar stefnu með sér í hǫfuðkirkju þeirri er helguð var Pallade. Pallas var kallat af heiðnum mǫnnum spekðar gyðja.

Á þessi stefnu stóð upp einn ríkr maðr sá er Eschinus hét ok talaði þar snjallt erendi. Hann ansakaði Demostenem mjǫk um þat er hann hafði eggjað borgar menn at snúa í mót konungi. Ok hann bað borgarlýðinn upp gefask fyr konungi ok biðja sér griða sem fyrst. Þat ráð tóku þeir sem þessi maðr kendi þeim. Ok þvíat þeir váru samlendir konungi, þá veitti hann þeim þat blíðliga, sem þeir báðu hann mjúkliga. Í þessi borg var forðum ríkastr skóli. ok því þótti konungi til lítils at berjask við þá, at þeir kunnu betr ritningar at skýra en vápnum at stýra. ok eigi varð Alexander meira fyrir at vinna þessa borg en nú er frá sagt.

Eptir þetta stefnir konungr her sínum til þeirar borgar er Thebe heitir. Þessi var ein en ágætasta borg forðum á Grikklandi. Ok er konungr kemr at staðinum, þá lúka borgar menn aptr borgar hliðunum. Ok því næst hlaupa þeir upp á borgarveggina alvápnaðir. Ok sýna svá konungi at þeir vilja banna honum borgina. Ok ef Thebani hefði tekit slíkt ráð sem Athenienses þá myndi þeir hafa fengit stǫðvað reiði konungs, ok funnit þar miskunn ok mildi sem gnóg var fyrir ef mjúkliga væri eptir leitað. En því at þeir sýndu konungi mikinn mótgang, þá reyndu þeir þat at hann kunni refsa þeim þeira dirfð, ok niðra þeira drambi.

Ok meðan konungr hugsar hversu hann skyli þessa borg vinna, þá koma til hans hǫfðingjar margir af enum næstum borgum, ok tjá fyrir honum optliga meðan hann sitr um borgina at þar hefði jafnan verit uppspretta mikils ófriðar í landinu, ok þar hefði margskonar ódœmi orðit í þeim stað sem segir í mikilli bók þeirri er heitir hystoria thebana.

Af slíkum fortǫlum þrútnar mjǫk reiði konungs til borgar manna. ok nú býðr hann sína menn vápnask, ok sœkja borgina. ok þeir gera svá. En borgar menn láta þegar drífa skot á þá, ætla þeir sem þeir gera at veita hart viðrnám. Konungs menn taka þá þat ráð at sumir brjóta borgarvegginn et neðra með þesskonar tólum sem þar til hafði en sumir skutu skjǫldum yfir þeim, ok hlífðu þeim svá við skotum ok grjóti. Ok er borgar menn sjá at konungs menn mundu brotit fá borgina, þá hlaupa þeir felmsfullir inn af borgarveggjunum ok leita sér fylgsna. En konungs menn dynja þegar á hæla þeim, ok drepa þeir hvern er þeir finna.

Ok er konungr sjálfr gengr í borgina, þá kemr á mót honum sá maðr er Demades hét. Hann sǫng fyrir konungi með fǫgrum strengleik þat er svá mælti.

"Heyrðu Alexander enn mildasti konungr afspringr goðanna hvárt ætlar þú þat fyrir at eyða þessa borg með ǫllu. Lát þér í hug koma at Aristotiles fóstrfaðir þinn kendi þér þat ráð at þú skyldir vera góðr bóna þurftugum ok þyrma sigruðum. Eða hvárt veiztu þat at hér var enn helgi Bakus fœddr í þessi borg. Backum kǫlluðu heiðnir menn vingoð sitt. hér eru ok mǫrg ǫnnur goð fædd" sagði hann. "Einn af þeim Hercules enn sterki ok enn viðfrægi er þú ert frá kominn konungr. þyrm oss þá fyr goðanna sakir þótt vér sem þess óverðir. Hugsa svá fyrir þér at óstaðugt verðr þat ríki er litla miskunn hefir með sér. En ef þú ert enn ráðinn til at láta drepa allan borgarlýðinn, þá láttu borgina standa með heilu lífi. þvíat hon er ǫll goðunum helguð."

Svá lauk Demades sínu máli, at konungr skipask ekki við orð hans. hann lætr alla borgina niðr brjóta svá vandliga at þar sem áðr hǫfðu verit turnar hávir eða kastalar, þar var nú nálega slétt jǫrð. Eld lét hann ok alls staðar í leggja húsin þar sem hann fekk því á orkat.

Síðan er konungr hafði makliga hefnt Thebanis þeira dirfð, ok hafði þar svá kent lands mǫnnum at þjóna nýjum konungi, þá setr hann til lands at geta þá menn er honum þóttu vel til þess fallnir.

En hann býr ferð sína brott af landinu, ok ætlar sem hann gerir at herja á ríki Darij konungs. Ok nú lætr hann skip sín búa ok hlaða af margskonar gózku, at þat má hverr maðr ætla at Alexander konungr myndi eigi fá skip nýt mega til slíkrar herferðar.

Svá er sagt at konungrinn hefði tveim skipum meirr en hálft annat hundrað ok þegar er til þess var búit, þá láta konungs menn skip sín ór festum. Ok þar mátti þá heyra mikinn lúðragang ok þjóðsýnligt ákall. Þar mátti þá marka hversu mikit flestir unna sínu fóstrlandi. Þeir Grikkirnir váru nú fúsir til at fylgja konungi ok berjask með honum sér til fjár ok metnaðar. En allir af þeim í svá miklum her nema einn, þá settu augu sín aptr um skut meðan þeir máttu nǫkkurn vita sjá til fóstrjarðar sinnar. konungr sjálfr leit aldrigi aptr til landsins. svá var honum mikil fýst á at berjask við Darium konung at hann gleymdi þegar fóstrlandi sínu ok var þar eptir móðir hans ok systr.

En þegar er konungr sá at Asia kom upp fyr stafn fram, þá gladdisk hann svá mjǫk við at gleðinni varð næsta rúmfátt í brjóstinu. Ok nú biðr hann sína menn róa fast undir seglum at þeir mætti sem fyrst land taka. Þeir koma nú svá nær landinu at eigi var lengra til hafnar en ǫrskot. Ok þá skýtr konungr ǫru á landit upp ok særir svá jǫrð óvina sinna. Hann kallar þetta giptusamligt heill ok gott sigrmark. Ok því trúir herrinn allr ok ýstr upp fagnaðarópi miklu.

Því næst taka þeir land. Kasta nú akkerum ok bera upp landfestar, hrjóða skip sín ok setja landtjǫld.

En eptir þetta starf snæða þeir fast lengi fram á nóttina. At komanda morni gengr konungr á fjall eitt hátt ok sér þaðan yfir landit. Þar mátti hann alla vega sjá frá sér fagra vǫllu bleika akra stóra skóga blómgaða víngarða sterkar borgir.

Ok er konungr sér yfir þessa fegrð alla, þá mælir hann svá til vildarliðs síns. "Þetta ríki er nú lít ek yfir ætla ek mér sjálfum. En Grikkland fǫðurleifð mína vil ek nú gefa yðr upp" segir hann til hǫfðingjanna. ok svá treystisk hann nú sinni gæfu at honum þykkir sem þetta liggi laust fyrir.

En hann skiptir nú Grikklandi með þeim af stórmenninu er honum þóttu þess makligstir. Hann bannaði nú ok sínum mǫnnum at taka þar strandhǫgg eða gera annat óspakligt, jafnt sem hann ætti sjálfr hvetvetna þat er fyrir var. Þessu næst stefnir konungr til þeira borga er nálægastar váru. Ok þeir menn er þær borgir byggðu þar sem þeir spurðu at konungr sá enn útlenda var svá friðsamr ok þeir vissu þó at hann hafði mikinn afla, þá tóku þeir snjallt ráð ok gefask upp sjálfkrafa í vald konungs þess, er með djúpsettu ráði fekk svá gǫrt at hann þyrmdi óvinum sínum ok lagði þá þó undir sik bardagalaust.

Eptir þetta ferr Alexander konungr á þann hluta ríkisins er Frigia heitir. Þar hafði staðit forðum borg sú er Troia var kǫlluð. Þat hafa menn fyr satt at þessi borg hafi forðum mest verit ok sterkust sem raun bar á þvíat Agamennon Grikkja konungr sat um hana tíu vetr með marga kappa ok ótalligan her áðr hann fengi brotit hana fyr Priamo konungi ok sonum hans.

Þangat fór Alexander konungr fyr forvitni ef hann mætti sjá nǫkkut merki þeira stórtíðenda er þar hǫfðu gǫrzk. Ok hann kom nú þar sem Troia hafði staðit. Hennar mátti nú ekki sjá annat en grunnvǫll einn. Þar af mátti þó sjá hversu mikil borgin myndi verit hafa. Ok nú er konungr hugði at hvar hvergi þeira kappanna er þar fellu mundu jarðaðir vera, þvíat var á legsteinum ritat yfir hverjum þeira, þá kemr konungr þar at er Achilles var jarðaðr. En þetta var ritat á legsteini hans. "Hér hvílir Achilles enn sterki er drap Hectorem son Priami konungs. Sjá enn sami var svikinn í tryggð ok drepinn af Paride bróður Hectoris í sólarguðs hofi." Á þenna legtitul sá konungr. þvíat honum þótti mikils um vert. ok eptir þat bar hann sjálfr reykelsi yfir leiðit sem þar væri nǫkkurr heilagr maðr jarðaðr.

Síðan mælti hann. "Svá háleit er þessa manns hamingja orðin er hér hvílir allra helzt í því at hans frægð man svá lengi lifa. Ok mikil sæmð var honum í því at sigra svá mikinn kappa sem Ektor var. En þat þykki mér honum þó mestr sœmðar auki verit hafa at svá góðr klerkr sem Homerus var gerði bók um hans stórvirki þá er allan aldr man uppi vera. ok þess vilda ek óska at nǫkkurr maðr væri mér slíkr eptir líflát mitt sem Homerus var Ackilli ef vér fám nǫkkut þess gǫrt, er loflegrar umræðu þykki vert. Sá hlutr er þó svá at ek kvíða helzt þóat ek fá undir mik lagt allan heiminn sem mik varir at vera myni, at mikil frægð lífi skemmr eptir mik en ek vilda. Ok ef ek skylda annars hvárs, þá vilda ek himinríkis heldr missa en frægðarinnar." Segir hann.

Eptir þetta mælir konungr svá til sinna manna. "Látið eigi þat skelfa yðr af hernaði þeim er þér hafið upp tekit þótt hamingja sé mjǫk óstaðug. þvíat óverðr er sá farsældar er hann vill ekki þola þat er hart þykkir. en þótt manni veiti þungt um stundar sakir, þá kemr þó jafnan logn á bak vindi. En þvíat yðr man undarligt þykkja hvaðan ek mega svá mjǫk treystask várri farsæld, þá vil ek nú þat kunnigt gera þóat ek hafa hljótt yfir því látit higat til.

Þá er ek hafða hefnt fǫður míns, bar svá optliga til at ek vakða þá um nætr er aðrir sváfu ok hugsaðak með mér hvárt ek skylda at eins verja þat ríki er faðir minn hafði átt eða afla mér meira. Ok einshverja nótt at ǫllum ǫðrum sofǫndum í mínu svefninum þá er ek vakða um slíkt hugsa, kom mikit ok bjart ljós yfir mik. Því ljósi fylgði einn gǫfuglegr maðr ef lofat skal mann at kalla. Hann var harðla vel klæddr ok því líkast sem byskupar þá er þeir eru skrýddir byskups skrúði. Tólf enir dýrstu steinar váru settir í klæði hans framan á brjóstit. Í enni þessa manns var ritat scilicet tetragramaton. Þat fekk ek eigi skilit" segir konungr "þvíat þat var á þesskonar tungu ritat er mér var ókunnigt. Síðklæddr var hann svá at fyr klæðunum mátta ek eigi sjá fætr hans. Mikil ógn stóð mér af þessum manni.

Hafða ek tóm til at spyrja en þoran eigi hverr hann væri eða hvaðan ok at hví hann færi. hann mat ekki kveðjur við mik ok mælti svá til mín. ‘Farðu á braut af fóstrlandi þínu Alexander. þvíat ek man allt fólk undir þik leggja. ok ef þú sér mik nǫkkut sinn þvílíkan sem nú sýnumsk ek þér, þá skaltu þyrma mínum mǫnnum fyrir mínar sakir.’ Ok eptir þat hvarf hann upp í loptit frá mér" segir konungr. "Ok þá fyldi hann herbergit í brottfǫr sinni enum dýrligsta ilm."

Eptir sagða þessa vitran mælir konungr svá til riddara sinna. "Þat skulu þér vita enir vǫsku drengir at í þess trausti er mér vitraðisk munu þér yðarn herskap fremja." Ok nú snýr konungr aptr til sinna herbúða.

En þessi vitran fekk sína framkvæmd litlu síðarr ok sannaðisk með þeim hætti, at eptir þat er Alexander konungr hafði unnit þá borg á Jorsalalandi er Tirus heitir, þá stefndi hann til Jórsalaborgar með miklu liði ok ætlaði hann at brjóta borgina, en niðra gyðinga tign ok svívirða templum domini sem aðrir heiðnir konungar hǫfðu gǫrt fyrir honum.

Ok er borgar menn spyrja þessa fyrirætlan konungs, þá taka þeir þat ráð at byskup sá er þá var at staðnum gengr út með ǫllum hǫfðingjum borgarinnar ok gerir virðuliga processionem ámót konungi, ok ætlar svá at svefja hans reiði.

Ok þegar er konungr sér byskup, þá kemr honum í hug at sá maðr var jafnt þannig búinn er honum vitraðisk fyrr meirr. Ok hann stígr þegar af hesti sínum ok fellr á kné fyr byskupi. Þetta undruðusk konungs menn mjǫk er konungr lítillætti sik svá mjǫk at hann laut þessum manni, þar sem þeir vissu áðr at hann vildi alla láta til sín lúta. Ok þeir hǫfðu hann øngum fyrr sét sitt hǫfuð hneigja.

Þá stǫðvar konungr sitt lið ok kallar stórgettinga sína með sér, ríðr síðan í borgina friðsamliga. Offrar til templum domini margar stórar gersimar þær sem þeir kǫlluðu þægiligstar guði er varðveittu musterit. Hann heitr ok því gyðingum sem hann efndi, at þeir skyldu æ í friði vera ok góðu yfirlæti meðan hans ríki stœði.

Sá kvittr kom nú til eyrna Dario konungi at Alexander konungr var kominn í ríki hans með herskildi. Ok þvíat Darius konungr hafði lengi um kyrt sitið í góðum friði, en af vanisk styrjǫld ok ófriði, þá bregðr honum við þessi tíðendi nǫkkut. Ok þóat hann væri víðlendari fyr sakir margra skattkonunga ríkari, miklu fésterkari, af ágætu foreldri tignari, fyrir aldr sakir ok frægðar í sínum ríkdómi fullkomnari en Alexander, þá varð hann þó þegar í huginum lægri. Þar sem hann mátti í hvívetna meiri vera ef hann hefði svá gnógan vilja til at verja lǫnd sín sem hann hafði ærin fǫng á. Ok þvíat Darius konungr var friði vanr ok miklu bílífi, þá varð hann rauntregr til ófriðarins.

En at engi þœtti svá sem konungligt vald minnkaðisk eða skelfðisk við þenna tíðenda pata, þá lætr Darius konungr skera herǫrvar upp um ríki sitt ok honum samnask brátt ótalligr herr. Ok í því bili sendir Darius konungr Alexandro konungi bréf þat er þessi orð stóðu á.

"Darius konungr konunga frændi guðanna sendir þetta bréf Alexandro þjóni sínum. þótt þú sér Alexander líkligr til uppreistar fyrir sakir góðrar ættar, þá þyrmðu þó litlum aldri ok enn vaxanda. Óskapligt er at taka aldin af trénu fyrr en fullvaxit er. haf mitt ráð ok legg niðr sem skjótast vápn þau er heimsleg ofdirfð eggjaði þik til upp at taka.

Far heim til móður þinnar ok haf með þér þessa hluti er ek sendi þér at gjǫf. þat er ráðningar svipa er aldri þínum hæfir. ok bǫllr einn er þér samir enn betr at leika með en skjǫldr eða sverð. þar með sendi ek þér féhirzlur þær er fá munu þér ærna skotpeninga til at koma heim aptr ósoltnu liði þínu. En ef svá mikil gðe býr í þínu brjósti at þér þykki deild friði betri með mínum fjándskap, þá man ek senda til at refsa þér, eigi riddara mína, heldr vegðarlausa þræla, þá er þik skulu í prísund setja ok láta svá bíða neisuligs dauða."

Þá er Alexander konungr hafði yfir lesit bréf þetta, lætr hann sér lítt bregða við þessi ákefðarorð. Andvarpar þó við nǫkkut svá. Ræðir síðan stilliliga til sendimanna Darij konungs.

"Betr virði ek gǫfugligar gjafar konungs en sjálfr hann. Bǫllrinn markar með vexti sínum heim þenna er ek man undir mik leggja. Með svipu þessi skal ek temja þá Serkina, þá er ek hefi eptir fenginn sigr uppbrotit allar féhirzlur Darij konungs." Slík orð ritar hann aptr til Serkja konungs ok setr fyrir sitt innsigli. Hann gefr sendimǫnnum virðulegar gjafir ok biðr aptr fara við svá búit.

Darius konungr ferr nú með her sinn til ár þeirar er Evfrates heitir. hon er ein af þeim fjórum er ór paradiso falla. Hann sér nú þat af bréfum Alexandri konungs at eigi man með stórýrðum einum hrinda mega hans hernaði. Ok á sléttum vǫllum þeim er lágu við ána, setr Darius konungr herbúðir sínar. Hann stefnir nú liðinu einhvern dag út á vǫlluna ok lætr til taka at telja liðit í sólar upprás. Ok sú sýsla vinnsk þann dag til kvelds, ok fekk þeygi talt. Ok nú hyggr Darius konungr þat at fyr sakir mikilla vápnabúnaðar ok ótalligs hers muni engi þora við honum rǫnd at reisa.

Nú sendir hann fyr sér með ógrynni liðs hǫfðingja þann er Mennon hét at reyna styrk Alexandri ok verja honum borg þá er Sardia heitir. Mennon hafði sex hundruð þúsunda liðs. En þótt Alexander hefði miklu minna lið, þá fekk hann þó sigr fyr hvatleiks sakir sinna manna ok leggr undir sik borgina.

Í borg þessi var Þórs hof í miklu haldi. Ok í hofinu stóð vagn einn. Hann var með nǫkkurskonar vél svá festr við ok eða sila at engi kunni frá leysa. Vagninn hafði þar lengi staðit í hofinu. Ok sá var átrúnaðr borgarmanna at engi myndi leyst fá skǫklana frá okinu, nema sá er síðan fengi sigrat allt Asiam. Ok er Alexander konungr spurði þetta, þá var honum mikit um at reyna hvárt hann fengi leyst knútana. Ok þvíat hann vildi gjarna fyr sik láta fyllask ǫrlaganna skipan, þá tekr hann upp okit ok vill frá leysa skǫklana ok fær engi leyst.

En at eigi þótti þeim svá er hjá stóðu sem þetta væri konunginum illt heill, þá segir hann svá til sinna manna. "Hvárt hyggið þér manni nǫkkurs at auðnari, at hann fái knúta þessa leyst eða viti með hverri list þeir eru saman riðnir. Mikill hégómi" segir hann "at trúa slíku." Bregðr síðan sverði ok høggr í sundr knútana. Ok hér var nú annat hvárt at Alexander konungr fylldi þat er ǫrlǫgin hǫfðu fyrir skipat, þótt hann leysti knútana heldr með sverði en með hǫndum sér, ella sýndi hann þat at þessi átrúnaðr hafði hégómligr verit.

Nú ferr Alexander konungr heðan til þess staðar er Anchira heitir. Ok meðan hann dvelr þar, þá sendir hann nǫkkurn hluta liðs síns at leggja undir sik þær þjóðir er Capadoces heita. Ok er hans menn koma aptr með fengnum sigri, þá stefnir hann með her sínum ímót Dario konungi ok ferr nú svá hvatlega at þat var nær frá líkendum. Ok því skundar hann svá at þaðan sem hann var þá staddr er at fara inn í megin landsins um þrǫngva dali ok miklar torfœrur. Ok ef Darius konungr hefði þannig skjótari orðit, þá hefði hann þar mátt teppa Alexandro stíg.

Darius konungr flytr nú ok á brott herbúðir sínar frá ánni Eufrate. þar skortir nú eigi vápnabrak ok mikinn lúðragang. Hann stefnir ǫllum her sínum í mót Alexandro konungi.

En svá skipar hann liði sínu at í fyrstu fylkingu var líkneski guðs þeira er Jupiter heitir á latínu. en Þórr á vára tungu. Þór var svá umbúð veitt fyrir sakir mikils átrúnaðar er Serkir hǫfðu til hans at hann sat í gulligri kerru settri dýrum steinum. Frammi fyrir honum var altari fagrliga með silfri búit. Á altarinu brann eldr mikill fyrir líkneski Þórs. Eldr sá skyldi aldrigi slokna þat kǫlluðu þeir vígðan eld. Fyrir kerru Þórs váru margir hestar beittir snjóhvítir at lit. Tólf þjóðir váru til settar at varðveita þenna blótskap, þær er á sína tungu mælti hver. Ok í þessi fylkingu váru þeir menn er alþýðan hugði at ódauðligir myndi vera fyrir sakir iðuligrar þjónustu er þeir veittu guðunum. Þetta lið allt saman váru tíu þúsundir.

Í annarri fylking váru fremstir frændr Darij konungs margir ok gǫfgir með fimtán þúsundir. þeir váru líkara búnir konum en hermǫnnum. þvíat klæði þeira váru víða gulli búin.

Í miðri fylkingunni sat sjálfr Darius konungr í gulligri kerru. þar var skipat á báðar hendr honum mǫrgum guðum þeim er hann þóttisk mikit traust undir eiga. Uppi yfir kerru konungsins sat einn ari. hann var algylltr ok breiddi vængina út yfir kerruna á alla vega ok hlífði svá konungi með skugga sínum við sólar hita. Af þessum búnaði gulli glæstum ok gimsteinum mátti Darius konungr auðkendr vera af ǫllum herinum.

Frammi fyrir sér hafði konungr skipat tíu þúsundum þess liðs er allt var spjótat. Eigi var gull eða silfr sparat við spjótin. Meirr váru flest gǫr til frægðar en fremðar í vápnaskipti. Darius konungr hafði ok einkum til sett at gæta sín tvau hundruð manna á hvára hlið. þeir einir menn váru til þess valdir er konunga kyns váru eða af ǫðrum enum gǫfgustum ættum. Ok at eigi væri Grikkjum auðsótt at sœkja konunginn þá lýkr hann útan fylking sína með þrír tigir þúsunda fótgǫnguliðs, þess er undarliga var vel at vápnum búit.

Í þriðju fylkingu var móðir Darij konungs ok drótningin kona hans bǫrn þeira ok allt skyldulið hans þat er honum var mest um hugat. Þetta lið allt saman fluttisk í fimtigum vagna. Þat var Serkjum títt í þann tíma þeim er ríkastir váru at hafa með sér til bardaga allt hýski sitt ok láta þaðan auðsins bíða. Með þessu liði lætr konungr flytja fjárhlut sinn á sex hundruðum múla ok þrim hundruðum úlfalda. Til gæzlu við bǫrn ok konur ok konungs féhirzlur var settr fjǫldi bogmanna ok þeira er með slǫngur fóru. Síðarst fór þat lið er í Noregi mundi leiðangrslið kallat vera. Mart af þessu liði var lítt vápnat en svá mikill mugr var þat allt saman at eigi fekk talt.

Slíkt er sagt frá liðskipan ok liðsfjǫlða Darij konungs.

En hverr er þetta kallar lygiliga sagt eða telr slíkt með ýkjum, þá lesi fyrr en fœli librum Machabeorum, þá bók er enn helgi Jeronimus prestr hefir fœrt af hebresku í latínu ok væntir mik at hann muni finna þar sagt at Antiochus Serkja konungr hafði með sér til Jórsalalands hundrað þúsunda fótgǫnguliðs ok tuttugu þúsundir riddara þá er hann ætlaðisk at sigra Judam Machabeum er þá var með brœðrum sínum hǫfðingi yfir gyðinga fólki.

Nú er at segja frá Alexandro at hvar sem hann ferr þá støkkr landsfólkit undan ok eyðir heruðin. Ok er hann sér þat, þá flytr hann herbúðir sínar til þeira staða er gamlir menn kǫlluðu herbúðir Ciri konungs. Þaðan sendir Alexander konungr Parmenionem, þann enn dýrsta hǫfðingja er var í liði hans, at geta borgar þeirar er Tarsus heitir. Landsmenn vildu brenna borgina. Í þessum stað var síðan fœddr enn sæli Páll postuli. Parmenio býr nú þar fyrir konungi. en hann kemr sjálfr stundu síðarr.

Eptir miðri borginni fellr á sú er Cignus heitir, fagrt vatn ok skírt. Hér fýsir konung til á sund at fara. Þar var bæði at honum hafði heitt gǫrt undir herklæðunum af miklum sólar hita þvíat þetta var um miðsumars skeið, enda vildi hann fyr metnaðar sakir sýna íþrótt sína. Hér mátti nú sjá at skjótr atburðr feksk við ǫrlǫgin ok leitaði þeim um at turna. Ok í þessum atburð staðnaði nǫkkut hamingja konungsins. Hann hleypr alsveittr á kalt vatn. ok þegar tekr kuldinn at stemma vindæðarnar en konungr stirðnar. Ok nú verðr hann þegar til lands at leggja sem hvatlegast. Hér af tekr hann nú sótt mikla svá at sjálfum honum þykkir ørvænt at hann muni við rétta.

Hann er nú borinn til herbergis síns. en í herbúðum gerisk grátr mikill. segir hverr ǫðrum at konungr er at kominn bana.

Ok svá taka sumir til orðs. "Hverr skyndiligr atburðr hefir svá skjótt ráðit konungi várum til bana." "Þú en óstaðuga hamingja hvívetna grimmari" segja þeir "fyr hví viltu ræna konunginn þegar svá dýrligu lífi sem hann hefir haft. Þú vart honum hér til svá mild sem móðir. Hví viltu nú gerask honum grimm stjúpmóðir." Heimrinn girntisk á at hafa þenna einvalds konung yfir sér.

"En hvat skal af oss verða" segja þeir er fylgt hǫfum konunginum. "Vér megum nú eigi snúask aptr til fóstrlands várs um eyðimerkr þóat vér vilim. Eða hvárt munu vér hǫfuðlausir rasa framm í fylkingar óvina várra. Eigi sjám vér ok mann makligan til at koma í stað slíkum konungi sem Alexander hefir verit."

Þetta kvein þeira Grikkjanna heyrði hamingjan þar sem hon sat ok velti hvéli sínu. Hon stendr upp nú brosir at rœðum þeira ok svarar svá því er á hana var leitat. "Furðu mjǫk er mannfólkit blint ens sanna um ǫrlǫgin, er þat andsakar mik jafnan svá ranglega. Aðrar gyðjur hafa ok eigi síðr vald en ek at gera sem þeim líkar. en hvat sem illa verðr þá kenna menn mér vǫld af. Nú gef ek mǫnnunum frið ok farsæld þá lofa þeir mik. En ef ek kippa frá þeim þá lasta þeir mik svá sem náttúran hafi mér staðfesti gefit ef ek hafa vilda. En ef ek vera ǫllum jǫfn ok sífleytt með sama móti, þá munda ek eigi kallat hamingja. Náttúran hefir mér þat lǫgmál sett at ek skyla aldrigi um kyrt sitja ok hafa lausung fyrir staðfesti."

Síðan er hamingjan hafði þetta rœtt þá tók konungr þegar nǫkkut at styrkna þvíat vindr náði þá smám ok smám at renna í æðarnar. Þó hafði hann iðraverk mikinn. Ok nú setzk hann upp við olnboga ok rœðir svá fyrir sínum mǫnnum.

"Hvárt man óvinaflokkr várr skulu hér í herbúðunum spenna Alexandrum konung sigraðan bardaga laust. Þvíat svá nálægr sem herr Darij konungs er oss þá ferr nú ekki seinni lækningu komit við sótt mína. Eða munu þeir berkja skulu yfir váru herfangi riddarar Darij. En Alexander man útlagr ok dýrðarlauss vera flettr, kastaðr á bera jǫrð óvina sinna. Nei" segir hann. "allt man auðrofis verða. Freisti læknarnir fyrst ef þeir megi mér nǫkkura bót vinna. Ok viti þeir þat at meirr leita ek fyr lækninguna tómstundar til at berjask við Darium konung heldr en at lengja líf mitt. Ok vist þykki mér bardagafrestrinn verri en sjúkleikr sá er ek hefi. Þvíat þótt ek sjá sjúkr ok ek mega ekki annat gera en sýna mik fyrir minni fylkingu, þá munu þegar óvinir várir flýja, en mínir menn flóttann reka."

Slík ákefð konungsins ok rasandi bardagafýst aflar liðinu mikils ótta at skjótar atgerðir læknanna mundi sótt hans auka. Philippus konungr faðir Alexandri hafði fengit honum lækni þann er ok hét Philippus. Þessi enn sami maðr var viðstaddr rœðu konungsins. Ok hét því at hann mundi fá gǫrt hann heilan á þriggja nátta fresti ef hann vildi á kyrðum hafask. Ok þótt konungi þœtti lǫng heilsubið ok bardagafrest, þá dvelsk hann þar þó í borginni Thárso svá sem læknir beiddi.

Á þessi stundu kemr til konungs bréf er Parmenio sendir honum. Þat stóð á bréfinu at Darius konungr hefði heitið Philippo miklu fé ok systur sinni með at hann skyldi svíkja Alexandrum í drykk. Nú kom enn þriði dagr frá því er konungr hafði sóttina tekit. Ok þá fœrir Philippus honum heilsudrykk þann er hann hafði búit. Konungr trúir nú lækninum illa fyrir þat er á bréfinu stóð. Ok í því er hann tekr við drykkinum þá fær hann í hendr honum þat sama bréf biðr hann upplesa ok meðan Philippus less yfir bréfit, þá hyggr konungr vandliga ef honum bregði nǫkkut við. Ok eigi fær hann þat sét.

Ok þegar er hann hefir yfir lesit, þá mælir hann til konungs hlæjandi. "Minn herra" segir hann. "Byrg úti hræzluna ok ger þik kátan. lát æðarnar taka styrk af heilsudrykk þessum er ek gef þér af heilum hug. En gjarna vildi sá er mik hefir í róg borit at þessi sótt átgerðalaus hefði þik til bana leitt. Ok at vísu er annat hvárt at hann ǫfundaði mína kunnustu eða fyrirmunði þér lífsins konungr. Ok þat hygg ek sannara er síðr skyldi. Ok vist sýnir sá sik illviljaðan ok svikanna sekjan er. hann sannar þeim á hendr svikin er sýkn er. En svá gerir opt vandr maðr at hann bregðr því ǫðrum er hann veit á sjálfan sik. Ok af slíku svá verðr réttlátr maðr optliga fyrirdœmðr af ljúgfróðri hirð. En sá leystr er sakbitinn er."

Síðan er Philippus hafði sannliga fyrir sik svarat, þá biðr hann konung óhræddan drekka. Ok hann gerir svá. Eptir tekinn drykk fær konungr heilsu sína ok slíkan styrk afls ok hugar sem hann hafði fyrr haft. Hǫfðingjarnir renna nú á háls Philippo lækni hverr at ǫðrum ok þakka honum heilsu konungsins, kalla hann nú verit hafa fǫður fóstrjarðar sinnar ok gæzlumann.

Annan dag eptir stígr konungr á hest sinn, ríðr um allar herbúðir ok sýnir sik heilan. Sker ór liðinu alla æðru þá er gǫrzk hafði af sjúkleik hans ok styrkir herinn með bliðu yfirbragði sjálfs síns ok fǫgrum fortǫlum.

Síðan er herr Alexandri konungs hafði brotit enar nálægstu borgir. ok hann sjálfr hafði fórnað guðunum slíkt sem hann hét til heilsu sér. þá ferr hann til þeirar borgar er Ixon heitir. þar kemr Parmenio í mót konungi. hann hafði unnit þessa borg ok støkkt í brott borgar lýðnum. en búit þar fyrir konungi.

Í þessum stað hefir Alexander konungr hirðstefnur. ok leitar ráðs við hǫfðingja. hvárt þaðan skal bíða þess er Darius kemr með her sinn. eða skal enn stefna fram lengra til móts við hann. Frá því er sagt at Parmenio gefr konungi þat ráð at hann skyli fram halda liðinu í fjallaklofa nǫkkurn þar sem Darius konungr var at kominn ǫðrum megin með her sinn. Segir Parmenio svá at í þrǫngva dal þeim munu jafnmikil vera verða brjóst á fylkingum konunganna þótt Darius hafi lið miklu meira. Ok þetta ráð verðr tekit um síðir með vilja allra hǫfðingja en atkvæði konungs.

Þat gerisk til tíðinda meðan Alexander konungr dvelsk í þessi borg er fyrr var nefnd at sá maðr er borinn í róg við hann er Sisenes hét. Hann hafði verit harðla kørr konungi. en nú var honum þat kent at hann hefði tekit fé til af Dario konungi at svíkja Alexandrum. En þat var til þess haft. at hann leyndi bréfi nǫkkuru því er honum hafði sent einn af riddurum Darij konungs. ok fyr þá sǫk var hann drepinn at vitanda konungi fyr lǫgmæta sǫk at því sem flestir ætluðu.

Nú er at segja frá Dario konungi at þá er hann er kominn fram at þrǫngva dal þeim er fyrr var getit með allan her, kemr í móti honum með mikla riddara sveit gerzkr maðr einn sá er Timodes hét. Hann hafði orðit landflótti af Grikklandi. Þessi maðr býðr Dario konungi lið sitt. ok hann þiggr þat.

Hann gefr honum ok þat ráð at hann skyli aptr snúa her sínum til valla nǫkkurra sléttra ok berjask heldr þar við Alexandrum er hann megi við koma ǫllu liði sínu. En ef konungi þykki svívirðiligt aptr at snúa ok sýnisk herinum sem þat muni illt heill at hopa þegar á hol. þá biðr Timodes at hann láti brott fara fjárhlut sinn flestan allan ok þar með ófœrt lið konur ok bǫrn. fái þar svá lið með at þat fólk megi óhrætt um sik vera. "Ok ef svá illa verðr" segir Timodes "at hamingja vill Alexandro betr en oss í enum fyrsta bardaga. þá sýnisk mér vænna at fjárhlutr várr sé hirðr ok liðit sparisk sumt til þess at rétta þann bakslétt ef vér fám nǫkkurn. láti guðin oss engan fá."

Mikit óráð at gefa í einum bardaga allt senn í vald hamingjunnar þat er við liggr. Þetta var nytsamligt ráð er hann gaf konungi en þó sýndisk auðrofis hǫfðingjum þeira Serkjanna. Ok þess fýsa þeir Darium konung at hann láti drepa Timodem ok sveit hans alla. Kveðask þat ætla at því hafi Timodes þetta ráð gefit at hann mundi sér ætla fjárhlutinn allan ef Darius yrði sigraðr. hlaupa síðan aptr með fénu í Grikkja konungs her. ok kaupa sik svá í frið við Alexandrum.

Darius konungr hlýðir ekki á þessar fortǫlur. þvíat hann var mildr maðr ok góðgjarn. lætr sér allt róg illt þykkja. en svarar svá þeira ræðum. "Verði þat eigi" segir hann "at ek láta drepa þá menn er mér hafa gǫrzk handgengnir. ok gefit sik í mitt vald. skyli konungr láta slíka óhœfu vinna. Nei" segir hann. "aldrigi skal svá ljót ófrægð fá saurgat elli mína."

Síðan þakkar konungr Timodi sýndan góðvilja. En svívirðiligt sýnisk honum aptr at snúa liðinu. þykkir svá sem margir munu kalla flótta. ok nú langar hann mjǫk til at bardaginn skyli takask sem fyrst ok í dal þeim er fyrr var getit.

En þat ráð tekr hann af þeim er Timodes hafði gefit honum. at hann lætr brott flytja mestan þora fjárins til borgar þeirar er Damascus heitir. ok ferr þar með mikit lið. En hann lætr drótninguna ok móður sína ok son sinn sjau vetra gamlan bíða í herbúðum þess er at hendi kemr. vill í því halda venju enna fyrri konunga.

Enn næsta dag fyrir þann er Darius konungr vissi at bardaginn mundi takask á. gengr hann upp á hól einn lítinn er var í millum herbúðanna. Hólinn var allr grœnn útan af ilmandi grǫsum. Í ofanverðum hólinum stóð eitt fagrt tré þat er laurus heitir. Annan veg út í frá fellr á ein mikil. At ánni fram ganga tveimmegin vallgrœnir bakkar.

Til þessa staðar lætr Darius konungr blása ǫllum her sínum. kallar síðan hǫfðingja til sín ok skipar til hvar hverr þeira skal í fylkingu vera með sínar sveitir þá er bardaginn teksk. Ok er hann hefir því skipat sem honum líkar þá lítr hann yfir liðit er sat á vǫllunum út í frá hólinum. Darius konungr var enn tígulegsti maðr ok af því enu góða yfirbragði er hann hafði mundi hverr dugandi maðr í herinum þykkjask skyldr til at veita honum slíkt er mætti þótt hann þegði sjálfr.

Síðan talar hann fyrir liðinu ok hefr svá mál sitt. "Hér er nú þat lið samankomit er ek veit jafnan sigrsælt verit hafa. ok er þat eigi undarligt fyrir því at þér Serkirnir eruð ok arfar guðanna. komnir frá Belo konungi er fyrst hefir af várum frændum verit hafðr í goða tǫlu. Verið ǫruggir ok óskelfðir í hjǫrtunum. gefið ekki rúm hræzlunni. eigi er sem þér munið við ofrefli eiga.

Refsing má þat kalla en eigi bardaga er konungr hegnir þræla sína þá er sik gera svá djarfa, at þeir taka vápn honum í móti. Þessi enn skakborni sveinn Alexander er vér hyggjum at sé son ens ódyggva Neptanabi hefir látit gefa sér konungs nafn ok hyggr nú þat þar sem hann er í broddi lífs síns at ekki muni við honum standa. Rasar hann án ráði. gefr ekki gaum hvat fyrir er. vill heldr þótt hann viti vísan bana sinn berjask en lifa við ósigri. En þegar hefir honum nú nǫkkut ǫðruvís tekizk en hann hugði. þvíat fyrir várum mǫnnum hefir hann látit mikinn fjǫlda sinna riddara. ok af því grunar mik at hann treystisk sér miðr en vár.

Mikil skǫmm at fáir þrælar ok fátœkir þeir er ekki bein hafa í hendi skulu þora í mót at rísa hǫfðingjum þeim er fyrir eigu at ráða mestum hluta gulls þess er í heiminum er. Vita vilda ek hvaðan Alexander tekr þá dul at hann muni njóta mega þess ríkis, er sá enn ágæti konungr Cirus hefir átt er sigr fekk hvar sem hann barðisk í heiminum. En þótt hann sé dauðr. þá ríkir hann enn fyrir mik er í hans stað emk kominn ok at mér lifanda lifir enn hans hamingja.

Allir menn vitu þat at vér Serkirnir verum frá risum komnir. þvíat vér finnum ættartal várt til þeira ritat í annálum. en vér megum á stórvirkjum þeim er eptir þá lifa sjá hvílíkir þeir hafa verit. Bœkr várar vátta at þeir bǫrðusk við goðin sjálf. þeir gerðu stǫpulinn Babel hǫfðu tigl fyrir grjót en bik fyrir lím. Várir foreldrar hafa ok eptir leift þá ena miklu Babilon er nafn tók af tungna skipti.

Heilir svá nú með því at þér sét komnir frá slíkum afreksmǫnnum kallið aptr til yðar þeira styrk. verið karlmannliga fǫðurleifð yðra. gætið vandliga sæmðar ok frægðar. látið eigi fátækjan ok útlendan sigrvegara troða jǫrð ok afreksverk feðra várra. En ef svá skammsamliga verðr at sá enn ódyggvi flokkr óvina várra komi nǫkkurum á flótta þótt þér vilið eigi fyr mér berjask eða fyr eignum ok óðulum eða nágrǫnnum yðrum. snúið þó aptr til bardagans fyr sakir kvenna yðarra ok barna. þvíat þat folk munu fjándmenn várir spenna í herbúðunum ef þér vilið eigi verja ok gera sér at herfangi.

En eigi hræðumsk ek at tvœru at svá verði. þvíat svá hefir mik dreymt sem vér munim sigr fá. Ek þóttumsk sjá í svefninum at landtjǫld Grikkja loguðu. Ok ek sá Alexandrum klæddan pellsklæðum eptir þeim sið sem er í Babilone. ok í borgina var hann kominn ok leiddr handtekinn fyrir mik. því næst þótti mér hann hverfa. En til hvers dvel ek mik í slíkri rœðu. sver ek þess fyrir sólina er upp renn í váru ríki at hver sem á flótta snýr skal minn fjándmaðr vera."

Ok er konungr hafði svá talað þá kemr hlaupandi njósnarmaðr einn með þeim tíðendum at Alexander hafi snúit á flótta. ok þorat eigi at bíða þess er Darius kœmi með her sinn. segir hann hafa hlaupit á fjǫll ok skóga ok stefnt svá út til hafs et beinsta. Konungr trúir því er þessi skræfa segir í vil honum ok verðr harðla glaðr við. Eggjar nú at eptir skyli halda sem harðast. Ok herrinn allr stefnir þegar yfir ána er fell skamt frá herbúðunum sem fyrr var sagt. vanda þeir nú lítt leiðina dreifisk liðit mjǫk þvíat hverr stefnir þat er gegnst þótti at sem fyrst mætti komask fyrir þá Grikkina ok snúa þeim aptr.

"Hvert rasar þú enn feigligi fjǫldi" segir meistari Galterus er versat hefir sǫgu þessa. ok snýr svá rœðu sinni til þeira Serkjanna. "Hvárt ætlið þér at Alexander muni flýja sá maðr er flóttann hyggr hverjum lesti ljótara. En hræðisk þat eitt at þér munið flýja. Ok ef hann skyldi kjósa hvárt hann vildi heldr flýja ok hafa sigr, eða verjask ór stað ok vera sigraðr af flóttamǫnnum. væri sá einn fyr hendi at taka þann kost annan hvárn. Meiri ván at hann efaðisk í hvárt honum þœtti miðr til sæmðar."

Nú er aptr at hverfa til sǫgunnar sjálfrar ok frá því at segja at herr Darij konungs sœkir hart fram til borgarinnar Ixon. Ok nú verða varðhaldsmenn Alexandri varir við hermenn. þvíat þeir mega sjá ljómann af gulli ok gimsteinum er liðit hafði borit á sik ok vápn sín. Heyra þeir ok vápnabrakit. ok þekkja jóreykina er svá váru miklir at lǫngum fal sólina. Ok einn varðhaldsmaðr sá er fekk sét herinn af hóli nǫkkurum hávum, hefir þegar árás til borgarinnar ok segir Grikkjum at Darius konungr er nú ókominn at eins með svá mikinn her sem engi maðr man fyrr þvílíkan hafa sét.

Alexander konungr trúir þessu trautt. þvíat hann angrar ekki annat en frest bardagans. Ok þegar er hann veit til vís at hersagan man sǫnn vera. kallar hann hátt ok mælir svá. "Vápn vápn Grikkir."

Ok fyrst verðr hann sjálfr búinn af staðnum ok hleypir ímóti Serkjum. ok hjálmat ok brynjat riddara lið svá hvat sem búit verðr.

Svá rasar soltinn vargr til bráðarinnar þá er hann fæðir á sér hvelpa sína. þeir ýla þegar er þeir missa mjǫlkr ór þurrum spenum. Ýling þeira ok dreyrgjarn sultr keyrir varginn um síðir í búfjár haga at leita sér matfanga. Smalasveinninn leysir þegar hunda sína er hann sér varginn. En hann stefnir at fénu eigi at síðr. Smalinn veit eigi hvert hann skal undan halda. Þykkir sem vargr muni fyrir vera hvert sem hann snýr.

Með þessum hætti geysisk Alexander ímót óvinum sínum þeim er því trúðu at hann mundi flýit hafa. Ok þegar er Serkir sjá herinn fara ímóti sér. þá vita þeir hvat bræðin er. sýndisk þeim nú eigi sem þeir hǫfðu ætlat at Alexander snøri baki við. Nú sundrask mjǫk fylkingar Darij konungs af ákalli ok þys þeim er varð þá er saman dró liðit. Margar tungur gengu ok í herinum. ok varð af því seint at gera ráð fyrir svá miklum múg. var ok flest allt liðit betr búit til rásar en bardaga.

Darius konungr fær nú þó skipat her sínum í fylkingar í annat sinn. Hann gerir nú þat ráð at þegar er herr hans kœmi fram ór dalnum þannig sem rúmlent var, skyli gerða utan um fylkingar Grikkja með múginum svá at þeir mætti engan veg undan komask. Þetta ráð hefði Dario nytsamligt verit ef framgengt yrði. En hamingjan sú er hverju ráði er ríkari gekk ímóti. því at Alexander kom ímót honum fram í dalnum þar er svá var þrǫnglent at jafnmikil urðu vera brjóst á fylkingunum. Bardagi þessi tóksk í heraði því er Cilicia heitir skamt frá Ixon þeirri borg er fyrr var nefnd. ok í dal einum þrǫngum sem nú hefir sagt verit.

Nú er frá því at segja at Alexander fylkir liði sínu. fótgǫngulið skipar hann í fylkingar broddinn. En fyrir enn hœgra fylkingar arm setr hann þann hertoga er Nichanor hét. hann var son Parmenionis. ok með honum þá hǫfðingja er svá heita. Tholomeus ok Aminctas. Perdicas ok Cenos. Clitus ok Meleager. Hverr þessa var hertogi yfir sínu liði.

Enn vinstra fylkingar arm skal verja Parmenio sá maðr er einn var frœknastr af Grikkjum ok með honum Craterus ok Antigonus ok Philotas son Parmenionis annarr er nær var bezt vígr í herinum. Frammi fyrir ǫllum merkjum var einn ungr maðr á hesti þeim er Bucifal heitir ekki dǫlligr bleyðimǫnnum undir brún at líta. þat var sjálfr Alexander macedo. Næstr honum var jafnan sá maðr er Ephestio hét trúnaðarmaðr hans einn, jafn konungi at aldri ok klerkdómi, en fríðari sýnum.

Ok nú ríðr konungr síðan er hann hefir svá skipað liðinu, frammi fyrir fylkingum. biðr hertogana berjask hraustlega. mælir blíðliga til vina sinna. Hvessir sljóva. en brynir hugrakka. Nú semr hann ok þrǫngr saman í annat sinn dreifðar fylkingar. þrælum heitr hann frelsi. en gnóglegu gulli félausum ok fégjǫrnum ef þeir vilja vaskliga berjask. sumum bendir hann með spjótskapti sínu at skjótara gangi. Með slíkum svá fortǫlum ríðr hann um herinn. ok þar með eggjar hann bogmenn at þeir bendi boga sína þegar er Serkir koma í skotfœri. biðr hann ok þá er með slǫngur fara at þeir láti ok ekki sǫin at sér. Bœnir hann ok at þegar er í hǫggfœri má koma skyli þeir ólatliga brytja með øxum ok sverðum.

En meðan herrinn dvelsk ok Grikkir bíða með fylktu liði þess er Darius kœmi. þá talar Alexander svá fyrir liðinu. "Heyrið þér enir frœknu drengir er komnir eruð frá bardagaguðinum sjálfu er Mars heitir. ok þér er svá hafið framask í mǫrgum stórvirkjum at allr heimr girnisk at hafa yðr sér til lávarða. Nú er sá dagr kominn er vér hǫfum ýskt at koma skyldi.

Á þessum degi vill hamingjan gefa þann sigr er hon hefir oss opt heitit. þenna sigr bendi hon þegar fyrir í Evropa. þá er þér brutuð Thebas alla til jarðar. ok drápuð allan borgarlýðinn. en tœmðuð Athenas með ógn einni saman. Hér meguð þér nú sjá fyrir yðr óvígligan her. ok kvenligar fylkingar er allar þykkja skína af gulli ok gimsteinum. En þat sama glys er þeir hafa þar á sik borit sýnir oss at vér megum heldr venta þaðan herfangs en háska. þvíat með vápnum skal sigr vega. en blautir menn ok bílífi vanir kunna ekki annat en ógna.

Hræðask þeir sverð ok sár. Ok lítt munu vápn yðr hafa rofit innyfli þeira. ok litlu blóði munu þeir út hafa hellt áðr en þeir munu flýja. Þá mun ek reyna hversu mjǫk þér hirðið um mik er ek sé sljó sverð brotin en hlífar klofnar af stórum hǫggum. Hǫnd hǫggvanda man vilja sýna. ok sverð man sanna sem reitt er hversu mjǫk yðr kemr Alexander í hug.

Sigrið nú þá er þegar eru sem sigraðir sé. Vitið at sjálfs síns fjándmaðr er sá er hann reiðir sljóliga sverð at óvin sínum. ok skemma vill sá sitt líf er hann lengir líf óvinar síns. Ok engi er þat mildi at þyrma mótstǫðumǫnnum sínum í bardaga. Þung er sú hǫnd sjálfri sér ok makleg afhǫggs er hon vegr sparliga. Slenskaparfullir menn þora at hlaupa í dauðann þá er þeir taka at falma. en þora eigi at verja sik. ok forðask svá dauðann.

Látið yðr nú í hug koma hversu mǫrg rangindi eða marga bardaga ok stór manndráp Grikkir hafa þolat hǫfðingjum ór Asía. ærit er þǫrf vinna at frændr einir gjaldi þess er feðr gerðu. eigi er fullhefnt þótt þessi múgr sé allr niðr drepinn er þér sét hér fyrir yðr. Allt Asía skal gjalda þeira hervirkja er gǫr hafa verit í Europa. Media skal gjalda með Dario konungi þess hernaðar er Xerxes konungr hefir gǫrt í Grikklandi.

Berið nú þá fram merkin þar eptir sem ek skal fyrir fara. ok ryðið með sverðunum gǫtur í gǫgnum fylkingar þeira. Bardagans vil ek hluttakari vera með yðr. en herfangsins eigi. því skuluð þér með yðr skipta. At fullu vinnsk mér ágætit eitt saman. fjárins ann ek yðr en mér frægðarinnar." Svá talar Alexander.

Ok þegar eptir þat hlaupask at fylkingar. ok þá ljósta Serkir upp herópi miklu. ok svá Grikkir et sama. Þeyta nú hvárirtveggju lúðra sína ok herhorn svá at byll í ǫllum fjǫllum þeim er í nánd eru. Aldrigi hafði dvergmálit ok veitt hljóðunum fleiri andsvǫr en nú.

Frá því er nú at segja at hér verðr kostr at sjá sem ætla má mǫrg ok ágætlig vápn. en þó báru ein af ǫllum ǫðrum. en þat váru vápn Darij konungs. Eigi var sparat gull við þau. en þó var miklu meira vert um hagleik þann er þar var á. Skjǫldr hans var sjáfaldr á þykktina. en lagðr allr utan með gulli. þar váru skrifaðir á frændr ok forellrar Darij konungs ok stórvirki þeira. Risarnir er fyrst gerðu stǫpulinn Babel eptir Noa flóð á velli þeim er Sennáár heitir. ok þar eptir tungna skipti.

Í ǫðrum stað á skildinum var skrifaðr Nabogodonosor konungr ok þat er hann fór til Jórsalaborgar með her sinn ok vann borgina. braut til jarðar templum domini ok alla borgarveggi. gerði hertekinn gyðinga lýð. ok hafði Sedechiam konung er hann hafði blinda látit heim með sér til Babilonem. Þat var allt skrifat á skildinum er enum fyrrum konungum hafði vel tekizk. En þat var allt látit niðri liggja er þeim hafði til svívirðingar gǫrzk.

Í þriðja stað var þat skrifat er Baltasar konungr drakk ór gullkerum þeim er Nabogodonosor hafði tekit ór templo domini. ok hǫndin sýndisk rita á hallarveggnum þat er engi fekk skilt nema Daniel spámaðr. Á listinni utan um þessar sǫgur var saga ens ágæta konungs Ciri er sigraði Lidiam ok Kresum konung er blekðr var af spádómi sólarguðs. þessi stórtíðindi váru þar ǫll á skrifat sem hér er nú nǫkkut brefað af. en þat eru stórsǫgur ef þær eru greiddar út í gegnum.

En þat er at segja frá ævilokum Ciri konungs þess er hvervetna er getit á bókum, at drótning ein sú er Thamaris hét reis í mót honum. ok í þeirri sókn er hon hafði við hann fell Cirus konungr. Um þann atburð rœðir svá meistari Galterus.

"Hóhó. blekkilig er þessa heims hamingja ok opt sýnisk þat hversu valt hon er. Cirus konungr var á sínum dǫgum viðlendastr konungr ok sigrsælstr. hans frægð hafði farit of allan heim ok hvar sem hann hafði við lent. urðu allir fyrir honum at láta. En svá ríkr ok máttugr sem hann var. þá fekk þó ein kona sigrat hann. Eigi skyldu dauðligir menn" segir hann meistarinn "stœrask af gefnum ríkdómi. ok fyrirlíta sér minni menn. Eigi skyldu þeir ok enir sigrsœlu vera óþakknæmir við enn hæsta sigrvegara. Sá er gefa má styrk ok ríki sigr ok auðæfi. sá enn sami má þat allt í brott taka er hann vill."

Nú er til sǫgunnar at snúa. ok frá því at segja. at vápnabrak ok brestir af stórum hǫggum sigra lúðragang svá at heyrir trautt eða eigi. ok svá þykkt drífa nú spjót ok ǫrvar ok allskonar skotvápn at varla má sjá fyrir heiðan himin. Konungr sjálfr Alexander ríðr fyrst fram svá snart til at jafna sem steinn af valslǫngvu ok þar at er gullagðir skildir ok hjalmar settir af dýrum steinum segja til at heldr munu fyrir vera konungar en kotkarlar. ok þar stefnir hann at er merki var borit fyrir Dario konungi. Þat var flugdreki gylltr allr. hann gapði munni er vindr blés framan í ginit ok var hræðiligr at sjá.

Meðan Alexander konungr leitask um hvern hann finni makligan til at leggja fyrst við jǫrðu. þá ríðr ímót honum hǫfðingi sá er Arethas heitir. hann var greifi yfir Siriam. leóns merki hekk af hans spjótskapti. en hjálmr hans þótti loga af karbunkulo þeim er í var settr. Arethas leggr í skjǫld Alexandri með spjóti svá fast at spjótskaptit brast í sundr. ok nú leggr Alexander í mót í skjǫld Arethe ok í gegnum skjǫldinn ok þrefalda brynju svá at spjótsoddrinn nemr í hjartanu stað. Grikkir ljósta þegar upp ópi miklu ok kalla þetta verk mikinn sigr. ok sigrvænligt heill er konungr sjálfr hefir svá rǫskliga vakit víg fyrstr manna.

Eptir þenna atburð taka saman at riðlask mjǫk sveitirnar. ok nú ríða fram þeir hertogarnir Clitus ok Tholomeus menn hollte vasklegir undir vápnum at sjá. ok svá fara þeir geystir ímóti sínum fjandmǫnnum. sem sultinn leo móti sínum yxnaflokki. Tholomeus ríðr at þeim riddara er Kleocas heitir ok leggr til hans í vangann. en út um annan svá at þar flýtr heilinn í brot. hrindr honum svá leiknum dauðum til jarðar.

Clitus ríðr at þeim riddara er Ardophilus heitir ok leggr í skjǫld hans spjóti. Ardophilus leggr ok í mót í skjǫld Cliti. svá leggja þeir fast at í sundr brestr spjótit hvártveggja. Eptir þat skiptask þeir hǫggum við þar til um síðir falla til jarðar hestar þeira ok sjálfir þeir af mæði langrar ok snarprar sóknar. Ok svá liggja þeir um hríð sem eigi sé líf með þeim. En er mœðin tók nǫkkut af þeim at renna. þá kemsk Klitus fyrri á fœtr. ok þá er Ardophilus leitar við upp at standa setr Klitus sverðit á háls honum. ok gerir skjótan skilnat búks ok hǫfuðs.

Nú ríðr fram af Serkjum einn ágætr hǫfðingi er Matheus heitir. fríðr maðr sýnum. snjallr í máli. ok góðr til vápns. Ok í vinstra fylkingararmi Grikkja drepr Matheus þann riddara er Yollas hét. Philotas son Parmenionis er var einn af hǫfðingjum þessa fylkingararms vill hefna síns félaga. ok hǫggr eptir Matheo með sverði. En kviklátr hestr er Matheus sat á. berr hann undan hǫggvinu. Philotas hǫggr þá til riddara þess er Ochis heitir ok tvískiptir á honum síðuna.

Eptir þetta hǫgg ok mǫrg ǫnnur stór er Philotas gefr Serkjum leggja fast at honum riddarar af Hircani. ok er Grikkir sjá at hann á við mikit ofrefli þá stefna til fulltings við hann þeir hertogarnir. Antigonus ok Cenos. Craterus ok Parmenio faðir Philote sá maðr er alls var þess hluttakari er Alexander gerði svá at frásagnar væri vert. En lætr ætla ek sama. segir meistari Galterus. at þegja yfir meðan má hver gjǫld Parmenio tók sinna tilverka.

Antigonus ríðr at þeim manni er Phelax heitir. ok hǫggr til hans með sverði svá at hann þarf eigi fleira. Cenos leggr spjóti til þess manns er Mida heitir. ok af því lagi fór hann bana. Craterus stefnir at þeim manni er Amphiolus heitir. ok veitir honum ávirki. þrífr síðan í hjálm hans. ok steypir honum grendum til jarðar ór kerru er hann hafði setit í. Craterus vinnr á þeim manni er stýrt hafði kerrunni svá at hann dregr eptir sér iðrin. hrindr honum síðan á fœtr sínum lávarði.

Parmenio gengr fram móti Serkjum eptir vanda. Ok nú ríða at honum riddarar, annarr heitir Dimus, en annarr Ysamnes. Hann var konungborinn maðr. Þeir leggja báðir senn spjótum á hœgri síðu Parmenionis. Hann bifask ekki við lǫgin, en kallar á gerzkan riddara þann Horestus heitir. Sá hefir látit hest sinn ok hefir árás upp í fjalls hlíðina. "Snú aptr sem bráðast til bardagans," segir hann, "ek skal gjalda þér aptr hest þinn."

Síðan snýsk hann við Ysamni ok leggr framan í brjóst honum, ok hrindr dauðum aptr af hestinum, en fœr þann sama hest Horesto. Eptir þat ríðr hann at Dimo ok hǫggr af honum hǫndina, steypir honum af hesti, hleypir síðan á hann ok gerir hann óvígjan með ǫllu. því næst drepr hann Agilon ok annan Elan, en þriðja Chirippum. hann var ættaðr af Arabia.

Nú ríðr fram einn af Grikkjum sá er Evmenides hét ok vinnr mikit illt á Serkjum. vegr stundum með sverði en stundum með skotvápnum. Diaspen drepr hann með sverði en skýtr með ǫru í auga þeim manni er Evdochius hét. Evmenides brytjar mǫrg bein Serkja. ok ríðr yfir margan hǫfðingjabúk í bardaganum.

Nichanór son Parmenionis vegr eigi sljóligari í enum hœgra fylkingararmi en þessir er nú hefir frá verit sagt. ok nú ríðr at honum einn ungr maðr er Edimus heitir, fríðr sýnum ok vel borinn, þvíat hann var kominn frá Ciro konungi. Hann hǫggr í skjǫld Nichanoris. en þar hrýtr af sem hagl af húsi. staðvíst hús hirðir eigi um reiði loptsins. skjǫldinn sakar ok eigi lítit hǫgg. En þó reiðisk Nichanor við. ok leggr spjóti framan í glyggit er á var brynjunni fyrir auganu. ok spjótsoddrinn hefir augat ok rennir svá til at hann tekr jafnvel sýn frá því auganu er heilt var utan.

Frá því er nú at segja at sá maðr gengr hart fram í liði Serkja er Negusar heitir. hann var ríkr hǫfðingi af Ninive kominn frá Nino konungi er gera lét þá miklu borg. Hann vegr með breiðøxi mikilli. stundum skýtr hann gaflokum. stundum berjask hann með sverði. Gerzkan mann þann er Helis heitir skýtr hann í gegnum með gaflaki. með sverðinu høggr hann hǫnd af þeim manni er Dorilus heitir. øxina keyrir hann á háls þeim manni er Hermogenet hét. ok eigi þarf hann fleira.

Philotas Parmenionis son sér nú hversu mikit illt Negusár vinnr á Grikkjum. Ok feykir at honum með brugðit sverð, høggr síðan til hans í gullroðinn hjálm þann er skein af piripo þeim er í stóð. Sverðit sviðr af stálhǫrðum hjalmi, en missir þó eigi með ǫllu, þvíat þat tekr af hǫndina vinstri er Negusar hafði brugðit upp fyrir andlit sér. Ok nú býsk en hœgri at hefna systur sinnar, ok reiðir upp øxi svá snart at þat hǫgg mundi fœrt hafa Philotam til heljar ef eigi væri af honum borit. Amictans einn af hertogum Grikkja ríðr at í þessu svarfi. ok bregðr skildi við hǫggvinu. Negusár hǫggr rauf á skjaldarbúklinum ok festir þar øxina. ok er hann vill á brott kippa øxi sinni þá verðr Philotas enn nær staddr. ok skellir af honum hǫndina í olnbogabót. Sár ok sút gera margan mann sterkan.

Negusar lítr á stúfana. ok sér nú at hann man ekki vega mega til fulltings Serkjum. en þó vill hann veita þat er hann má. ok lætr nú fallask fyr fœtr hesti riddara þess er Yollas hét. Hestr fellr um hann. ok Yollas af hestinum. ok þau sǫmu spjót er Grikkir hǫfðu ætlat at Negusar skyldi á gista. standa nú gegnum Yollam ok hest hans. Af þessi rápan allri saman ok miklum vápnagangi létzk ok Negusar við helzti mikinn hraustleik.

Nú taka dauðir búkar at þekja jǫrðina hvarvetna. Vellir fljóta af blóði en dalverpi fyllask ǫll. Af hvárumtveggjum fellr nú mikit lið en þó miklu meira af Serkjum. Taka nú mjǫk at þynnask fylkingar þeira. ok þeir at digna þótt enn væri ótal liðs eptir. En þótt Grikkir væri fáir hjá Serkjum þá letjask þeir ekki á sókninni þvíat dirfð ok áræði bæta þeim skortinn.

Ok nú er Serkir taka á hæl hopa þá ríðr fram konungrinn sjálfr Alexander svá snart sem elding fljúgi. hann ryðr sér gǫtu í gegnum fótgǫngulið. ok svá riddaralið. vandar eigi þótt þykkt sé fyrir skipat spjótum ok sverðum. vill at vísu ná Dario fyrr en flóttinn bresti. En einn gǫfugr frændi Darij Oxatreus heitir þrǫngr saman fylking hans svá at Alexander náir eigi sækja sjálfan Darium.

Nú teksk nýju mikit mannfall í hvárratveggja lið. Hǫfðingjarnir sjálfir taka nú at falla hverr at ǫðrum. Bardagagyðjan er Bellona heitir hristir dreyruga vébranda sár allskonar dauða. Sumir eru skotnir í gegnum barkann eða í smaðarmana. sumum liggr heilinn úti. sumir fá bana af skotum eða slǫngum. hálsbeinit er brotit í sumum. en iðrin liggja sumum úti. mǫrgum ráða ok sverð at skaða. Annarr deyr nú. en annarr dauðr með ǫllu. Annarr sprauklar nú. en annarr fullsæfðr.

Sá maðr var í liði Serkja er Zoroas heitir egypzkr maðr af borg þeirri er Memphis heitir. hann var auðkenndr af ágætligum vápnum þeim er hann bar. ok hann kunni mest í herinum af astronomia ok vissi árla af náttúru himintungla nær vera mundi ár eða óáran, snjósamr vetr eða vaxtsamt ár heitt sumar eða þat haust er vín þrífsk á. Musicam kunni hann ok harðla vel. ok allan stjǫrnugang skildi hann ágætliga. Ǫrlǫg manna vissi hann ok fyrir af stjǫrnu íþrótt sinni. ok þat er skjótast at segja frá at alla heimsins náttúru hafði hann lukt sér í brjósti. Ok nú hafði Zoroas sét fyrir af stjǫrnugang at hann mundi skamt hafa ólifat.

En þvíat eigi fekk hann heldr en aðrir ǫrlǫgum um turnat. þá kostgæfir hann sem mest at ná fundi konungsins sjálfs Alexandri. ok girnisk mjǫk á at falla fyrir vápnum svá virðuligs hǫfðingja. Ok þvíat hann hatar lífit en elskar bardagann þá rasar hann fram í fylkingarbroddinn í mót Alexandro. ok þegar er Zoroas fær sét konunginn þá lætr hann drífa þykkt at honum skotvápn ór kerru er hann sat í. Eigi gremr hann at eins konunginn at sér með vápnagangi, heldr lætr hann fylgja brigzli ok eggjan svá mælandi. "Heyrðu Neptanabi son, eilíf skǫmm móður þinnar. Hví glatarðu sárum ok vinnr á slenskaparmǫnnum. Snú heldr á mik upp œði þinni, ok ef þú hefir enn nǫkkurn krapt með þér þá legg mik við jǫrðu. Þvíat mínum riddaraskap fylgja sjau spekðar íþróttir, em ek af því verðr at bera tvau kapell af lauro, annat fyrir riddaraskap en annat fyrir klerkdómi."

Svá mælir Zoroas en Alexander konungr vill eigi reiðask við ákostum hans. heldr vill hann miskunna þeim er girnisk at deyja fyrir hans vápnum ok svarar honum svá bliðliga. "Hoho, skyssi mikit," segir hann, "hverr sem þú ert þá bið ek at þú lifir ok fyrirfarir eigi í dauða þínum herbergi svá stórra íþrótta. Ok aldrigi skal mín hǫnd eða mitt sverð saurgask í svá margvitrum heila. Ertu harðla nytsamligr heiminum. Eða hver villa eggjar þik at vilja svá rapa til helvítis þar sem engi vizka má þrífask." svá mælti konungrinn.

En Zoroas hleypr ór kerrunni ok at konungi ok hǫggr til hans með sverði á læri þar sem mætisk brynjan ok brynhosan ok helgar svá vígvǫllinn með konungs blóði. Nú reiðisk konungr en keyrir þó brott hest sinn með sporum til þess at hann megi þyrma Zoroe ok tempra svá reiði sína. En Meleager einn af hertogum Grikkja fleygir at í því ok hǫggr undan Zoroe báða fœtr í knésbótum í einu hǫggvi. Eptir þat hlaupask margir at ok brytja Zoroam í smátt. ok gjalda svá stjǫrnum aptr þann er eptir þeira gang trúði sín forlǫg fara mundu.

Nú snýr ǫllu mannfalli í lið Darij konungs. ok eigi veit hann sjálfr hvat til ráðs skal taka. hann sér alla vega frá sér vígvǫllinn flóa af blóði sinna manna. sér ok margan hǫfðingja liggja hjá sér grendan. En þeir er hann treystisk bezt taka nú flýja. ok sá er stýrt hafði kerru konungsins liggr hǫfuðlauss millum hestanna er dregit hǫfðu kerruna. ok iðrin hans er úti liggja vefjask um fœtr þeim.

Ok meðan Darius konungr efask í hvárt hann skal á fœti flýja eða veita sér sjálfr bana þá skýtr Perdicas einn af hertogunum spjóti til konungsins. Þat nemr stað í hǫfðinu, beinin verja þó heilann svá at hann sakar eigi. Þá hleypr Darius konungr ór kerru sinni ok vill eigi berjask lengr við ofrefli, leggr nú á flótta ok rennr með ótignum mǫnnum þat er beinst var um fjǫll ok skóga þar til er sá maðr er Auson heitir setr undir hann hest. Ok nú ríðr Darius konungr yfir Eufraten. ok nemr eigi stað fyrr en í Babilone.

Matheus verðr nú varr við ok aðrir þeir er enn vildu heldr berjask en flýja at Darius konungr hefir lagt á flótta. ok þegar minkar dirfð þeira við þetta. ok nema þeir at þjóna felmtrinum. snerisk þar nú skjótt staðfestin í hræzlu. Hǫfðingjarnir flýja nú hverr at ǫðrum. Eigi standa þar ok ótignir eptir er tignir flýja. ok var þat undarligt at allir leitaði nú undan þvíat nauðsyn er at limirnir skelfisk þá er hǫfuðit bendisk. Grikkir reka flóttann í ákafa. ok gefa mǫrgum ekki góðan bakslétt. fellr nú sá margr með skǫmm í flóttanum er hann átti kost at falla með dáð ok drengskap fyrir konungi sínum ok fóstrlandi.

Síðan er Grikkjum leiddisk at reka flóttann þá sliðra þeir sverðin sǫdd af mannadrápi. ok nú biðr Alexander konungr at þeir skyli saman sópa herfanginu. Grikkjum ferr fimt upp at lúka féhirzlum Serkja. vanda þeir eigi hvárt lyklar finnask. síðan fara þeir á skóga at leita þess fjár er Serkir hafa þar hirt í fylskum. At saman komnu herfanginu skiptir Alexander konungr fénu með liði sínu.

Nú klyfja þeir hesta sína ok hlaða vagna af gulli ok gersimum. troða sekki sína þar til er þeir spýja ór sér gullinu. ok hafna bóndum þeim er geta skyldu fengins fjár. Yfrit fé þykkir hǫndum þeira nú saman komit. en ágjarn hugr vill enn meira. ok enn fylla þeir hosur sínar af því er eigi fær annarstaðar rúm ok kyrtla sína fyrir. Sumir fara til þannig er kvennaflokkar eru fyrir. ok slíta af þeim eyrnagull ok gullnisti ok aðrar gersimar er þær hǫfðu á sik borit. sumir leggja þegar blóðgar hendr um háls þeim. kyssa ok kreista. skammask ok eigi at leika fyrir alþýðu augliti slíkt annat er þá lystir. Mǫrg lætr þar sinn meydóm. Ǫnnur sveitin sú er sœkir saurgask af leikinum. en sú fær líkn er versk með sút ok sorg. þvíat nauðung ok ofrefli minkar jafnan sekð þess er þolir ok fyrir verðr.

En eptir því sem byrjar konungligri tign þá lætr Alexander konungr aka í gylltum kerrum með allt tengða lið Darij konungs til herbúða sinna með móður hans ok systur er bæði var ok kona hans ok son hans sjau vetra gamlan. Svá var mikil mildi konungs at hann var þannig til móður Darij sem hann mundi til sinnar móður ef hon væri þar. Drótning konu Darij kallar hann systur sína. sveininn gerir hann sér at óskabarni. Svá mikil mandóms ást bygði brjóst konungs í þann tíma ef upptekinn háttr helldisk með honum at engi ófrægð mætti saurga hans ena bjǫrtu fregð.

En síðan er fenginn auðr Serkja ok þeira bylífi gaf óveno framgang, en fjárins gnótt vanstillis móðir taldi hvetvetna sóma, þá tók hamingjan at spilla náttúrunni ok lestir at stemma kraptanna rás ok þeim aptr at snúa. Þvíat sá enn sami er fyrr var mildr óvinum sínum gerðisk síðan fjándmaðr sumra vina sinna, lét drepa þjónustumenn sína sjálfs, ok ætlaði engan hlut hermanninum bannaðan. Ok þvíat segja verðr bæði ljúft ok leitt þá kom þar at Alexander konungr kallaðisk son Iovis er heiðnir menn trúðu vera himna guð. ok hann bauð ǫðrum at kalla sik svá. þvíat metnaðr hans gekk allt yfir mannligt eðli þá er honum leiddisk at vera maðr at eins ok þótti lítils vert at vera hæstr jarðligra hluta.

Eptir þat er Alexander konungr hefir skipt herfangi með herinum sendir hann Parmenionem með miklu liði til Damascum þess grennis at ná því mikla fé er Darius hafði þangat sent til gæzlu sem fyrr var sagt. Þat varð eigi torvelt fyrir því at greifi sá er settr var yfir þessa borg af Dario unni nú betr fjárins þeim er sigrask hafði en sveik þann er sigraðr var ok dró borgarmenn á tálar, bað at þeir gefisk upp í vald Grikkja. Þvíat jafnskjótt skipti hann trúnaði sínum í greyskap. sem hann sá hamingjuna skiptask millum konunganna. Parmenio vill engi grið gefa þeim er svá trúnaðartómir eru. Hleypr á þá þegar ok drepr þar mikinn múg. Þat fór sem makligt var at greifinn fell með því liði er hann dró til dráps með sínu vélráði.

Þetta spyrr Darius konungr brátt at Grikkir hafa gefit hans mǫnnum enn mikit slag ok tekit fyrir honum ógrynni fjár, en skjótar skaðabœtr þykkisk hann fá. Þá er sá maðr kemr til hans er honum kann þat segja at greifinn hefir fallit í fyrstu fyrir sjálfs síns svik, ok eigi nennir Darius heðan af at segja hamingju blinda vera með ǫllu, þars hon geldr stundum vándum mǫnnum aptr af réttri vag sem þeira flærð hefir til þjónat. Slíkt svá bar í bætr Dario konungi þótt nú taki þungt veita. Sannaðisk hér þat sem mælt er at fátt er svá illt at einugi dugi.

Þá er sjau dagar váru [liðnir frá bardaga þeim er nú hefir nǫkkut verit frá sagt. ok Alexander konungr hafði jarða látit lík tiginna manna þeira er fallit hǫfðu eptir þeim sið er þá var. Ferr hann til þeirrar borgar er Sidon heitir. ok eptir þat er hann hafði þat fólk undir sik lagt er þá borg bygði stefnir hann til þeirrar borgar er Tyrus heitir. ok þegar er Grikkir nálgask þessa borg sjá þeir at borgarmenn munu heldr vilja verjask en upp gefask.

Alexander konungr verðr glaðr við er hann skal fyrir hafa funnit þá menn er eigi spari viðr at nema. þeir skipask fyrir á borgarveggi til varnar. hafa víða sett upp flaka til hlífðar móti grjótflaug. en þar sem þeira missir er þykkt skarað skjǫldum fyrir. Grikkir sækja fast at. en borgarmenn verjask ok virkðu vel. láta þykkt drífa skot ok grjót. Mǫrg valslǫngva hœtir þar dauða þeim er undir borgarveggjunum eru.

Lengi berjask Grikkir við þessa borg. Þeir leggja skipum útan at henni þvíat hon var sæborg, veita nú harða atsókn bæði af sjá ok af landi. Þar kemr enn at þeir fá brotit þessa borg.

Ok þegar er þeir ná inngǫngu drepa þeir allt þat er fyrir verðr unga menn sem gamla konur sem karla. Engu þyrma þeir. en þat heldr til þess at Alexander konungr hafði fyrr en hann settisk um borgina gǫrt riddara sína til borgarmanna at bjóða þeim frið ef þeir vildi gefask í hans vald. þeir launuðu svá konungi boðinn frið at þeir níddusk á sendimǫnnum ok drápu þá. Ok fyrir þá sǫk urðu þeir fyrir svá grimmri konungs reiði ok mistu líknar af honum sem vert var, at þeir hǫfðu drepit þá er þeim buðu frið ok grið af konungi ok gerðu þat níðings verk er engum duganda manni er geranda þótt fullr fjándskapr sé meðal manna. Ok því biðr Alexander konungr at drepa skyli sem skjótast má allt fólk í borginni fyr útan þat er í heilǫg hof kœmisk.

Nú gerisk mikit brak ok harmligr grátr í staðinum. konur œpa sem þær mega mest aftaka. Grikkir hugsa nú hvernig þeir skyli skjótast eytt fá þessu fólki. ok þat ráð taka þeir, at eldr er lagðr at borginni þeim megum er vindr stendr mest at henni. sultinn eldr fleygir þegar er hann magnask í húsa þǫk. ok því meirr hungrar hann er honum gefsk meira til matar. svá látask nú tignir sem ótignir.

Allir borgarmenn deyja. en mikil grein er á hversu þeir deyja. Sumir hræðask eldinn mest, ok at þeir forðisk hann, hlaupa þeir á vápn Grikkja. Sumir hlaupa í eldinn at þeir forðisk vápnin. Sumir hlaupa út af borgarveggjum á sæinn ok drekkja sér sjálfir til þess at þeir forðisk eld ok vápn. Sumir leita sér fylski ok leggja síðan snǫrur á háls sér ok kyrkja sik í hel. vilja heldr drepa sik sjálfir en vera drepnir af Grikkjum. Sumir þeir er áðr hafa barizk skammask enn at flýja, kjósa heldr at deyja fyrir lǫgum ok réttyndum, fyrir frelsi sínu ok fǫðurleifð. Þetta var sómasamligt dauðakyn ok skemðarlauss dauði at forðask eigi bana sinn með hræzlu, verjask heldr með drengskap sem hér gerðu margir þeir er runnu móti dauðanum til þess at þeir hefndi sín sjálfir á Grikkjum. Ok eigi spǫrðu þeir at veita stór hǫgg ok þiggja, ok fengu þeir fyrir sik sitt jafnvirði.

Ekki gerir nú meira manntjón en eldrinn. ok þar kemr at sú en ágæta borg Tirus er Agénorr konungr hafði reisa látit í fyrstu brennr upp ǫll. ok verðr at ǫsku ór miklu mannvirki.

Í þessi borg hefir fyrst funnisk ok kent verit stafróf á hebresku ef því má trúa er fornskáldin hafa sagt eða fréttir hafa frá farit. Agénor konungr er reisa lét Tirum sem sagt var, var faðir Cathmi er fyrst fann stafróf á grísku ok eru stórar sǫgur frá þeim þær er finnask munu í þeirri bók er heitir Ovidius magnus. Aldrigi var þessi borg unnin fyrri en Alexander konungr vann hana. Ok eigi varð hon uppreist fyrr en af kristnum mǫnnum þeim at veitanda er þeir hafa nafn af tekit. Þar hefir síðan verit dýrkat af réttrúaðu fólki nafn ens krossfesta þess er byggði eignask með fǫðurligu valdi þessa borg ok allar aðrar ok man jafnan hafa vald yfir.

Þessi borg Tirus er nú var niðr brotin mætti varat hafa við aðrar þjóðir í austrhálfu heimsins at engi dirfðisk at brjóta bág við Alexandro konungi.

Borg heitir Gaza er þó þorði við at rísa. Þat fólk er hana bygði vildi veita Dario konungi, ok því byrgðu þeir ǫll port þá er guða jafningi Alexander konungr nálgask þessa borg með lið sitt, vilja freista ef trúnaðr sá er þeir veita Dario konungi fái sigrat hamingju Alexandri konungs.

Þar teksk nú bardagi með Grikkjum ok borgarmǫnnum. Þeir verjask vel en Grikkir sœkja ok fast at. Hér gerisk mikit manfall í hvárutveggja liði.

Ok meðan sókn var sem ákǫfust hleypr einn borgarmaðr á fund Alexandri konungs sem hann vildi sér friðar biðja. hann hafði þó brugðit sverð undir skildi. ok þegar er hann kemr svá nær konungi at sverðit má taka til hans, bregðr hann því upp undan skildinum er minst varði. ok hǫggr til hǫfuðs konungi. En þvíat ǫrlaganna skipan verðr sinn framgang fá, ok forlǫg manna fara sem fyrir er ætlat, þá skelfr hǫndin, ok fær hann ekki reitt sverðit sem hann vildi. Þvíat Lachesis ein af þeim þrimr systrum er ǫrlǫgum stýra vill eigi at Alexander konungr verði vápndauðr þar sem nú var þegar fyrir búit eitr þat er hann skal drekka, ok honum man at bana verða á tíu vetra fresti. Alexander konungr verðr skjótt varr við hvat þessi maðr vildi gera. ok býðr at af honum skyldi hǫggva þá sǫmu hǫnd er sverðit hafði fram reitt ok með því sama sverði.

Nǫkkur hvíld hafði orðit á bardaganum. en síðan er þessi atburðr varð veita Grikkir af nýju harða atsókn. konungr sjálfr bersk ok í ákafa. Einn af borgarmǫnnum skýtr til konungs spjóti. þat kemr á ǫxlina vinstri ok fær hann þar sár af. Annarr sendir honum stein hann kemr á lærit ok verðr konungr þar ok sárr af. En þóat hann hefði fengit tvau sár þá leggr hann eigi niðr at heldr upptekna sýslu. þvíat hann hirðir meirr um frægð en langlífi. Eigi léttir konungr fyrr en hann hefir drepit hǫfðingja þann er haldit hafði þessa borg af Dario. ok eptir þat gefask borgarmenn upp.

Síðan ríðr Alexander konungr í borgina með her sinn. því næst skipar hann ríki sínu með enna beztu manna ráði. ok setr hǫfðingja yfir allar borgir þær er hann hefir undir sik lagt. ok síðan ferr hann til Egiptalands. ok eigi skilsk hann þar við fyrri en þat er lagt undir hans vald.

Eptir þat fýsisk hann at fara vestr í Libiam, ok sækja þórs hof þat er eitthvert var í mestu haldi fyrir vísdóms sakir þess er menn þóttusk þar fá. Þat var kallat templum Hamónís. Þangat var at fara harða mikit torleiði þótt fáir menn ok vaskir veldisk til þeirar farar. Þvíat betr megu sœkja langan veg ok torsóttan fáir en margir.

Þar þyrstir jǫrðina til dǫggvar, ok himin til regns. Samr hiti er þar jafnan. Ávaxtlausir sandar eru þar þeir er ekki má gras á þrífask. Þetta kalla menn sandhaf. Þá er sólin hefir lengstum þerrt sanda þessa með sínum hita, ok blési síðan vindr á, ok rugli þann tíma sandinum þeir er yfir fara, verðr þvílíkr stormr til at jafna af sandfoki sem bárufall á sæ. Ok slíkir háskar þykkja þar vera á þurru landi sem svelgr í hafi eða Sirtes ok Scilla þeir háskar er svá heita.

Yfir þetta torleiði ferr Alexander konungr með lið sitt ok fær þar mikit manntjón. Sumir spýja ór sér sandi. en sumir kafna í sandfoki. Eigi þarf starf fyrir hafa at grafa þá niðr er þar látask þvíat sandbáran hylr þá skjótt. Þat væri líkara þótt Grikkir hefði farit jafnlanga stund yfir stóran sæ, at eigi hefði þeir þar harðara niðr komit en í sandhǫfum þessum er nú fóru þeir yfir. Hvergi sjá þeir hér manna spor, eða handa verk, ok hvergi fá þeir sæti upphæðir né skóga. Slíkan ófœrveg fara þeir fjóra daga. Ok þá koma þeir at kveldi dags í skóg þann er templum Hamonis stendr í. Stórmikit skarð varð í þessi fǫr á liði Grikkja.

Nú finna þeir í skógi þessum brunn þann er stǫðvar þorsta þeira, ok frásagnar er verðr fyrir sína náttúru. Þá er sól gengr sem hæst um miðjan dag er þessi brunnr ískaldr, en svá tekr hann at orna sem sól gengr til viðar. Um miðnættis skeið vellr hann af hita ok þverr þá mjǫk. síðan kólnar hann svá sem dagr nálgask þar til er hann verðr enn ískaldr um miðjan dag. ok ferr svá jafnan.

Alexander konungr ferr síðan til hofsins, ok gengr til fréttar um forlǫg sín við líkneski þórs þat er þar var dýrkat í hrúts líki. Ok at fengnum andsvǫrum spurðra hluta ok offruðu miklu fé snýr konungr aptr til þeirar borgar á Egiptalandi er Menphis heitir, þóat hann væri fúss at fara út á Bláland, ok þannig sem ófœrt væri fyrir hita sakir. En þvíat Darius konungr hafði kveðit á dag nær hann skyldi berjask við Alexandrum konung ok vildi skǫmm vera láta bardaga frest, þá fengusk Alexandro konungi nú fyrir því skyldari sýslur en brytja blámenn.

Meðan Grikkir hafask slíkt at sem nú hefir sagt verit, þá samnar Darius konungr lið um allt ríki sitt, ok endrbœtir styrk sinn í annat sinn. Darium iz Hercules ok. þá er hann barðisk við Yðram dreka þann er jafnan fekk tvau hǫfuð í staðinn þegar er eitt var af honum hǫggvit þar til er Hercules fekk af honum stýrt með brǫgðum sínum ǫll í senn.

Þat er nú næst at segja frá Alexandro konungi at hann ferr yfir ána Eufraten með allt lið sitt. Ok þá spyrr hann þau tíðendi ok hann sér nǫkkut af at Darius konungr hefir sendan Matheum með miklu liði til at brenna borgir allar þær er í nánd váru, ok jafnvel alla akra til þess at Grikkir snerisk aptr, ok at eyddum heruðum þrǫngði sultr þeim til af at láta uppteknum hernaði, ok þeir ǫrvæntu sér yfirfarar um brendar bygðir. En Alexander konungr treystir enn sinni gæfu ok girnisk nú sem optarr til ens mesta metnaðar, en vandar eigi þótt Grikkir fasti nǫkkura daga, heldr fram fǫrinni jafnt sem áðr, þótt Darius konungr hafi lítt blíðliga fyrir honum búit.

Alexander konungr ferr nú sem hvatlegast allt þar til er hann kemr yfir á þá er Tigris heitir. Ok fyrir þá sǫk heitir hon svá at hon fellr strítt, ok ferr svá skjótt til at jafna sem et flugskjóta dýr þat er tigris heitir. Þat er skjótast at segja frá fǫr Alexandri at hann sækir fund Darij sem hann má aftaka, ok leitar at komask fyrir hann sem hundr fyrir hjǫrt eða veiðimaðr fyrir villigǫlt at hann komisk eigi meirr inn í magn ríkis síns.

Ok er Darius konungr fór njósn af at Alexander nálgask, þá setr hann herbúðir sínar við Arbola þann stað er svá heitir. Ok í þeim bœ lætr Darius setja landtjǫld sín er síðan fekk ófrægð ok saurgaðisk af þeim mikla glǫp at þar sviku vándir þrælar ágætan hǫfðingja ok drápu sinn herra.

Þat gerðisk þessu næst til tíðenda með Grikkjum, at eitt kveld þá er hálfrǫkkvit var orðit, ok aptanstjarna var upp komin, ok sól hafði fyllt dagliga þjónustu, en skínanda tungl tók at gleðjask af brottfǫr bróður síns at á dregr tunglit ok verðr eclipsis. Ok þar kom at þat var rautt í at sjá sem blóð. Þessi sýn skelfir hǫfðingjana sjálfa eigi síðr en minni menn, ok fyrir þá sǫk mest at óvinir þeira váru svá nær, ok ákveðins bardagastefs var skamt at bíða. Þykkjask Grikkir sjá at himintunglin benda fyrir með ógn ok hryggleik þau stórtíðindi er eptir munu koma.

Allr Grikkjaherr hræddisk þessa sýn. ok tekr nú sem ei var undarligt at sofna fyrir þeim bardagafýsnin. Illr kurr gerisk nú í liðinu kveina þeir mart en snúa sakargiptum ǫllum á konunginn sjálfan. Kalla sér nú leitt vera, at konungr þessi dragi þá lengra um í heim um torfœrulega fjallvega. þar sem allt eru brendar fyrir þeim borgir ok byggðir, ok stórar ár rísa við þeim víða. Segja þeir ok at mikil guðs reiði liggr á konungi fyrir þat er hann vill einn yfir ǫllum vera, ok fyrir þá sǫk hatask himintunglin við hann, ok neita náttúrligt ljós af sér at gefa, at hann girni umfram mannligt eðli fyrir at ráða sjálfu himinríki en hafnar fǫðurleifð sinni. Dregr í margan lífsháska sik ok sína menn, ok þó sér einum til frægðar. Treystir mislyndri hamingju allt ór hófi. Slíkt svá kvebar herrinn saman ok gerir þesskonar kurr.

Alexander konungr lætr ekki slíkt á sik bíta. Hann kveðja þings þegar í stað. Kallar síðan til sín astronomos ok spyrr þá hver sǫk til þess væri, er á tunglit hafði dregit, eða hvat guðin mundi eptir þetta koma. Biðr at þeir skyli múginn heyra láta svǫr. Í flokki þeira meistaranna er af astronomia kunnu mest, stóð sá maðr er Aristandus hét rúmmaðr mjǫk af elli. Þessi maðr svarar spurðum hlutum af konungi ok segir svá.

"Látið af Grikkir at reita forlǫgin með hégómligu kveini. Guðlig skipan stýrir himintunglum. en eptir því ganga þau sem allra hluta skapari hefir fyrir skipat. Allt verðr eptir því fara sem hann hefir fyrir sét í upphafi.

Hvárt sem særinn gengr á land framarr venju, eða brjóta landskjálftar borgir niðr, eða fái menn sóttir af vanstilli loptsins, eða dragi myrkr á sól eða tungl, eða gangi venju seinna Mercurius sú stjarna er svá heitir, þá verðr þetta allt eptir vilja þess ens hæsta hǫfðingja er ǫllu ræðr. Án hans ráði mega himintunglin ekki. En þaðan af verðr þat er tungl missir sinnar birti at jarðar skugga berr fyrir þat. Ella þolir þat ofríki af birti bróður síns, svá sem tendrat ljós fyrir ofns munna lýsir ekki fyrir ofríki mikils loga.

Þó man ek sǫnn dómi til þess finna" segir Aristandus "at fornra manna sǫgn ok spekinga þeira er Memphim hafa bygt, þá borg er menn kunnu mest í af astronomia, at eclipsis solis hefir fyrir bent ósigri Grikkja, en á tungl hefir dregit fyrir ósigri Serkja."

Eptir þat tók Aristandus dómi til eptir því sem stóð í fornum Serkja sǫgum at eclipsis lune hafði orðit fyrir ófǫrum ok hamingjuleysi Serkja. Allir hǫfðu þetta fyrir satt, er þessi gamli meistari sannaði. Ok þvílíkr úrskurðr borinn upp fyrir herinn víkr skjótt hugarreikan Grikkja. Þvíat ekki stǫðvar skjótara tungur ok hendr alþýðu, en átrúnaðr tekinn af fornum dómum þeim er gamlir menn sanna með sitt mál. Þótt alþýðan sé máttug, grimm ok óstaðug ef hon tekr einhverju fast at trúa þótt hégómi sé, þá veitir hon jafnan liðni þeim er trúnaðinn kveykja, en hafnar hǫfðingja stjórn ok konunga boði.

Síðan er von ok traust fegri forlaga en Grikkir hefði vænt sér um hríð tók at herða hugi þeira fyrir fortǫlur Aristandi, ok bardagafýsnin tók enn at kvikna með þeim, þá býðr konungr at landtjǫldin skyli þegar upp taka, ok var nú nær miðri nótt, fyrir þá sǫk at hann vill eigi kólna láta með Grikkjum upptekinn ákafa. Ferr hann nú sjálfr í fararbroddi. ok hefir í fyrstu lítit riddara lið með sér.

Fjórum nóttum fyrr en bardagi þessi tœkisk, er nú tekr til at efnask þá er Grikkir fara fram millum ár einnar ok stórra marka þar sem allt eru byggðir eyddar fyrir þeim, gerisk þat til tíðenda at drótningum systur ok konu Darij konungs leiðir til bana dauflig missa bónda síns ok hamingjutjón landsins með mikilli mœddi langrar leiðar. Alexander konungr verðr svá hryggr við líflát hennar, sem hann mun verða mega þótt honum væri sagt dráp móður sinnar ok systra. Eigi mætti Darius konungr meirr harma dauða konu sinnar þótt hann væri nær staddr.

Sá bæði var senn ungr ok gamall sat yfir líki hennar ok svá gekk mildin ríkt með honum sá hlutr er fá er jafnan með hermǫnnum, at hon myeðesti óvinar ofsa með felldum tárum. Eitt sinn hafði ungrinn Alexander sét drótninguna síðan er hon hertekin ok varð honum eigi sén fegrð hennar ástar kveikja. Þvíat hann kaus heldr at vera gæzlumaðr frægðar hennar ok reinlífis, ok þat var honum meiri dýrð segir meistari Galterus at spilla hvárigu, heldr en saurga hvárttveggja.

Geldingr einn er Thiriothes heitir ok þjónat hafði drótningu ok varð hertekinn með henni, komsk á hlaupi frá Grikkjum til fundar við Darium konung at segja þau tíðendi er gǫrzk hafa. Svá kemr þessi maðr fyrir konunginn at hann hafði bæði slitit af sér klæði sín ok ryskt sik. þar með grét hann sem hann mátti. þegar er Darius konungr sér Thiriothes, mælir hann svá til hans.

"Dvel eigi" segir hann "at fyrirkoma því í þinni tíðendasǫgn, ef enn er nokkut eptir minnar heilsu, snú sem fyrst í sorg reizlu minni. Numit hefi ek nú vesall at vera. ok bogna fyrir tímaleysi. en þat eina er vesǫlum til vilnaðar at vita sinn hlut fyrr en síðarr. þvíat svá skal bǫl bœta at bíða meira. En vita þykkjumsk ek at þú kant segja hervíligar viðfarar minna manna, þær er mér munu þungari þykkja en hvert annat áfelli þat er ek hefi fengit hertil. En eigi vil ek framarr á kveða."

Þá svarar Thiriothes. "Þat kann ek yðr fyrst at segja minn herra, at Alexander konungr hefir svá mikla virðing veitt báðum drótningum móður yðarri ok systur sem yðrir menn megu mesta veita þeir er skyldugir eru þeim at þjóna. Hermeð kann ek at segja þér þat er ek þori varla upp at kveða, at sú virðuliga frú, systir yðr ok kona, lét líf sitt áðr en ek hljópumsk frá Grikkjum."

Þegar er Thiriothes hafði sagt tíðendin, snúask allar herbúðir Darij konungs í sorg ok grát, segir meistari Galterus. Konungrinn sjálfr fell í óvit, en þegar er hann réttir við, eysa hann moldu í hǫfuð sér. Svá þykkir honum sem drótningin muni fyrir því látizk hafa at hon mundi eigi þola vilja við ráðvendi sína, skǫmm á sjálfri sér af Alexandro.

Ok nú biðr Darius konungr at allir skyli ganga brott ór landtjaldinu nema Thiriothes geldingr. Síðan spyrr hann eptir vandliga hvernig at hafi borizk um líflát drótningar. Thiriothes sverr þess at hon helt ǫllum reinleik sínum. ok Alexander konungr gerði því síðr vanvirðing til hennar meðan hon lifði at hann grét hana dauða sem hon hefði verit hans kona ok gerði þar með útferð hennar svá virðuliga sem verðugt var at gera eptir svá tígna konu.

Darius konungr tortryggir þó sǫgn hans. Þvíat sú mikla ást er hann hafði við drótningu telr þat fyrir honum, at Alexander muni búit hafa með henni. "Hon var hertekin" segir hann "ágæt af frægð ok burðum, en sá er vald hafði fengit yfir henni er á þeim aldri sem ástin kann heitast verða með manni, ok af slíku svá man hann gǫrt hafa til hennar þat er hann mátti." Af þesshattar áhyggjum móðisk hugr Darij konungs þar til er Tiriothes sverr þess við guðin ǫll, at drótningin hefir haldit reinleik sínum allt til dauðadags, ok nú trúir konungr orðum hans.

Síðan réttir hann hendr sínar upp til himins. ok mælir svá. "Heyrðu enn hæsti faðir allra guða herra Iupiter. Heyrið er ok heimaguð var, er standa látit Serkja ríki með yðru fulltingi. Þess bið ek yðr fyrst at þér gefið mér at halda ríki mínu, ok þeim ǫllum er mér þjóna. En ef þér hafið svá fyrir ætlat at ek skyla láta ríki mitt, ok bjóði forlǫgin svá at Asía stundi til annars hǫfðingja, þá vil ek þess biðja at svá mildr óvinr ok miskunsamr sigrvegari taki ríki eptir mik sem Alexander er."

Síðan biðr Darius konungr guðin með tárum at bén hans skyli framgang fá. Ok þó at hann hefði þat ráð gǫrt áðr at berjask við Alexandrum sem fyrst þar sem hann hafði neitat tysvar boðnum friði, þá skiptisk þannig um ráðagerð hans fyrir ástar sakir þeirar er hann tekr hafa til óvinar síns Alexandri af mildiverkum þeim er Thiriothes hefir talt af honum, at hann sendir nú tíu riddara hǫfðingja til fundar við Alexandrum konung at bjóða friðargerð af nýju millum þeira.

Sendimenn Darij konungs fara nú með slíkum boðum, sem hann leggr fyrir þá, til þess er þeir koma þar sem Grikkir eru. Þeir láta bera fyrir sér fagran vǫnd af tré því er olíva heitir. Þat var ørugt friðartákn í þann tíma. Ok þegar er þeir koma fyrir Alexandrum konung þá berr sá þeira fram ørendin er elztr var ok bezt talaðr. Sá hét Achillas. Hann hefr svá mál sitt.

"Eigi skyldir Darium konung ofrefli til þess at hann beiddisk svá opt friðar af yðr enn mildasti konungr, meirr heldr til þess sú mikla mildi er þú hefir sýnt honum í því góða yfirlæti er drótningin ok móðir hans ok aðrir ástmenn hans hafa þegit af yðr. Návist þeira þykkjumsk vér saknat hafa en eigi megum vér því sýta at þat lið hafi hertekit verit. þú heldr ok svá sœmiliga þá er eptir lifa sem þú sér faðir þeira. Herteknar dœtr várs herra kallar þú drótningar, sem þær hafi haldit tíma sínum ǫllum, ok lætr þær ná þeim tignarnǫfnum er þær hafa fyrr haft, sem þú munir eigi þann fjándskap er í millum er yðar ok fǫður þeira.

Bleikt andlit ok hryggilig augu sýna þat at þú ert miklu mildari óvinr en hermanna náttúra sé til. Slíkt yfirbragð segir til hvat í skapi býr. Þannig svá hryggligr var Darius konungr yfirlits þá er vér skilðumsk við hann, sem þú ert nú, ok harmaði hann dauða konu sinnar, en þik hryggvir líflát óvinar þíns ok nú mundir þú búinn til bardaga í móti Dario ef eigi dveldi þik grǫptr frú várrar. Ok fyrir því er mikil nauðsyn at sættir takisk með yðr.

Darius konungr býðr þér til sátta dóttur sína, ok þar með í heimanfylgju hennar ǫll lǫnd þau sem liggja meðal árinnar Eufraten ok Hellespontum." Hellespontum heitir haf þat er skilr Asiam ok Evrópam. "Son sinn býðr hann þér ok í gisling til fulls friðar ok fastrar trú. Móður hans ok dœtr vill konungr várr at þér gefið aptr í vald hans. en hann vill leysa þær út þrjátigi þúsunda punda gulls.

En ef guðin hefði eigi gefit þér" segir Achillas "meira vit ok sterkara brjóst en mannleg náttúra mætti fá, þá máttu svá hugsa at vist hafa verit þær stundir er þú mættir eigi at eins gefa friðinn. Heldr hœfði þér ok biðja hans ok sættask heilum sáttum. Eða hvárt veiztu hversu mikinn afla Darius konungr hefir saman dregit bæði á sæ ok landi. svá margar þjóðir hefir hann at sér heimtar af fjarligum ríkjum at varla vinnsk landit herbúðum hans eða særinn skipastóli. Eigi þarf ek at gera langt um þetta. konungr várr hefir einn svá mikinn afla at heimrinn man eigi þvílíkan annan fá til mótsins."

Síðan er Achillas hafði fram borit ørendi Darij konungs lætr Alexander konungr kalla til sín ráðgjafa sína. ok spyrr eptir hversu þeim sýnisk at taka þessum boðum er sendimenn Darij fóru með. Senatus sýnir þat í yfirbragði sínu at hann efask í hversu svara skal. ok þat er sagt at hirðin ǫll þagði lengi þar til er Parmenio svarar. sá maðr er eigi var snjallr í málum sem hann var staðugr ok hugrakkr.

"Fyrir lǫngu sýndisk oss þat ráð" segir hann, "at Serkir hefði nát út at leysa lið þat er vér hǫfum hertekit. Þvíat ógrynni fjár mættim vér tekit hafa móti þeim er andazk hafa, eða hinum er komizk hafa brott ór myrkvastofum, ef vér vildim þekkjask í fyrstu þat er boðit var. Ok þat gefum vér enn til ráðs at vort lið bæði kerlingin móðir Darij ok dœtr hans sé gefit aptr Serkjum svá mikit gull sem þar er í móti boðit þvíat þar stendr Grikkjum af mikill fartálma.

Mikit ok ágætt ríki megut þér nú fá konungr án úthellingu blóðs yðarra manna. Ok þat hygg ek at engi konungr man eignask hafa fyrr jafnmǫrg ríki millum Histrum ok Eufraten ár eru þat. Ok í meiri mannraunir munu vér koma verða ef enn skal lengra fram halda með hernaðinn. Hygg at þú hversu mikils þú girnisk. Eða hversu mikit þú hefir undir þik lagt, þat er vér látum at baki oss. Haf í hug þér Grikkland fǫðurleifð þína heldr en Indíaland eða Baktra. þvíat betra er heilum vagni heim at aka eptir mǫrg stórvirki heldr en lifa jafnan í ófriði."

Alexander konungr tekr þungliga tillǫgum Parmenionis. ok svarar svá. "Ef ek væra Parmenio, þá munda ek meira virða boðit gull en mikinn sigr ok vilja heldr vera sœmdarlauss en fá sigr með sœmd án auðœfum. En nú ræðr Alexander lǫndum með fátœki sitt øruggr ok frjáls fyrir fjárins áhyggju. Vel líkar mér at ek sjá konungr en eigi kaupmaðr. Mér er ekki falt. ok vei verði þeim er sel hamingju sína. Ef ek vil at hertekit lið sé goldit aptr Dario konungi sem hann beiddisk, þá skal heldr gefa þat upp kauplaust en taka þar gull í móti. Þvíat eigi fæsk fyrir gjafar bæði verð ok vinátta, en ønga þǫkk megu kaup auðlask."

Síðan er Alexander konungr hafði svá svarat Parmenioni, þá biðr hann kalla til sín sendimenn konungs, ok er þeir koma fyrir hann mælir hann svá til þeira. "Segið svá Dario at sjálfan mik hefi ek til þess virt heldr en hann er ek gerða vel til hans manna sem byrjaði minni tign. Eigi skal kvenna flokkrinn þat finna at ek sjá þeim fjándmaðr. þeir einir skulu vitislaust Alexandrum fyrirlíta er litlir eru. ok ekki skal ek þeim vápnum hóta er eigi megu neyta þeira. ok blaut náttúra bannaði þeim at bera. Vápnfœrr verðr sá hverr at vera, er ek vil þess virða at verði fyrir minni reiði.

En ef Darius beiddisk af oss friðar með trúleikum ok flýði í brott allt ór þeim þriðjungi heimsins er hann hefir vald yfir, þá munda ek efask í hvárt ek skylda veita honum þat eða eigi. En nú þar sem hann lokkar vini mína stundum með fyrirheitum en stundum með gjǫfum til svikráða við mik at þeir gefi mér eitr at drekka, þá skal ek eptir honum halda þar til er hann er í helju. Þvíat eigi vill Darius berjask við mik sem réttr óvinr, heldr vill hann leynask at mér sem svikari eða stelask enn heldr sem vándr raufari satt at segja. Svá man honum þykkja sem hann fái sigr nǫkkurn ef ek tek þá sætt er hann býðr mér.

Þér buðut mér ok af hans hálfu at ek skylda taka í heimanfylgju með dóttur hans ǫll þau lǫnd er liggja ǫðru megin árinnar Eufraten. Ok fyrir þá sǫk hygg ek at þér hafið hvar vér tǫlumsk viðr. Hugsið svá at fylkingar mínar eru komnar yfir Eufraten. ok herbúðir Grikkja standa nú fyrir framan þat endimark er þér settuð mér í heimanfylgju meyjarinnar. Rekið á brott heðan konung þeira Grikkjanna, at hann viti þat yðart vera er þér gefið honum. Eða gefr Darius mér mikinn sóma, ef hann vill fyrr mægjask við mik en við Matheum. "Farið aptr nú" segir Alexander konungr, "ok segið þau svǫr mín yðrum hǫfðingja, at ek tel í mínu valdi vera allt þat er hann hefir enn at varðveita sem þat er hann hefir látit, ok þar með sjálfan hann. Þessir hlutir skulu vera verkakaup ok erfiðislaun Grikkja."

Svá mælir hann. ok nú fara Serkir aptr. Síðan er Darius konungr spyrr þessi svǫr Alexandri þá sendir hann Matheum með miklu liði móti Grikkjum at banna þeim yfir at fara bæði sléttur ok fjallvega þar sem þeir hǫfðu til ætlat.

Nú lætr Alexander konungr búa til graptar lík drótningar konu Darij með miklum veg ok smyrja með enum dýrstum jurtum. stein mikinn lætr hann ok upp hǫggva ór hamargnípu einni, sá var settr yfir leiði drótningar. þesshattar smíði heitir piramis á latínu. þat er sem hár turn á vára tungu. Ebreskr maðr gørði steininn áðr en upp væri reistr sá er Apelles hét. hann var mjǫk ágætr af sínum hagleik.

Eigi váru þar á skrifuð eða skorin at eins nǫfn ok verk Grikkja konunga heldr var ok þar til tekit er heimrinn var skapaðr, ok farit yfir sex daga verk þau er almáttigr guð gerði. þá er hann skóp alla hluti andliga ok líkamliga. þar var ok markat hvernig Adam ok Eva váru svikin fyrir orminn, ok fyr þat á brott rekin ór paradísu aptr til jarðarinnar er Adam var skapaðr af. Eptir þat var skrifat þat er Kain drap Abel bróður sinn, ok svá hversu Lamech er enn sjaundi var frá Kain varð honum at skaða. sjá mátti þat ok at fyr ósiðu manna marga ok stóra, var því líkt sem guð iðraðisk þess, er hann hafði skapaðan manninn. því næst var markat arkarsmíðin, ok Noa flóð, ok þar eptir þat er Noe fann vín at gera.

Síðan váru markaðir hǫfuðfeðr Abraham Ysáác ok Jakob, ok um hvern þeira nǫkkurr merkiligr atburðr, þar næst ævi Iosephs, ok þat er Jakob fór með sonum sínum til Egiptalands. Sjá mátti þar ok þau stórtákn er guð gerði á Egiptalandi fyrir Moysen þjóni sinn, áðr en hann leysti þaðan allan Gyðinga lýð yfir et rauða haf, en drekkði Pharaonem konungi ok ǫllum her hans, er þar hugðisk eptir myndu ganga, sem Gyðingar hǫfðu fyrir farit.

En síðan þat er guð fœddi lýðinn á himna mjǫlvi, ok gaf Moysi lǫg á fjalli því er Sína heitir, stǫðvaði þorsta fólksins með því vatni er spratt úr harðri hellu, gróf sjálfr Moysen þar er engi maðr mátti finna grǫf hans. Ok þar eptir með hverjum stórtáknum Iosve leiddi Gyðinga yfir Jórdan, ok borg sú er Joricho heitir fell við lúðraþyt þeira, ok at Iosue andaðisk síðan er hann hafði skipt fyrirheitna landi með því liði ǫllu er komit var frá tólf sonum Jakobs.

Eptir þetta sýnir Apelles í sínu smíði dómendr þá er váru fyrir Gyðinga fólki, ok hversu Dalida sveik Samsonem enn sterka er einn var af þeira tǫlu. Í ǫðrum stað á legsteini þessum var mǫrkuð konunga ævi ok þar til tekit er Heli fell dauðr af stóli sínum, því næst er Samuel vígði Saulem til konungs af atkalli Gyðinga. Ok þvíat Saul er í fyrstu var góðr konungr, helt eigi teknum heiti, var Davíð smurðr til konungs er drap Goliam risa með litlum steini, þá er hann var ungr sveinn at aldri.

Eptir slík stórmerki váru skrifuð nǫfn ok verk annarra konunga bæði þat er Salomon lét gera musteri guði til dýrðar ok mart annat þat er þeir Davíð feðgar hǫfðu ágætliga gǫrt. En þat lét Apelles allt niðri liggja er þeir hǫfðu móti guði gǫrt, svá þat er þeir konungar blótuðu skurðgoð er eptir þá kómu. En þat var innilega markat með hverjum atburð Helias drap þá er kallask hǫfðu spámenn Báál skurðgoðs þess er svá hét, ok hvernig hann var numinn upp af jǫrðu í elligri kerru at ásjánda lærisveini sínum Heliseo.

Ofarr á legsteininum váru markaðir þeir konungar er heilǫg bók segir at góðir ok ágætir hafi verit. þat váru þeir Ezechias ok Iosias. Þat var markat um Ezechiam er hann hreinsaði fólkit af skurðgoða sauri, ok vakði lǫgin upp er áðr hǫfðu lengi sofit, ok hversu sólin veik aptr gang sínum til þess at hann trýði sik hafa þegit af guði þat er hann hefði beðit, en þat var at guð gefi honum lengra líf. En um Iosiam er mǫrgum dýrligum verkum var frægr, var þat markat hversu ágætliga hann helt páskatíðina. Fyr útan Davið ok þessa tvá konunga váru engir þeir er ei væri nǫkkut sekir blóta eða annarra lagabrota.

Upp frá konungum váru markaðir á steininum spámenn, ok sagt á hverri tíð eða undir hverjum konungi hverr þeira hafði sínar spár fram lagðar. þeir fjórir gengu þar fyrst. Ysaias. Ieremias. Ezechiel. ok Daniel. Svá var skorit sem Ysaias rétti fram fingr sinn ok mælti svá: "sé hérna, mær mun son geta." Ok þeir aðrir mælti nǫkkurum orðum hverr úr sinni spásǫgu um hingatburð eða písl guðs sonar. Þar eptir var skipat tólf enum minnum spámǫnnum, ok skrifat nafn eða nǫkkut úr spásǫgu hvers þeira þat er allt kom í einn stað niðr. Útarst á steininum var markat ríki Ciri konungs, ok þat er Gyðingar náðu heimfararleyfi úr enni miklu herleiðingu, ok hversu þeir endrnýjuðu Salomons musteri með Zorobabel hertoga. þar eptir var saga Hester, ok svá Tobie, ok þat er Iudith drap Holofernem í herbúðum sínum sjálfs.

En sǫgur þessar lukusk allar í ævi Esdre ritara. Umfram þau stórmerki er hér eru stuttliga bréfat, ok þann hagleik er á var þessu smíði, var allt verkit með gulli búit þar er þat þótti betr bera.

Síðan er Alexander konungr hafði svá tígiliga gǫrt útferð drótningar sem hér er nú nǫkkut frá sagt, býðr hann at upp skyli taka herbúðir ok halda móti Dario sem harðast. Ok nú sendir hann riddara þann er Memdes heitir með nǫkkura sveit at vita hvar Darius fœri með her sinn. þegar er Matheus er Darius konungr hafði sendan í móti Grikkjum verðr varr við njósnarmenn Alexandri, heimtir hann saman lið sitt ok skundar aptr til herbúða Darij.

Nú þvíat Grikkir nálgask mjǫk tekr Darius konungr at fylkja liði sínu á sléttum vǫllum, at eigi gefsk þrǫngr staðr honum ósigr sem fyrr. Hann ríðr sjálfr um fylkingarnar ok eggjar fast liðit með fǫgrum fortǫlum, en vápnar þat er áðr var illa búit.

Alexander konungr hefir nú valit sér herbúðastað. þaðan mátti sjá vel landtjǫld Serkja. hann fylkir ok liði sínu eptir þat. Nú gerisk skamt í millum fylkinganna. má nú sjá þar á lopti mǫrg merki.

Ok eigi var langt at bíða áðr en Grikkir ljósta upp herópi miklu. Serkir þeyta þar ok í mót lúðra sína, ok œpa svá sem þeir megu mest aftaka. svá varð mikit um heróp ok lúðragang þeira at nálega skalf ǫll jǫrðin af.

Ok Athlas stakraði við er einn er af þeim er upp halda heiminum, svá at hann fekk varla staðit undir byrði sinni. Ok þat hugði hann at því mundi sæta þat et mikla hark ok óp er hann heyrði, at risarnir mundi berjask í annat sinn við Iovem. Dvergmálit varð ok harðla málugr við heróp þetta, ok svá þaut í dǫlum ǫllum er í nánd váru.

Svá váru Grikkir nú geystir at varla fekk Alexander konungr stǫðvat þá at ei sliti þeir fylkingarnar ok hlypi þegar á Serki. En þvíat sólin skundaði nú gang sínum í ægin at hon sæi eigi svá mikil mandráp sem til horfðisk at verða mundi, þá biðr Alexander konungr at þeir skyli grafa díki ok setja þar í innan herbúðir sínar. ok svá var nú gǫrt.

Síðan gengr konungrinn upp á haug einn. þaðan mátti hann sjá yfir allar fylkingar Serkja. Ok er hann sá hversu mikill afli þeira var fyrir muga sakir ok vápnabúnaðar, ok heyrði þar með hesta gnegg ok háreysti margra tungna sér ókunnigra, þá ætla ek, segir meistari Galterus, ef leyft er at trúa því, at nǫkkurr auðvelligr ótti hafi komit í þat et gǫfugliga brjóst ok risaligt hjarta konungsins.

Með slíkum hætti aflar stýrimanninum áhyggju þeim er lengi hefir siglt blíðan byr ok hagstæðan ef hann sér þvert veðr at fara skipinu með miklum stormi. hann kallar þá ok biðr félaga sína slá undan hǫfuðbendum ok laða segli sem tíðast, en hleypr sjálfr aptr til stýrisins, ok leggr þat úr lagi. Svá skal ætla at konungrinn hafi óttask þá er hann sá ótalligan múg óvina sinna kominn í móti sér.

Eptir þat er Alexander konungr hafði sét yfir lið Serkja lætr hann kalla til sín ráðunauta sína annathvárt fyrir þá sǫk at hann efaðisk nǫkkut í hvat til ráðs skyli taka, eða til þess en heldr at hann reyndi hversu staðugir þeir væri, ok leitar nú ráðs undir þá.

Seint verðr til svara þvíat allir meta við Parmenionem, ok þar kemr at hann svarar: "þat þætti mér ráð," segir hann, "at vér veitim Serkjum álaup þegar er natta tekr ok komim þeim á óvart. Ok ef þeir hlaupa upp úr svefni í náttmyrkri, þá man annathvárt þar sem margar tungur ok sundrleitir siðir ganga í herinum at þeir munu þegar flýja, ella man auðvelt at drepa hvern þar sem staðinn verðr. at þriðja kosti munu þeir upp gefask.

En ef vér berjumsk á daginn, þá munu skelfa várt lið hræðiligar ásjónur Skitarum eða Indíalandsmanna er hvergi skeðja hári sínu, eða mikill uppvǫxtr risa þeira er til eru komnir af þeim stǫðvum er Bracta heita. Þat fylgir ok ekki megu fáir menn at gera svá mǫrgum þúsundum nema þeir fái komit á óvart. Nú hefir Darius ok valit sér til vígvallar rúma staði ok slétta, ok fyrir þá sǫk man eigi þrǫnglendit at sinni sem fyrr gefa oss sigr."

Flestir allir Grikkir lofa þetta ráð, ok einn hǫfðingi sá er Polyiparcan heitir, eggjar þess mjǫk at um nóttina skyli berjask, ok segir at því at eins megu Grikkir sigra ef svá er gǫrt.

Alexander konungr lítr við honum reiðuliga, þvíat hann vill eigi nú ásaka Parmenionem þar sem hann hafði þat gǫrt litlu áðr, þá er hann hafði þess fýst at taka skyldi þær sættir er Darius hafði boðnar, ok svarar svá: "þetta er þjófa siðr ok lǫðruna, er þér biðið oss gera. Þeira ván er ǫll í svikum ok leynilegum prettum. Ekki skal vár frægð prettum þjóna. Ok at ekki sé þat er á dragi vára sœmð þá man eigi nú þurfa sigrinn at kenna þrǫngum vígvelli. man ok nú kostr at berjask við sjálfan Darium.

Eigi skal ok nóttin valda várum sigri at vér sýnum oss hrædda vera. Skal af því vist á daginn berjask. Þvíat sá sigr er vér ætlum at fá, skal annathvárt engi verða, eða vera sómasamligr í alla staði. Betr berr þeim er konungr skal heita at hamingjan bresti fyrir sakir andstreymra ǫrlaga, heldr en hann skammisk þess sigrs er hann fær á náttarþeli með þjófligum álaupum. Eigi vil ek því kaupa sigrinn, at þeir er eptir oss koma finni svá ritat, at Alexander konungr hafi með prettum sigrat, ok minki svá slægðin mikla frægð.

Ek hefi nú spurt ok at þeir hafa sterka vǫrð á sér Serkirnir, ok liðit liggr allt undir vápnum, ok megum vér af því ekki þótt vér vildim koma þeim á óvart. Farið af því heim til landtjalda yðarra ok hafið við yðr sem bezt. takið svefn ok hafið þat í hug yðr, at sú hríð er á morgin skal verða man undir oss leggja hálfan heiminn."

Ok síðan er konungr hafði svá mælt, þá ganga þeir til landtjalda sinna.

Darius konungr gerir ok í annan stað ráð fyrir sínum mǫnnum, ok þat bragð ætlar hann Grikkjum sem þeir mundu tekit hafa ef Parmenio hefði ráðit. Fyrir þá sǫk býðr hann at liðit skyli liggja vápnat um nóttina, ok allir hestar skyli standa sǫðlaðir. Stóra elda lætr hann ok gera hvervetna millum herbúðanna.

Svá þykkir nú til at sjá sem allar herbúðir Serkja logi. Gylltir hjálmar ok gullagðir skildir keppask við himintunglin með birti sinni. Loptit undrar mjǫk er þat hefir fyrir fundit eigi minni ljós en þat hefir áðr í sér, ok óttask þat at jǫrðin muni þræta til at verða himininn. Nóttin fagnar því mjǫk er hon líkisk deginum. þvíat hjálmr Darij konungs lýsir henni sem sólin deginum. Steinar váru settr í ofanverðan hjálminn, því bjartari en tungl eða stjǫrnur sem sólin var honum bjartari. Margir steinar váru settir í hring um hann útan þeir er hverr sannaði sik vera harðla dýran.

Þat er nú at segja frá Alexandro konungi at hann hefir lagzk til svefns, en fær eigi sofnat þvíat hann hugsar fyrir sér á marga vega hvernig hann skyli þess berjask eða við skipa liði sínu er hann fái sigrat Darium konung svá sem afli hans var nú mikill ok torbreytiligr. Um slíkt liggr hann hugsa ok vakir alla nóttina þvíat svá var brjóst hans fullt af áhyggjum at þær hafa þar varla rúm.

Nú verðr hér fyrst frá at snúa, en þar til at taka at ey ein liggr í á þeirri er Tibris heitir er fellr í gegnum Rómaborg.

Í eyju þeirri er hǫll ein mikil ok mjǫk vanduð. hon stendr á fjórum stólpum. Fyrir þessi hǫll ræðr drótning ein ágæt er Victoria þat er sigr heitir. Ótalligar dyrr eru á húsi þessu. Hurðir eru þar hvellar þegar er þær eru upp loknar svá at heyrir til þeira nær um allan heim.

Við hallar dyrr sitr sú drós er Ambicio þat er metnaðr heitir. drótningin sjálf sitr í hásæti því er gǫrt er af fíls beini. hon hefir á hǫfði þjapell af lauro. svá er hon stórlát at hon gefr á tvær hendr hverjum er hafa þarf.

Út í frá henni tvá vega sitja systr hennar þær er með henni eru í sífellu. þar er fyrst Gloria þat er frægð, er lifir meðan heimrinn stendr. Maiestas þat er vald er þar ok, er mǫrgum mýgir með sínu ríki. þar sitr ok Reuerentia þat er tignarbragð, er fólkit gerir lýðit hǫfðingjum sínum. Iusticia þat er réttlæti hefir þar ok sem makligt er virðuligt sæti þvíat hon vápnar lǫgin ok verr réttindin, ok hallar engan veg sínu réttsýni.

Clementia þat er mildi er ok í þeira samsæti er mjǫk remmir ríki konunganna. þvíat hon er góð af griðum ok miskunnar mǫrgum. þar sitr ok sú frú er Pecunia þat er auðr heitir er gnægra hefir gull en góða siðu. þvíat hon er losta nœring ok vanstillis móðir. Concordia þat er samþykki sitr ok í þessi sveit blíð við alla ok óminnig umliðins sundrþykkis. þvíat hon endir ok svefr allan ófrið. þar er ok Pax þat er friðr er búandanum er einni hollust. þvíat hon gefr honum frelsi at vinna slíkt er hann þarf. Copia þat er gnótt sitr þar en næst með fullu horni þvíat þær fara optliga báðar saman.

Frammi fyrir drótningunni standa þjónar hennar. þat eru leikar þeir er með margskonar skemtan blanda hégóma við alhugat ok gleðja hana svá. Í þessi sveit eru ok ómerk eptirmæli, ok einarðarlauss látr með undirhyggjum en blíðu yfirbragði. Allir stunda þeir á þat at frægð drótningar skyli sem lengst lifa. En alla vega brott ifrá henni þjóta sǫngfæri, þau er með ymissum háttum yppa fagrliga hennar lofi.

Síðan er þessi drótning sá hversu margar áhyggjur stóðu fyrir svefni þeim er hon hafði gefit hærra hlut í hverri sókn allt frá blautu barnsbeini, þá hræddisk hon þat at sú hríð er at komanda morni skyldi verða mundi bera konunginn afli ef hann tœki engan styrk af svefninum. Ok fyrir þá sǫk sprettr hon upp ór sæti sínu, ok ferr hvatlega þar til er hon kemr í helli þann er sá búandi ræðr fyrir er Sompnus heitir, ok þar komin tekr hon svá til orðs.

"Rís upp, þú faðir ok far til fundar við Alexandrum fóstrson minn ok leys hug hans ok líkam af áhyggjum, þvíat þar af liggr hann andvaka," svá mælti hon.

En þó at hann væri latr ok þungr á sér ok dofinn mjǫk af langri legu, þá vill hann þó gera þat er hon biðr. Tekr nú fjaðrham er hann átti ok bindr á sik flýgr síðan leiðar sinnar. Ok allt þar er hann fór í nánd himintunglum, þá fellr á þau svá mikill óminnis hǫfgi at þau gátu eigi at ganga leiðar sinnar. Eigi nemr hann fyrr staðar en hann kemr til herbúða Grikkja ok til rekkju konungsins. hann tekr þegar í brott þaðan allar áhyggjur ok leggsk í rekkjuna hjá honum, ok þá sofnar konungr fast ok sefr allt til þess er mjǫk var mornat.

Nú rennr sól upp, ok þvíat hon sýnir sik vita fyrir þau stórtíðindi er þann dag munu gerask gefr hon af sér lítit ljós ok bendir fyrir með bleikum lit margs manns feigð.

Ok þá samnask saman hǫfðingjar Grikkja til landtjalds þess er konungr svaf í. Þeir undrask þat mjǫk er hann sefr svá lengi, þar sem hann var jafnan vanr sjálfr at vekja aðra, ok slíkr háski sem þeim stóð nú fyrir durum. Þat ætla sumir at konungr muni vera hræddr, ok myni svá vilja fela hræzlu sína at láta sem hann sofi. En engi þorir inn at ganga at vita hvat títt er ok eigi innverðir hans heldr en aðrir. Eigi þora þeir ok at vápna sik eða búask til bardaga fyrr en konungrinn býðr þat sjálfr. Parmenio gefr þá þat ráð at menn skyli fara fyrst til matar síns ok bíða svá þess er konungr vakni.

Darius konungr er nú kominn á fǫr með her sinn, ok er Parmenio verðr þess varr, þá gengr hann inn í landtjald konungsins ok at rekkjunni þar sem hann liggr, ok kallar á hann nǫkkurum sinnum en hann vaknar eigi at heldr, ok þá tekr Parmenio á honum ok mælir svá.

"Upprunnin sól, herra, biðr yðr vaka, en eigi ek. hví sætir þat er þér hafið svá lengi sofit. Nú nálgask Darius konungr en Grikkir bíða enn vápnlausir yðars boðs. hvar er nú sá kraptr ok styrkr hugar þíns er hér til hefir fyrir øngu bognat. þú vart jafnan vanr sjálfr at vekja jafnvel varðhaldsmennina sem aðra."

"Trúðu því," segir konungrinn, "at mér hefir ekki svefnsamt orðit um hríðir fyrr en nú er áhyggjur hafa komizk á brott ór brjósti mínu." Parmenio undrask þat mjǫk en treystisk eigi eptir at spyrja hví þat sæti er hann segir sik nú áhyggjulausan vera. ok þá svarar konungrinn svá: "þá er óvinir várir brendu bygðir ok akra en brutu borgir ok þorðu eigi at berjask við oss, var sǫk til þess at ek væra hugsjúkr, ok þar fyrir fekk ek aldrigi ró. En þvíat færi gefask á at berjask við sjálfan Darium ok allan hans afla, ok líkligt sé at hann megi eigi forðask þenna bardaga með flótta, þá er nú engi sá hlutr er mik hugsýki. En til hvers dvel ek nú. farið ok takið vápn yðr ok búizk eptir venju. Ek man í annat sinn segja hér af fleira í betra tómi."

Síðan lætr konungr blása til at liðit herklæddisk. hann vápnask ok nú sjálfr, stígr síðan á hest sinn er Bucifal heitir. Aldrigi hǫfðu Grikkir sét konunginn kátara frá því er þeir bǫrðusk et fyrsta sinn undir hans merkjum. Ok er hann ríðr fram í liðit, þá styrkisk í huginum hverr er konunginn sér, ok margr sá er áðr var óttafullr vænti þegar at vel mundi takask. þvíat svá þótti sem sigrinn sæti í andliti honum.

Nú skipar hann liði sínu í sveitir, ok skipar síðan fylkingar. hann biðr ok sína menn varask við kerrur þær er Darius hafði járna látit, svá at þar var meiðslavon af þeim er fyrir yrði, ok af þeim herbúnaði mátti hann vænta sér mikils sigrs. Ok því gefr Alexander konungr Grikkjum þat ráð at þar sem Serkir hleypa fram með þesskonar kerrum, skyli þeir víkja tvá vega undan ok gefa þeim rúm, ok snúa síðan eptir þeim ok gæta þess at hvárigir hafi farit grandlaust hestarnir eða þeir er kerrunum stýra.

Ok þá er hann hafði slíkar áminningar gǫrt sínum mǫnnum, kemr til hans maðr einn sá er hlaupit hafði frá Serkjum ok segir honum at Darius konungr hefir kasta látit niðr hersporum í einhverjum stað leyniliga ok ætlar þat ef hann fær eigi sigrat Grikki með ofrefli at þeir skyli þó verða sigraðir með slíkum brǫgðum. Alexander konungr lætr taka þenna mann ok varðveita til þess at hann taki slíkt upp sem hann stundar til, þá er reynt verðr hvárt hann segir fals eða eigi. hann lætr ok gera kunnigt ǫllum herinum eptir því sem honum var sagt hvar hersporum var niðr kastat, ok biðr at allir skyli varask þann stað at eigi verði þeira kraptr yfirkominn af prettum Darij konungs.

Nú ríðr hann framan fyrir fylkingarnar ok eggjar liðit alla vega. síðan talar hann fyrir herinum ok hefr svá mál sitt.

"Nú er þar komit góðir drengir at oss er fyrir hǫndum et síðasta starf. en hvert ágæti munum vér fá af þeim orrostum er vér hǫfum háit nema guð ok hamingjan leiði til góðra lykta várn enn síðasta sigr. Ok þess megum vér óruggir vænta. þvíat hamingjan er jafnan styrkir Alexandrum vill þjóna mér sem hon vill yfir vera ǫðrum hǫfðingjum. þegar eptir þat er allt Grikkland hafði numit mér at þjóna. ok vér fórum þaðan í brott. sendi hon í mót oss óvini vára til þess at vár frægð mætti sem fyrst framgang taka. ok þóat þeir er þá bǫrðusk oss í móti hefði vilja til at gera slíkt í annat sinn. þá munu þeir aldrigi þora þat síðan.

Allr þessi mugr er ímót oss er kominn ógnar með øngu ǫðru en hǫfðatali. ok þvíat hamingjunni leiðisk nú at telja hversu margan sigr vér hǫfum fengit þann er henni þykkir eigi mikils verðr. þá starfar hon nú þar í at vér skylim á einum degi fá sigrat heiminn allan í senn. Ok því meira man þessi sigr þykkja verðr sem þeir eru færri er hann munu fá. en hinir fleiri er sigraðir munu verða.

Gangit nú þá í gǫgnum þessar enar óvígligar fylkingar þar sem sverðin ryðja gǫtur fyrir yðr. hyggit at hversu skildir þeira ok hjalmar skína at gulli ok gimsteinum. ok hversu ljómar af þeim dýrum klæðum er þeir hafa á sik borit. Hverr myni spara við sik at sigra þá er þannig búask til bardaga. hverr mun hendi drepa við boðnu gulli nema sá er ekki veit. En þér megut nú vel ok léttliga eignask allan þann auð er þessar þjóðir hafa saman borit ef sverðin eru lýðin. ok andsvara með stórum hǫggum fegjǫrnum hug þeim er eigi þyrstir minnr til dráps ok dreyra óvina sinna. en til gulls ok gersima.

Allt þat herfang er þér megut hér sjá ok fá, skal yðart vera en eigi várt. Sigrið at eins mér til handa. en skiptið fénu með yðr. Hverr sá er svá vill berjask at mér líki skal vera félagi minn um frægðina. en taka til sín allt annat. ok berisk hann eptir því sem hann sér mik berjask.

Ok ef Alexander verðr eigi sénn í framanverðri fylkingunni, ok snúi hann baki við óvinum sínum, þá man hafa sakvǫrn fyrir sik hverr er sljóliga vill berjask eða flýja. ok víst man honum sú sǫk upp gefin. En ef ek lifi mér eigi mjǫk ok mæla ek aldrigi þetta við kappann hjá mér. far þú fyrri ok berjask fyrir okkr báða. þá em ek verðr at hafa þá félaga, er mér fylgi mannliga. Hverr sá er konungr skal heita verðr skyldr til at gefa þau dœmi af sér sjálfum er reystimenn megi raustleik af nema."

Svá mælti hann ok nú hlaupa saman fylkingarnar. svá mikit hark ok ógurligr gnýr varð þar af sem verða mundi ef heimrinn allr hrapaði.

Í mánaði þeim er maius heitir teksk orrosta með Alexandro ok Dario snemma dags. svá er til vísat í helgum bókum at þenna bardaga hafi Daniel fyrir sagt í sinni spásǫgu. ok sá bukkr er hann sagði at ór norðrhálfu heims mundi koma. ok Serkjum var sannliga guðlig hefnd síns ofsa sýnir sik nú.

Ok þegar er sá maðr sá konunginn Alexandrum er Aristomenes heitir ættaðr af Indíalandi. keyrir hann fast fram fíl er hann sat á. ok skýtr til hans spjóti svá snart at í gǫgnum gekk skjǫld hans ok spjótsoddrinn nam í brynjunni staðar. Alexander konungr leggr í móti spjóti á fílnum svá at þegar gengr á hol. Af falli hans varð mikill dynr. ok í því er fíllinn tók at riða, setr konungr sverð sitt á háls Aristomeni svá at af gekk hǫfuðit.

Ok er Girkir sjá þetta. þá kalla þeir ok segja svá. "Várr er sigrinn. várr er sigrinn."

Serkir drífa nú þykkt at. ok bera allir skotvápn á konunginn Alexandrum. eigi verðr hann skelfr með vápnaganginn heldr ǫruggr. þvíat hendr ok hamingja styðja hann sterkliga. svá lætr hann sem ekki sé fyrir þó at vápn Grikkja sé. ok nú drepr Alexandr konungr í þessi framreið aðra tvá menn. Annarr var egypzkr ok hét Pharos. en annarr syrlenzkr ok hét Elephas. þurr jǫrð er áðr var þyrst, náir nú at drekka varmt blóð nógt. þvíat nú er mikit mannfall í hvárutveggja liðinu.

Philotas son Parmenionis gengr nú vel framm. Hann drepr tvá riddara, þá er nefndir eru. hét annarr Enos. en annarr Kainan. Enos hafði áðr drepit þann mann grískan er Esiphilus hét. enn Kainan þann riddara er Laudremenon hét.

Sá maðr stefnir nú í móti konunginum Alexandro er Geon hét ok bygði við hafit rauða. svá er sagt at faðir hans væri blámaðr. enn móðir hans risadóttir. Geon hafði tekit vǫxt at erfðum eptir móður sína. ok þar með yfrit ferliga ásjónu af feðr sínum. Mǫrgum manni stóð af honum mikill ótti. bæði fyrir vaxtar sakir ok yfirlita. þessi maðr vill gjarna ná fundi konungsins Alexandri. ok ryðr sér gǫtu svá at hann drepr fimmtán menn með rótarklumbu einni. Ok nú kemsk Geon þangat sem konungrinn er fyrir. Alexandr konungr undrask mikinn vǫxt hans. Geon vegr framm með rótaklumbuna reidda. ok kallar með ógurligri rǫddu.

"Hver ærsl eggja þik konungr, at berjask með þann mann sem kominn er af risunum sjálfum, er áræði hǫfðu til at berjask með sjálfan Iouem. ok mundu hann keyrt hafa af sínu ríki ef eldingar hans hefði eigi hlíft honum."

Ok í því er Geon mælti þetta, skaut Alexandr konungr spjóti í gin honum. ok nistir svá tunguna niðr við kverkrnar, at hann megi eigi guðlasta þaðan af. Enn því at hann fellr eigi með skotit, hleypir Alexandr konungr at honum ok verðr þá Geon at falla fyrir brjósti hestsins, er snart hljóp at. Girkir bera nú vápn á hann. svá margr sem at má komask. ok senda hann svá saxaðan til helvítis.

Nú ríðr framm einn riddari, sá er Clitus hét, ok drepr þann mann er heitir Sanga. Ok er bróðir hans sá þat, sá hét Damaskus, skýtr hann at Clito þrim gaflǫkum í senn. Ok er hann sér at Klitus fær af sér borit skotin, hleypr hann ór kerrunni ok hǫggr til hans í hjálminn ok rauf á hjálminum. Ok í heilanum mundi sverðit hafa staðar numit ef brynhǫttrinn er hann hafði undir hjálminum, hefði eigi hlíft honum. Enn þó at Clitum svimraði með hǫggit, þá lék hann þó með þenna sem hinn bróður hans, rak spjótit í gegnum hann.

Metha hét faðir þeira ok var hann nærr staddr drápi sona sinna. þrútin reiði bannar honum at gráta dauða þeira. Enn svá gerir hann bleikan, sem dauðinn setisk í andlit honum. ok þó kallaði hann á Clitum svá mælandi. "þú hinn grimmi kveljari drapt sonu mína tvá. ok skemdir í þeira drápi líf vesallar móður ok ǫrvasa fǫður. Ekki er þér nú héðan af ógeranda. drep þú nú gamlan karl á fætr sonum sínum. ok lát konu mína heldr gráta þrjá enn tvá."

Slíkt svá mælir Metha við Klitum. ok skýtr síðan gaflaki at honum. þat stefnir framan í andlit Cliti. Clitus bregðr upp skildi sínum við skotinu. ok festir þar í skotit. þat sama gaflak þrífr hann ok sendir aptr Methe. þat flýgr í gegnum barka síns lávarðar ok nú fellr Metha ofan á sonu sína. ok ferr svá til heljar, at hann faðmar sonu sína báða.

Sá maðr gengr nú fast framm er Nichanor hét. annarr son Parmenionis. hinn mesti kappi. Enn hamingjan tjóar honum mikit í fyrstu framgǫngu. ok gefr honum at vinna stór verk á sínum óvinum. Varla fengu fótgǫngumenn staðit með frækiligum hǫggum ok lá við sjálft at hann mundi koma Darianis á flótta. ok nú falla Dariani þykkt.

Svá mikill fjǫldi drífr nú til hallar Plutonis, at þar verðr nálega rúmfátt til viðtǫku þess er þó fengusk ǫllum nǫkkur sæmilig rúm við þat er hann er góðr viðtakna. þvíat hann vísar øngum út, þeim er til hans koma. ok honum hafa með nǫkkuru þjónat. Ok nú gørisk svá mikit mannfall at Atrops ein af þeim þrim systrum er ǫrlǫgunum stýra fær eigi svá skjótt slitit ǫrlagsþráðuna sem þeim þykkir þurfa. leggja systr hennar nú niðr verk sitt. ok slíta nú allar ǫrlagsþráðuna, sem þær megu tíðask. Einn veg deyja nú ríkir sem óríkir. þvíat dauðinn gerir øngvan manna mun.

Margr bersk nú frækiliga. Enn þó berr Nichanor einn af allum í sinni framgǫngu. ok svá þykkir honum sem ekki sé atgert, þóat fjǫldi manna sé niðr drepinn. Hann sækir nú framm at fylkingu Darij konungs. ok vill finna hertogann Remmonem, er mikit illt gørði á Grikkjum.

Ok nú þrǫngvisk hvárr í móti ǫðrum, ok sem þeir finnask, gefa menn þeim rúm at ríðask at. Hvárgi fær nú komit sári á annan, enn brutu báðir sín spjótskǫpt. Því næst brugðu þeir sverðum sínum. ok gefr hvárr ok þiggr af ǫðrum stór slǫg. Taka nú skildir þeira at hǫggvask. ok gerask þeir mjǫk sárir. ok þar kemr at þeir falla báðir til jarðar. Nichanor kemsk fyrri á fætr. ok náir sverði sínu ok keyrir þat þegar í gegnum Remmonem. ok er Serkir sjá hann fallinn, vilja þeir allir sœkja at Nichanore.

Hann versk vel ok drengiliga. þar koma ok riddarar af Hircania með mikinn styrk ok sœkja at honum allir. þeir slá garð um Nichanorem. ok nú mæðisk hann af langri sókn ok snarpri. ok stakar hann fyrir vápnaganginum. Enn þó bifask aldri hjartat. Nú fellr þessi maðr um síðir er verit hafði sem hinn sterkasti borgarveggr Alexandro konungi með miklu lofi, sem verðugt var. því at hann hafði margan mann fyrir sik áðr en hann fell. Af falli Nichanoris varð illr kurr í liði Grikkja.

Alexandr konungr verðr nú varr við þessi tíðindi. ok heldr þangat til er sjá hin sterka stoð hefir fallit. ok nú varð bleyðimǫnnum eigi gott at verða fyrir honum, svá sem hann var beiddr. Sýndisk þat flestum ráð at halda undan honum.

Fidias hét einn riddari sá er fyrstr varð til at snúa í mót konungi. hann var fríðr maðr sýnum. ok svá vel ættaðr at hann var kominn frá Ciro konungi. honum hafði Darius konungr heitit systur sinni. ef hann gengi svá framm, sem þeim hœfði er mægjask skyldi við sjálfan hann. Sá maðr ríðr ímót honum jafns vaskleiks, er Ephestio hét ok getit var í fyrra bardaga. Hann leggr spjóti í skjǫld Fidie ok í gegnum hann. ok fell hann dauðr til jarðar af hesti sínum.

Þat er nú næst at segja af þeim mǫnnum er váru í fylking konungsins Alexandri, at hverr bersk ǫðrum djarfligar. Ok nú tekr Alexandr konungr at brjótask á þá fylking er sett var til gæzlu með Darium konung sjálfan.

Hann veit nú varla hvat til ráðs skal taka, þar sem þrotin ván gørisk at hann megi sigrask, þvíat nú falla menn hans ok eru brytjaðir sem búfé. Metnaðr ok skammfylli bannar Dario konungi at flýja enn óttinn eggjar hann undan at halda. Ok meðan hann efask í hvárt hann skal flýja undan eða eigi, sér hann sína menn flýja hvern sem má. þá hleypr hann á hest einn er hann fekk þrifaðan. ok verðr nú sjálfr sem aðrir at flýja.

Alexandr konungr verðr nú varr at Darius konungr hefir flýit ór orrostu. hann keyrir nú hest sinn sporum. ok hleypir framm yfir valinn ok þangat eptir sem Darius flýði ór orrostu. Svá ríðr hann mikit at øngir hans menn gátu fylgt honum.

Darius konungr hleypir eigi slétta vegu, heldr grýtta, þar til er hann kemr yfir á þá er Licus heitir með litla sveit manna. Þá nemr hann stað ok hugsar hvárt hann skal niðr brjóta brúna er yfir var ána. Þvíat hann sér at eigi fær Alexandr konungr náð honum, ef hann brýtr af brúna, enda komask þá hans menn eigi yfir ána. ok eru þá hǫggnir niðr af óvinum sínum. Ok fyrir því sigraði manndómrinn nytsamligt ráð. ok hirti Darius meirr um annarra líf enn sjálfs síns.

Dariani renna framm til brúarinnar sem þrǫngvask mega þeir. þat er allr fjǫldi er tvífaldr þorsti keyrir á merkr brott, at leita sér vats í leynum. ok at því vatni leggsk hverr sem hann finnr. ok til þess drekkr margr, at hann deyr af. svá týnisk þar ok mart lið at þat hleypr í senn á brúna mart, svá at hon hefir eigi rúm til með at taka. ok lætr svá lífit.

Nú tekr at kvelda. enn Alexandr konungr fær eigi náð Dario konungi. sér hann nú sína menn flýja með sljófum vápnum ok mikilli mæði. Sakask nú um þat er nóttin nálgask.

Tekr nú þat ráð, at hann snýr aptr til liðs síns. ok vill nú veita Parmenioni, er hann hafði skjótliga frá riðit. Ok þá hleypir ímóti þeim einn riddari með þeim tíðindum, at Parmenio hafi sigrat þann mikla múg, er hann barðisk með. ok sendi hann mik til yðvar herra at bera yðr þessa sǫgu. Alexandr konungr verðr glaðr við þessi tíðindi. ok snýr til herbúða sinna.

Ok er minnst ván var, kom í móti þeim ein fylking Serkja ór dal nokkurum, sú er ǫll þótti loga af gylltum hjálmum ok smelltum skjǫldum. Þeir er fyrstir fóru af Serkjum námu stað er þeir sá liðit fara. ok er þeir sá hve lítit lið þeir hǫfðu, runnu þeir þegar á Grikki.

Konungr sjálfr ríðr þegar framm fyrir merkin, er hann vissi hvat títt var. ok vill eigi forðask háskann ok setr sik brjóst fyrir fylking sinni í mót óvinum sínum, á hvert opt var harðliga leitat ok aldri mátti sigrat verða. Enn hamingjan stóð honum eigi fjarri. Þvíat hann mætti þegar í fyrstu hǫfðingja þess liðs ok keyrir þegar spjótit í gegnum hann. hann hét Gazak. Ok nú er mikit mannfall, er nátta tekr, ok þykkir nú Serkjum vænna at flýja en berjask lengr.

Leynask þeir nú brott ór bardaganum hverr sem komask má ok nema eigi fyrr stað en um miðnætti, þá er þeir koma í Arbola þann stað er svá heitir. Þar var fyrir Darius konungr ok þat lið er undan hafði komizk með honum. Hann leitar þar ráðs við sína menn hvat nú skal at hafask. Dœma þeir þar allir saman í hryggum hug um hamingjutjón sitt ok þat mikla slag er þeir hafa fengit.

Síðan er Darius konungr fær af sér rundet móðligum andvǫrpum harmþrungins hugar lítr (hann) yfir lið þat er Grikkir hǫfðu leift honum ok mælir svá. "þat er mannsins eðli at þola stundum stór áfǫll. en fagna stundum af farsælligum hlutum. bogna fyrir harðrétti rísa því næst upp við aptrfenginn tíma. slíkt sama hendi Kresum konung sem oss hefir nú. ok enn heldr þann ágæta konung Cirum er ein kona fekk yfir komit. Ok sá Xerxes er þakði hafit allt nálega með sínum skipastóli náði varla með eitt skip aptr at venda til síns ríkis. ok fyrir því skal engi nýjung fá snúit sterku brjósti at engi lǫg skyldu hamingjuna til at vera manni jafnan holla. En þat er sigruðum enga ván at vænta sér sigrs á óvinum sínum í annat sinn.

Ek veit víst at Grikkir munu nú halda til borga þeira er eyddar eru af mǫnnum. en fullar af fé. þar man sú ágjarna þjóð leita þess at stǫðva þorsta sinn á gullinu. ok seðja fenginn hungr á nýju ránfengi. þat hygg ek oss munu hagligt vera. Nú man ek fara út í Mediam í þann hluta ríkis er ófriðrinn hefir ekki grandat. man ek þar endrbœtt fá styrk minn allan. Eigi man oss ok þat meina nú sem fyrr at vér dragim eptir oss of fjár. bǫrn eða konur ok þjónustumenn þeira. þvíat þat hafa máttugir menn reynt at langri venju hversu mikit slíkir hlutir tálma þeira framkvæmð er berjask skulu.

Ok þvíat Alexandro hefir þat sigr gefit er hann dró eigi eptir sér þesskonar þunga, þá man hann ok þar fyrir týna sigrinum er hann hefir slíkt allt tekit í sitt vald. ok sá er sigraðisk frjáls af sínu fátœki, man yfir verða kominn hlaðinn af herfangi. þvíat með vápnum má sigr vega heldr en með gulli ok gersimum. Manndómr ok reysti góðra drengja verja lǫnd ok ríki betr en auðr eða sterk vígi.

Fǫrum nú þar sem ek kom áðr á í úthálfu ríkis várs. ok hirðum eigi þóat oss sé þat nokkut snúit til vanvirðingar. þvíat þat er manni nytsamligt þá er þungt vill veita at freista fleira við en þess eina er fagr orðrómr falli til. raun hefir þat optliga sannat. Vér vitum ok at enir fyrri feðr foreldrar várir hafa ratat í jafnstórt áfelli ok þá hafa þeir um friðar sakir undan hallat ófriðinum ok þyrmt bæði sér ok óvinum sínum þar til er hamingjan hefir vitjat þeira ok gefit þeim hærra hlut. en hinum neðra er áðr hafa sigri ráðit."

Svá lýkr Darius konungr sínu máli. Ok menn hans rœma lítt þessa ráðagørð. Þykkir borin ván at hann muni aptr fá náð sóma sínum þar sem Alexander má þegar at komanda morni setjask um sjálfan Babilonem ok aðrar borgir þær er hann hafði varnarlausar gefit í vald óvina sinna. Ok at síðr vænta þeir at hann muni aptr fá þat er hann hefir látit, at þeir ætla at hann muni vera brátt af settr ǫllu ríkinu. En þó vilja allir fylgja honum út í Mediam, hvárt sem þar heldr meirr til at liðit þykkisk um sik ǫruggara meðan þat helzk saman, eða treystisk þat eigi at brjóta boð konungs þó at hans fyrirætlan sýndisk nú flestum ólíklig til mikillar uppreistar.

Þat er nú at segja frá Alexandro konungi at hann skiptir herfangi með liði sínu í þeirri borg er Darius konungr hafði dvalizk í um nóttina eptir bardagann. Skortir hann nú hvárki til fǫng né vilja at gefa hverjum yfrin erfiðislaun. Síðan ferr hann yfir Siriam hvatlega, þvíat hann girnisk at koma til Babilonar sem fyrst ok fá hana með valdi, ef hann náir eigi með þeira vild er borgina byggja.

Ok þá er hann átti skamt til staðarins, kemr í mót honum Matheus með sonum sínum sá maðr er einn var ágætastr af þeim hǫfðingjum er þjónat hǫfðu Dario. Hann gefr í vald Alexandri sjálfan sik ok borgina Babilonem. Konungr tekr honum blíðliga ok verðr harða feginn hans ørendi, þvíat mikit ok langt starf mundi til þurfa at vinna svá sterka borg ok fjǫlmenna.

Þessi maðr Matheus er jafnan hafði sér aflat mikillar frægðar af sinni reysti ok í fyrra bardaga konunganna varð mjǫk ágætr af frekniligri framgǫngu, gaf ǫðrum dœmi á sjálfum sér at hyllask at Alexandrum konung ok friðask við hann.

Eptir þetta skipar Alexander konungr liði sínu í fylkingar þannig sem mest sýnt megi til vera. ok biðr Grikki fyrir fara. en Serkja lið eptir. ok stefnir síðan til staðarins. borgarlýðrinn drífr út í mót konungi. ok sýnir af sér mikinn fagnað í hans tilkvámu. Auðr sá er fornkonungar hǫfðu saman dregit, er hvervetna til sýnisk borinn við þenna nýja konung. ok skurðgoðin sjálf eru borin út ór hofum sínum í mót honum. dýrir vefir eru víða breiddir út á veginn þar sem herrinn skal ríða.

Gamlir bœndr ok aldraðar húsfreyjur taka klæðnað sinn enn bezta. Þrælar ok ambáttir hafa ok svá góð klæði nú. ok þau kenna sik varla. ok gleyma nálega nauð ok nǫfnum sínum þeim er þar fylgja. Ok langklæði gera þann margan her ríkmannligan er fátækr var. Strætin eru þakit með enum fegrstum blómum þar sem konungr skal ríða. ok allar þær urtir er bezt ilma eru bornar fyrir hann á elda þá er Serkir hǫfðu mikinn átrúnað til fyrir vígslu sakir þeira. Þau grimmu dýr er heita tigres ok pardi fara fyrir fylking konungs. ok þar með mǫrg león.

Fjǫlði manns drífr í ena hæsta turna eða á borgarveggina at þeir mætti sem gǫrst sjá fǫr Grikkja. ok allra helzt konunginn sjálfan. Margr leikari ferr út af staðinum með allskonar sǫngfœri móti konungi. ok þeir ganga margir með neigt hǫfuð í mót honum, er spámenn váru kallaðir. ok létusk vita fyrir ørlǫg manna. þeir váru til komnir af Egiptalandi. ok ór þeirri borg er Menphis heitir er í þann tíma hugðu margir mestan spákleik í búa.

Svá segir meistari Galterus trúi slíku hverr af er sýnisk, at sjálfr Rómaborgar lýðr hafi aldrigi tekit með jafnmikinn prís við sínum hǫfðingjum eptir þau stóru hervirki er þeir hafa gǫrt. Ok þat var makligt segir hann at svá væri gǫrt. Þvíat ef rétt er hugsat um verk annarra konunga. ok sé þau sannliga lofat. ok í annan stað sé þat upptalt er Alexander konungr vann. ok athugt hversu mikit hann tók í fang sér á unga aldri. ok með hversu litlu liði hann barðisk í mót enum mestum hǫfðingjum. ok hversu skamma stund hann hafði til at leggja undir sik heiminn allan. þá man svá sýnask sem allir þeir konungar er fornskáldin hafa mest lofat í sínum bókum, hafi verit lýðmannligir hjá þessum konungi. Ok vist mætti Lucanus segir hann þykkjask oflofat hafa keisarann Iulium í sinni bók.

Vildi guð at nú væri Frakka konungr slíkr sem Alexander var. þá mundi skjótt allr heimr þjóna réttri trú.