Maðr hét Þórarinn, er bjó í Sunnudal, gamall maðr ok sjónlítill. Hann hafði verit rauðavíkingr í æsku sinni. Hann var eigi dældarmaðr, þótt hann væri gamall. Son átti hann sér einn, er Þorsteinn er nefndr. Hann var mikill maðr ok ǫflugr ok vel stiltr ok vann svá fyrir búi fǫður sins, at eigi mundi þriggja verk manna annarra hallkvæmara. Þórarinn var heldr félítill maðr, en vel margt átti hann vápna.
Þeir áttu ok stóðhross feðgar, ok var þeim þat helzt til fjár, er þeir seldu undan hestana, því at øngvir brugðusk at reið né hug.Þeir áttu ok stóðhross feðgar, ok var þeim þat helzt til fjár, er þeir seldu undan hestana, því at øngvir brugðuz at reið né hug.
Þórðr er maðr nefndr; hann var húskarl Bjarna frá Hofi. Hann varðveitti reiðhesta Bjarna, því at hann var kallaðr hrossamaðr. Þórðr var ójafnaðarmaðr mikill, ok lét hann marga þess ok kenna, er hann var rikismanns húskarl; en eigi var hann sjálfr at meira verðr, ok eigi varð hann at vinsælli.
Þeir menn váru enn á vist með Bjarna, er annarr hét Þórhallr, en annarr Þorvaldr. Þeir váru uppaustrarmenn miklir um alt þat, er þeir heyrðu í heraði.
Þeir Þorsteinn ok Þórðr mæltu til hestaats ungum hestum. Ok er þeir ǫttu, þá vildi hestr Þórðar verr bítask.Ok er þeir ǫttu, þá vildi hestr Þórðar verr bítaz. Þórðr lýstr nú á skoltinn hesti Þorsteins, er honum þótti sinn hestr verr hafa, mikit hǫgg; en Þorsteinn sá þat ok lýstr á móti hest Þórðar heldr meira hǫgg, ok rann nú hestrinn Þórðar, ok æptu menn þá með kappi. Þá lýstr Þórðr Þorstein með hestastafnum, ok kom á brúnina ok hljóp hon ofan fyrir augat. Þá risti Þorsteinn af skyrtublaði sínu ok bindr upp brúnina ok lætr, sem ekki hafi at orðit, ok biðr, at menn leyni þessu fǫður hans. Ok fell þetta þar nú niðr. Þeir Þorvaldr ok Þórhallr hǫfðu þetta fyrir kalsi ok kǫlluðu hann Þorstein stangarhǫgg.
Litlu fyrir jól um vetrinn risu konur til verks í Sunnudal; þá stóð Þorsteinn ok upp ok bar inn hey ok lagðisk siðan niðr í bekk.þá stóð Þorsteinn ok upp ok bar inn hey ok lagðiz siðan niðr í bekk. Nú kemr Þórarinn karl innar, faðir hans, ok spurði, hverr þar lægi. Þorsteinn sagði til sin.
"Hví ertu svá snemma á fótum, sonr?" sagði Þórarinn karl.
Þorsteinn svarar: "Við fá þykkir mér at meta þat, sem hér er at vinna," sagði Þorsteinn.
"Er þér ekki ilt í hǫfuðbeinunum, sonr?" kvað Þórarinn karl.
"Eigi kenni ek þess," sagði Þorsteinn.
"Hvat segir þú mér, sonr, af hestaþinginu því, er í fyrra sumar var? Vartu ekki lostinn í svíma, frændi, sem hundr?"
"Engi þykkir mér virðing í vera," sagði Þorsteinn, "at kalla þat heldr hǫgg en atburð."
Þórarinn mælti: "Ekki mundi mik þess vara, at ek mynda ragan son eiga."
"Mæl þú þat eitt um nú, faðir," sagði Þorsteinn, "er þér þykkir eigi ofmælt síðar."
"Ekki mun ek hér svá mikit um mæla," sagði Þorsteinn, "sem mér er at skapi."
Nú reis Þorsteinn upp ok tók vápn sín ok gekk síðan heiman ok fór, unz er hann kom til hróssahúss þess, er Þórðr gætti hesta Bjarna í, ok var hann þar fyrir.
Þá hittir Þorsteinn Þórð ok mælti til hans: "Vita vilda ek þat, Þórðr minn, hvárt þat varð þér váðaverk, er ek fekk af þér hǫgg í fyrra sumar á hestaþingi, eða hefir þat at vilja þínum orðit? ok muntu þá vilja þat yfir bæta."
Þórðr svarar: "Ef þú átt tvá hváptana, þá bregð þú tungunni sitt sinn í hvárn ok kalla í ǫðrum váðaverk, ef þú vilt, en í ǫðrum kalla þú alvǫru; ok eru þar nú bætrnar þær, er þú munt af mér fá."
"Bústu þá svá við," sagði Þorsteinn, "at vera má, at ek heimta eigi optar."
Síðan hleypr Þorsteinn at honum ok høggr Þórð banahǫgg.Síðan hleypr Þorsteinn at honum ok høggr Þórð banahøgg.
Gekk síðan til húss at Hofi ok hitti úti konu eina ok mælti við hana: "Seg þú Bjarna, at naut hafi stangat Þórð, hestasvein hans, ok mun hann bíða þar, til þess er hann kemr hjá hestahúsinu."Gekk síðan til húss at Hofi ok hitti úti konu eina ok mælti við hana: "Seg þú Bjarna, at naut hafi stangat Þórð, hestasvein hans, ok mun hann bíða þar, til þess er hann kemr hjá hestahúsinu."
"Far þú heim maðr," sagði hon, "en ek segi, þá er mér sýnisk.""Far þú heim maðr," sagði hon, "en ek segi, þá er mér sýniz."
Nú ferr Þorsteinn heim, en konan ferr til verks síns.
Bjarni reis upp um morguninn, ok er hann var undir borð kominn, þá spurði Bjarni, hvar Þórðr væri, ok svǫruðu menn, at hann myndi til hrossa farinn.
"Heim hugða ek hann þó mundu kominn," kvað Bjarni, "ef hann væri heill."
Þá tók kona til orða, sú er Þorsteinn hafði hitta: "Satt er þat, er oss er opt sagt konum, at þar er lítit til vits at taka, sem vér erum konur. Hér kom Þorsteinn stangarhǫgg í morgin, kvað naut hafa stangat Þórð, svá at hann myndi eigi sjálfbjargi verða, en ek nenta eigi þá at vekja þik, ok þá hvarf mér ór hug síðan."Hér kom Þorsteinn stangarhøgg í morgin, kvað naut hafa stangat Þórð, svá at hann myndi eigi sjálfbjargi verða, en ek nenta eigi þá at vekja þik, ok þá hvarf mér ór hug síðan."
Bjarni sté þá undan borði, gekk þá til hrossahússins ok fann þar Þórð veginn, ok var hann síðan jarðaðr. Bjarni býr nú mál til ok gerir Þorstein sekan um vígit. En Þorsteinn sat heima í Sunnudal ok vann fyrir fǫður sínum, ok lét Bjarni þó kyrt vera.
Um haustit sátu menn við sviðuelda at Hofi, en Bjarni lá úti á eldahússveggnum ok hlýddi þaðan til tals manna.
Nú taka þeir brædr til orða, Þórhallr ok Þorvaldr: "Eigi varði oss þess, þegar vér tókum vist með Víga-Bjarna, at vér myndim hér svíða dilkahǫfuð, en Þorsteinn, skógarmaðr hans, skyldi svíða geldingahǫfuð; væri eigi verra at hafa meir vægt frændum sínum í Bǫðvarsdal, ok sæti nú eigi skógarmaðrinn jafnhátt honum í Sunnudal, en flestir verða forlagðir, ef fyrir sárunum verða, ok eigi vitum vér, hvénær hann vill þenna flekk má af virðingu sinni".
Maðr einn svaraði: "Slíkt er verr mælt en þagat, ok líkligt, at ykkr hafi trǫll togat tungu ór hǫfði. Ætlum vér, at hann nenni eigi at taka bjǫrg frá fǫður hans sjónlausum ok annarri ómegð þeiri, sem í Sunnudal er. En kynligt þykkir mér, ef þit svíðið opt lambahǫfuðin hér, eða hrósið því, hvat í Bǫðvarsdal var títt."
Nú fara menn til borða ok síðan til svefns, ok fann ekki á Bjarna, hvat talat hafði verit.
Um morguninn vakti Bjarni þá Þórhall ok Þorvald ok bað þá ríða í Sunnudal ok færa sér hǫfuð Þorsteins við bolinn skilit at dagmálum, "ok þykki mér þit," sagði hann, "líkligastir til at færa flekk af virðingu minni, ef ek hefi ekki þrek til sjálfr."
Nú þykkjask þeir víst ofmælt hafa, ok fara þeir nú þó, unz þeir koma í Sunnudal.Nú þykkjaz þeir víst ofmælt hafa, ok fara þeir nú þó, unz þeir koma í Sunnudal. Þorsteinn stóð í dyrum ok hvatti sax.
Ok er þeir kómu þar, þá spurði hann, hvert þeir ætluðu, en þeir sǫgðusk hrossa leita skyldu, en Þorsteinn kvað þeira mundu skamt at leita, "er hér eru við garð."Ok er þeir kómu þar, þá spurði hann, hvert þeir ætluðu, en þeir sǫgðuz hrossa leita skyldu, en Þorsteinn kvað þeira mundu skamt at leita, "er hér eru við garð."
"Eigi er víst, at vit finnim hrossin, ef þú vísar okkr eigi gǫrr til."
Þorsteinn gengr þá út. Ok er þeir koma í garðinn ofan, þá færir Þorvaldr upp øxina ok hleypr at honum, en Þorsteinn stakk við honum hendi sinni, svá at hann fell fyrir. Þorsteinn lagði saxinu í gegnum hann. Þá vildi Þórhallr veita honum tilræði, ok hafði hann slíka fǫr sem Þorvaldr.Þá vildi Þórhallr veita honum tilræði, ok hafði hann slíka for sem Þorvaldr.
Þá bindr Þorsteinn á bak báða þá ok lætr upp taumana á háls hestinum ok vísar á leið ǫllu saman, ok ganga hestarnir nú heim til Hofs.
Húskarlar váru úti at Hofi ok gengu inn ok sǫgðu Bjarna, at þeir Þorvaldr váru heim komnir, ok sǫgðu þá eigi ørendlaust farit hafa. Gengr nú Bjarni út ok sér nú, hvernig um er búit, ok hefir ekki orða um fleira; lætr nú jarða þá. Ok er nú kyrt alt, unz jól líðr.
Þá tekr Rannveig til orða einn aptan, er þau kómu í sæng sína, Bjarni ok hon: "Hvat ætlar þú, at nú sé tíðast talat í heraðinu?" kvað hon.
"Eigi veit ek," sagði Bjarni; "margir þykki mér ómerkir í sínum orðum," sagði hann.
"Þat er nú tíðast at ræða, at menn þykkjask eigi vita, hvat Þorsteinn stangarhǫgg mun þess gera, at þér muni þurfa þykkja at hefna."Þat er nú tíðast at ræða, at menn þykkjaz eigi vita, hvat Þorsteinn stangarhǫgg mun þess gera, at þér muni þurfa þykkja at hefna. Hefir hann nú vegit húskarla þína þrjá. Þykkir þingmǫnnum þínum eigi vænt til halds, þar sem þú ert, ef þessa er óhefnt, ok eru þér mjǫk mislagðar hendr í kné."
Bjarni svarar: "Nú kemr hér at því, sem mælt er, at engi lætr sér annars viti at varnaði, en hlýða mun ek þér, hvat er þú mælir; hefir Þorsteinn ok fá saklausa drepit."
Hætta þau þessu tali ok sofa af um náttina.
Um morguninn vaknar Rannveig, er Bjarni tók ofan skjǫld sinn, ok spurði hon, hvert hann skyldi.
Hann svarar: "Nú skal skipta virðingu með okkr Þorsteini í Sunnudal," segir hann.
"Hversu fjǫlmennr skaltu fara?" segir hon.
"Ekki mun ek draga fjǫlmenni at Þorsteini," segir hann, "ok mun ek einn fara."
"Gørðu eigi þat," segir hon, "at hætta þér einn undir vápn heljarmannsins."
Bjarni mælti: "Mun þér nú eigi verða þeira kvenna dæmi, er þat gráta á annarri stundu, er eggja á annarri. En ek þoli opt lengi frýjuorð bæði þér ok ǫðrum; en þá stoðar ok ekki at letja mik, þá er ek vil fara."
Bjarni ferr nú í Sunnudal, ok stendr Þorsteinn í dyrum, ok kǫstuðusk þeir á nǫkkurum orðum.Bjarni ferr nú í Sunnudal, ok stendr Þorsteinn í dyrum, ok kǫstuðuz þeir á nǫkkurum orðum.
Bjarni mælti: "Þú skalt til einvígis ganga við mik í dag, Þorsteinn, á hól þenna, er hér er í túni."
"Alt er mér til þess vant," kvað Þorsteinn, "at berjask við þik;"Alt er mér til þess vant," kvað Þorsteinn, "at berjaz við þik; en ek skal þegar utan, er skip ganga, því at ek kenni drengskap þinn, at þú munt fá fǫður mínum forverk, ef ek fer frá."
"Ekki stoðar nú undan at mælask," segir Bjarni."Ekki stoðar nú undan at mælaz," segir Bjarni.
"Leyfa muntu mér þá, at ek finna fǫður minn áðr," sagði Þorsteinn.
"At vísu," sagði Bjarni.
Þorsteinn gekk inn ok sagði fǫður sínum, at Bjarni var þar kominn ok bauð honum til einvígis.
Þórarinn karl svaraði: "Ván má hverr maðr þess vita, ef hann á við sér ríkara mann ok siti samheraðs honum ok hafi þó gørt honum nǫkkura ósæmd, at hann mun eigi mǫrgum skyrtum slíta, ok kann ek því ekki at sýta þik, at mér þykkir þú mikit til hafa gørt; tak nú vápn þín ok ver þik sem skǫruligast, því at þar mundi verit hafa minnar æfi, at ekki munda ek bograt hafa fyrir slíkum, sem Bjarni er; er Bjarni þó hinn mesti kappi; þykkir mér ok betra at missa þín en eiga ragan son."
Nú gengr Þorsteinn út, ok fara þeir síðan út á hólinn ok taka til at berjask með harðfengi, ok hjuggusk mjǫk hlífar fyrir hvárum tveggja.Nú gengr Þorsteinn út, ok fara þeir síðan út á hólinn ok taka til at berjaz með harðfengi, ok hjugguz mjǫk hlífar fyrir hvárum tveggja.
Ok þá er þeir hǫfðu mjǫk lengi barizk, þá mælti Bjarni til Þorsteins: "Þyrstir mik nú, því at ek em óvanari erfiðinu en þú."Ok þá er þeir hǫfðu mjǫk lengi bariz, þá mælti Bjarni til Þorsteins: "Þyrstir mik nú, því at ek em óvanari erfiðinu en þú."
"Gakk þú þá til lækjarins," sagði Þorsteinn, "ok drekk."
Bjarni gerði svá ok lagði niðr sverðit hjá sér.
Þorsteinn tók upp, leit á ok mælti: "Eigi mundir þú þetta sverð hafa í Bǫðvarsdal." Bjarni svaraði øngvu.
Ganga þeir enn upp á hólinn ok berjask um stundar sakir, ok þykkir Bjarna maðrinn vígkænn ok þykkir fastligra fyrir en hann hugði.Ganga þeir enn upp á hólinn ok berjaz um stundar sakir, ok þykkir Bjarna maðrinn vígkænn ok þykkir fastligra fyrir en hann hugði.
"Margt hendir mik nú í dag," sagði Bjarni; "lauss er nú skópvengr minn."
"Bitt þú hann þá," kvað Þorsteinn.
Nú lýtr Bjarni niðr, en Þorsteinn gekk inn ok hefir út skjǫldu tvá ok sverð eitt; gengr nú á hólinn til Bjarna ok mælti við hann: "Hér er skjǫldr ok sverð, er faðir minn sendi þér, ok mun þetta eigi sljófgask meir í hǫggunum en þat, sem þú hefir áðr;gengr nú á hólinn til Bjarna ok mælti við hann: "Hér er skjǫldr ok sverð, er faðir minn sendi þér, ok mun þetta eigi sljófgaz meir í hǫggunum en þat, sem þú hefir áðr; nenni ek ok eigi at standa hlífarlauss lengr undir hǫggum þínum, en gjarna vilda ek nú hætta þessum leik, því at ek em hræddr, at meira muni mega gæfa þín en ógipta mín, ok er hverr frekr til fjǫrsins um alla þraut, ef sjálfr mætti nǫkkuru um ráða."
"Eigi mun nú stoða at beiðask undan," sagði Bjarni; "berjask skal enn.""Eigi mun nú stoða at beiðaz undan," sagði Bjarni; "berjaz skal enn."
"Eigi mun ek fyrri hǫggva," sagði Þorsteinn.
Þá høggr Bjarni allan skjǫldinn af Þorsteini; en þá hjó Þorsteinn skjǫldinn af Bjarna.
"Stórt er nú hǫggvit," kvað Bjarni.
Þorsteinn svaraði: "Ekki hjóttu smæra hǫgg."
Bjarni mælti: "Betr bitr þér nú hit sama vápnit, er þú hefir áðr í dag haft."
Þorsteinn mælti: "Spara munda ek við mik óhapp, ef ek mætta svá gera, ok berjumsk ek hræddr við þik.Þorsteinn mælti: "Spara munda ek við mik óhapp, ef ek mætta svá gera, ok berjumz ek hræddr við þik. Vilda ek enn alt á þínu valdi vera láta."
Þá átti Bjarni at hǫggva, ok var nú hvárrtveggi hlífarlauss.
Bjarni mælti þá: "Þat mun ilt kaup at taka glæp við miklu happi; ætla ek mér fullgoldit fyrir þrjá húskarla mína þik einn, ef þú vilt mér trúr vera."
Þorsteinn sagði: "Orðit hafa mér svá færi í dag á þér, at ek mætta svíkja þik, ef ógæfa mín gengi ríkara en lukka þín, ok mun ek eigi svíkja þik," sagði Þorsteinn.
"Sé ek, at þú ert afbragðsmaðr," sagði Bjarni. "Lofa muntu mér, at ek ganga inn til fǫður þíns," sagði hann, "ok segja honum slíkt, sem ek vil."
"Gakk, sem þú vilt, fyrir mínum sǫkum," kvað Þorsteinn, "ok far þó varliga."
Þá gekk ok Bjarni at lokhvilu þeiri, er Þórarinn karl lá í. Þórarinn spurði þá, hverr þar færi; en Bjarni sagði til sín.
"Hvat segir þú tíðenda, Bjarni minn?" kvað Þórarinn.
"Víg Þorsteins, sonar þíns," kvað Bjarni.
"Varðisk hann nǫkkut?" kvað Þórarinn."Varðiz hann nǫkkut?" kvað Þórarinn.
"Øngvan mann ætla ek snarligra verit hafa í vápnaskipti en Þorstein, son þinn."
"Eigi er kynligt at því," kvað karl, "at þungt veitti við þik í Bǫðvarsdal, er þú bart nú af syni mínum."
Þá mælti Bjarni: "Ek vil bjóða þér til Hofs, ok skaltu sitja þar í ǫðru ǫndvegi, meðan þú lifir, ok mun ek vera þér í sonar stað."
"Svá er mér farit," kvað karl, "sem þeim, er ekki eigu undir sér, ok verðr heitum heimskr maðr feginn; en svá eru heit yðar hǫfðingja, þá er þér vilið fróa manninn eptir slíka atburði, at þat er mánaðarró; en þá erum vér virðir eptir þat sem aðrir framfærslumenn, ok firnask við þat seint várir harmar;en þá erum vér virðir eptir þat sem aðrir framfærslumenn, ok firnaz við þat seint várir harmar; en sá maðr, er handsǫl tekr af slíkum manni, sem þú ert, má þó vel una sínum hlut, hvat sem at dæma er; mun ek ok þessi handsǫl taka af þér, ok gakk þú nú hingat til mín í rekkjugólfit, ok verðr þú nær at ganga, því at karl skelfr nú allr á fótum fyrir elli sakir ok vanheilsu, en eigi trútt, at mér hafi eigi í skap runnit sonardauðinn."
Bjarni gekk nú í rekkjugólfit ok tók í hǫnd Þórarni karli. Hann fann þá, at hann þukladi á saxi ok vildi þá leggja at Bjarna.
Hann kipti hendinni ok mælti: "Allra fretkarla armastr!" sagði Bjarni; "nú mun at makligleika fara með okkr; Þorsteinn sonr þinn lifir, ok skal hann fara heim með mér til Hofs, en þér skal fá þræla til forverks, ok skal þér enskis vant, meðan þú lifir."
Þorsteinn fór nú heim með Bjarna til Hofs ok fylgði honum alt til dauðadags ok þótti nær enskis manns maki vera at drengskap ok hreysti.
Bjarni helt virðingu sinni ok var hann því vinsælli ok betr stiltr, sem hann var ellri, ok var allra manna þrautbeztr ok gørðisk trúmaðr mikill hinn síðasta hluta æfi sinnar.Bjarni helt virðingu sinni ok var hann því vinsælli ok betr stiltr, sem hann var ellri, ok var allra manna þrautbeztr ok gørðiz trúmaðr mikill hinn síðasta hluta æfi sinnar. Bjarni fór utan ok gekk suðr ok andaðisk í þeiri ferð;Bjarni fór utan ok gekk suðr ok andaðiz í þeiri ferð; hann hvílir í borg þeiri, er Valerí heitir, ok er þat mikil borg, skamt hingat frá Rómaborg.
Bjarni varð kynsæll maðr. Hans son var Skeggbroddi, er víða kemr við sǫgur ok var hinn mesti afbragðsmaðr um sína daga. Dóttir Bjarna hét Halla ok Guðríðr, er Kolbeinn lǫgsǫgumaðr átti. Yngvildr var ok dóttir Bjarna, er Þorsteinn Síðuhallsson átti, ok var þeira son Magnús, faðir Einars, fǫður Magnús biskups.Yngvildr var ok dóttir Bjarna, er Þorsteinn Síðuhallsson átti, ok var þeira son Magnús, faðir Einars, foður Magnús biskups. Ámundi var ok sonr Þorsteins ok Yngvildar; hann átti Sigríði, dóttur Þorgríms blinda. Hallfríðr var ok dóttir Ámunda, fǫður Guðmundar, fǫður Magnús góða ok Þóru, er Þorvaldr Gissurarson átti, ok annarrar Þóru, móður Orms svínfellings.Hallfríðr var ok dóttir Ámunda, foður Guðmundar, foður Magnús góða ok Þóru, er Þorvaldr Gissurarson átti, ok annarrar Þóru, móður Orms svínfellings. Guðrún var ok Ámunda dóttir, móðir Þórdísar, móður Helgu, móður Guðnýjar Eyvindardóttur, móður Sturlusona Þórðar ok Sigvats ok Snorra.Guðrún var ok Amunda dóttir, móðir Þórdísar, móður Helgu, móður Guðnýjar Eyvindardóttur, móður Sturlusona Þórðar ok Sigvats ok Snorra. Rannveig var ok Ámunda dóttir, móðir Steins, fǫður Guðrúnar, móður Arnfríðar, er Digri Helgi átti.Rannveig var ok Ámunda dóttir, móðir Steins, foður Guðrúnar, móður Arnfríðar, er Digri Helgi átti. Þorkatla var ok Ámunda dóttir, móðir Arnbjargar, móður Finns prests ok Þorgeirs ok Þuríðar, ok hefir margt hǫfðingsmanna frá þeim komit.Þorkatla var ok Ámunda dóttir, móðir Arnbjargar, móður Finns prests ok Þorgeirs ok Þuríðar, ok hefir margt hofðingsmanna frá þeim komit.
Ok lýkr þar at segja frá Þorsteini stangarhǫgg.Ok lýkr þar at segja frá Þorsteini stangarhogg.