Bókastaðir

Þóroddr Snorrason hafði dvalizk með Ólafi konungi helga, þá er Gellir Þorkelsson fekk leyfi af konungi at fara til Íslands, sem fyrr var ritat; ok var hann þá með Ólafi konungi, ok undi stórilla ófrelsi því, er hann skyldi eigi fara í frelsi, hvert er hann vildi.

Ǫndverðan þann vetr, er Ólafr konungr sat inn í Niðarósi, lýsti hann því jafnan, at hann vildi senda menn til Jamtalands, at heimta skatt. Enn til þeirar ferðar váru menn ekki fúsir, því at af lífi váru teknir sendimenn Ólafs konungs, þeir er hann hafði fyrr senda, Þrándr hvíti ok þeir tólf saman, svá sem enn var fyrr ritat, ok hǫfðu Jamtar síðan haldizk í hlýðni við Svía-konung. Þóroddr Snorrason bauðsk til þessarrar ferðar, því at hann hirði ekki um hvat yfir leið, ef hann fœri sjálfráða.

Þat þektisk konungr, ok fóru þeir Þóroddr síðan tólf saman, ok kómu fram austr á Jamtalandi, ok sóttu heim þann mann, er Þórarr hét; hann var þar lǫgmaðr ok mestr metorðamaðr, því at hann var settr þar stjórnarmaðr yfir þeim. Þeir fengu þar góðar viðtǫkur. Enn er þeir hǫfðu þar litla hríð dvalizk þá báru þeir upp erindi sín við Þórar. Hann segir, at fyrir þeim svǫrum réðu engum mun síðr aðrir landsmenn ok hǫfðingjar enn hann, ok kveðsk mundu þings kveðja til slíkra mála.

Var svá gert, at þingboð var upp skorit, ok stefnt þing fjǫlment. Fór Þórarr til þings; enn sendimenn dvǫldu at hans meðan. Þórarr bar þetta mál fyrir alþýðu; enn þat var af ráðit, at þeim skyldi halda þar, til þess er sýslumaðr Svía-konungs kœmi austan; skyldu þeir þá stafa fyrir þeim, slíkt er hann vildi, með ráði landsmanna, enn gera hitt yfirbragð á fyrir þeim, at þeir væri fyrir því dvaldir, at þeir skyldi skattsins bíða, til þess at hann væri saman dreginn til handa þeim, ok skyldi skipa þeim á vistir, tvá eða þrjá saman.

Þóroddr var við annan mann at Þórars. Þar var jólaveizla mikil ok samburðar-ǫl; margir váru þar bœndr ór þorpinu, ok drukku þeir allir saman um jólin. Þaðan var eigi langt annat þorp; þar bjó mágr Þórars, ríkr ok auðigr.

Þeir mágar drukku saman jólin, enn Þóroddr ok bóndason, ok var kappdrykkja ok síðan fór í kappmæli ok mannjafnað um Norðmenn ok Svía, ok því næst þrættu þeir um Noregs-konung ok Svía-konung, ok svá um þá, er fyrr hǫfðu verit, ok um skifti konunga, ok svá um rán þau, er fyrr hǫfðu verit, ok þá váru.

"Ef konungar várir", segir bóndason, "hafa fleiri menn látit fyrir Norðmǫnnum, þá munu menn Svía-konungs þessu jafna, ef þeir koma austan eftir jólin, með tólf manna fjǫrvi, ok viti þér ógerla veslir menn, til hvers þér erut dvaldir".

Þóroddr hugsar nú sitt mál; enn margir drógu at glott, ok fengu þeim mǫrg hnœfilyrði, ok svá konungi þeira, ok mælti þá ǫlit með þeim, ok fór þat þá óleynt, er áðr var leynt með þeim Jamtum, ok þá Þórodd hafði áðr ekki grunat um. Eftir um daginn tóku þeir Þóroddr ok fǫrunautr hans klæði sín ok vápn sín, ok lǫgðu til handargagns sér, ef þeir vildi skjótt til taka. Um nóttina, er menn váru sofnaðir, hljópu þeir í brott til skógar.

Um morgininn, er menn urðu varir við brauthlaup þeira, fóru menn eftir þeim með sporhunda, ok fundu þá í skóginum, þar sem þeir hǫfðu fólgizk. Þeir fœrðu þá heim í eina skemmu með sér; þar var grǫf ein í skemmunni. Var þeim Þóroddi þar kastat í niðr, ok var þar hurð læst fyrir, þar hǫfðu þeir lítinn mat, enn engi klæði, nema þau ein, er þeir stóðu í. Ok er þeir kómu í grǫfina settusk þeir niðr á hálm.

Þá fór Þórarr, ok allir frelsingjar hans, til mágs síns, ok skyldu þeir þar drekka þá, þat sem eftir var jólanna. Þrælar Þórars skyldu gæta grafarinnar meðan; þeim þrælum var ætlaðr drykkr nógr; enn þeir stilltu lítt drykkinn, þegar þeir skyldu sjálfir fyrir sjá, ok gerðu sik þegar ǫlóða hit fyrsta kveld, er bóndi var heiman farinn. Enn er þeir þóttusk vera fulldrukknir þrælarnir, þá mæltu þeir sín í milli, er mat skyldi fœra grafarmǫnnum, at þá skyldi eigi skorta; þeir gerðu ok svá. Þóroddr kvað þeim kvæði; enn þeir sǫgðu hann vera mundu virðingamann mikinn, ok gáfu honum kerti mikit niðr í grǫfina, ok ljós á kertinu. Þá kómu út þeir þrælarnir, er áðr hǫfðu inni verit, ok kǫlluðu ákafliga, at hinir skyldi þá inn fara; enn hinir hvárirtveggja váru þá svá ǫlóðir, at þeir hvárigir luku aftr skemmuna né grǫfina.

Þá ristu þeir Þóroddr í sundr fetla sína í strengi, ok knýttu saman, undu síðan frá ǫðrum endanum í hnoða, ok kǫstuðu upp í skemmuglugginn ok á gólfit, þar til er þat vafðisk um arkarfót einn. Þeir leituðu þá til upp at fara; lyfti Þóroddr upp fǫrunaut sínum, til þess er hann stóð á ǫxlum honum; síðan las hann sik upp í skemmuna. Þá skorti þar eigi reip, ok lét hann þau siga í móti Þóroddi; ok er hann skyldi Þórodd upp draga, þá fekk hann ekki at gert. Þá mælti Þóroddr, at hann skyldi kasta reipinu yfir bita þann, er í var skemmunni, enn gera lykkju á endanum, ok bera þar í viðu ok grjót svá at þat væri meirr enn jafnvægi hans; hann gerði svá; fóru þá sígin niðr í grǫfina, enn Þóroddr upp.

Þá tóku þeir sér klæði í skemmunni, sem þeir þurftu; þar váru nǫkkurar hreinstǫkur, ok skáru þeir af fitjarnar, ok bundu undir sik ǫfgar. Enn áðr þeir fóru brott, lǫgðu þeir eld í kornhlǫðu eina mikla; hljópu síðan í braut í niðamyrkri. Hlaðan brann ǫll ok margt annarra húsa í þorpinu. Þeir Þóroddr fóru um alla nóttina, enn fálusk at degi.

Um morgininn var þeira saknat; var þá farit þegar með sporhunda, at leita þeira alla vega frá bænum, enn hundarnir rǫktu sporin aftr til bæjarins, því at þeir kendu af hreinstǫkunum; ok rǫktu þegar sporin, sem klaufirnar hǫfðu vitat á hreinsfitjunum, ok varð ekki leitat þeira.

Þeir Þóroddr fóru lengi um eyðimǫrkina; ok eitt kveld kómu þeir at einum litlum bæ, ok gengu þeir þar inn. Þar sat inni karlmaðr ok kona við eld; nefndisk hann Þórir. "Enn þetta er kona mín", segir hann "er hér sitr við eldinn". Hann kvað þau eiga húsakotin; bauð hann þeim þar at vera um nóttina; þat þágu þeir. Hann segir þeim þat, at hann var því þar kominn, at hann hafði flýit ór bygðum fyrir víga sakir. Þeim Þóroddi var þar unninn hinn bezti beini, ok mǫtuðusk þau þar ǫll við eldinn. Síðan var búit um þá Þórodd þar í sætinu, ok bjuggusk þeir til svefns; þá var enn log á eldinum. Þóroddi varð ekki mjǫk svefnsamt, ok vakti hann um hríð; enn fǫrunautr hans sofnaði þegar.

Þá sá Þóroddr, at þar gekk fram einn ungr maðr svá mikill, at þann þóttisk hann engan sét hafa jafnmikinn. Sjá maðr var í skarlats-kyrtli rauðum, ǫllum blaðbúnum í fald niðr; ǫll váru hans klæði við gull búin; svá var hann ok hinn vænligasti sýnum sjálfr. Þóroddr heyrði, at hann ávítaði þau um þat, er þau tóku við gestum, þar er þau hǫfðu sér varla matbjǫrg.

Húsfreyja svarar: "Ver þú eigi reiðr, bróðir; sjaldan hefir þetta at borit; veit þú þeim heldr nǫkkura hjálp eða gagnsmuni, því at þú ert betr til færr enn vit".

Þóroddr heyrði þat, at þau nefndu hann Arnljót gellina, ok svá þat, at húsfreyja var systir hans. Þóroddr hafði ok heyrt getit Arnljóts gellina fyrrum, ok svá þat með, at Arnljótr var hinn mesti ránsmaðr ok spellvirki ok stigamaðr; lá úti á skógum ok drap menn til fjár sér.

Nú sváfu þeir Þóroddr af nóttina, því at þeir váru mjǫk mœddir af gǫngu. Enn er lifa mundi þriðjungr nætr, þá kom þar Arnljótr gellini; bað hann þá upp standa ok búask ferðar sinnar. Þeir Þóroddr spruttu á fœtr, ok klæddusk; var fenginn dagverðr sinn.

Síðan fekk Þórir þeim skíð hvárumtveggja. Arnljótr réðsk ok til ferðar með þeim; steig hann ok á skíð, ok váru þau bæði lǫng ok breið. Enn þegar Arnljótr laust við skíða-geislanum, þá var hann þegar hvar fjarri þeim. Þá beið hann ok sagði at þeir mundu hvergi komask at svá búnu; bað hann þá stíga á skíðin með sér; þeir gerðu svá. Stóð Þóroddr nærri honum, ok helt sér tveim hǫndum undir belti Arnljóts; enn fǫrunautr Þórodds helt undir belti honum. Skreið Arnljótr svá hart, sem hann væri lauss.

Þeir kómu til sælu-húss nǫkkurs, svá at þriðjungr var af nótt. Drápu þeir sér upp eld ok bjuggusk til matar, ok er þeir mǫtuðusk mælti Arnljótr, bað þá engu niðr kasta af matnum, hvárki mola né beinum. Arnljótr tók ór serk sér einn silfrdisk, ok mataðisk hann þar af. Enn er þeir Arnljótr hǫfðu matask, hirðir Arnljótr leifar þeira. Síðan bjuggusk þeir til rekkna. Í annan enda hússins var loft uppi á þvertrjám; fóru þeir Arnljótr þar upp á loftit, ok lǫgðusk þar til svefns. Arnljótr hafði í hendi hǫggspjót mikit; var falrinn allr gullrekinn, enn skaftit var eigi hæra enn taka mátti hendi til fals; hann var gyrðr sverði gullbúnu; þeir hǫfðu vápn sín ok klæði á loftinu hjá sér.

Arnljótr bað þá vera hljóðsama; hann lá fremstr á loftinu.

Litlu síðar enn þeir hǫfðu um búizk kómu þar til hússins menn tólf saman; váru þat kaupmenn, ok ætluðu til Jamtalands með varning sinn. Enn er þeir kómu í húsit gerðu þeir um sik glaum mikinn, ok váru kátir; gerðu þeir fyrir sér elda stóra. Ok er þeir mǫtuðusk, þá kǫstuðu þeir niðr molunum ok beinum ǫllum út ór húsinu. Síðan bjuggusk þeir til svefns, ok lǫgðusk niðr í sætinu upp frá eldinum.

Enn er þeir hǫfðu litla hríð sofit, þá kom þar inn trǫllkona ein mikil; ok er hon kom inn, sópaðisk hon um fast, ok tók þat allt, er henni þótti ætt, ok sló því ǫllu í munn sér. Síðan greip hon mann þann, er næstr henni var, reif hann allan í sundr, ok kastaði bǫrmunum á eldinn. Þá vǫknuðu aðrir ok eigi við góðan draum, ok hljópu upp; enn hon fœrði til heljar hvern at ǫðrum, þar til er einn var eftir; hljóp sá inn undir loftit; síðan kallar hann til bjargar sér, ef nǫkkut væri þess á loftinu, at duga honum mætti; seildisk Arnljótr ofan ór loftinu eftir honum, ok kipti honum upp í loftit hjá sér. Þá slósk hon at fram eldinum, ok tók at éta þá menn, er henni þóttu steiktir vera.

Þá stóð Arnljótr upp, ok hefr upp spjótit, ok setr milli herða henni, er hon laut at eldinum, svá hart, at út kom oddrinn um bringuna. Hon brásk hart við, ok kvað hon hátt ok illiliga, ok hljóp út. Arnljóti varð laust spjótit, ok hafði hon þat með sér. Arnljótr ruddi út hræjum manna, þeim er hon hafði leift; setti hann síðan hurð fyrir skálann ok gætti, því at hon hafði þat allt frá brotit, er hon hljóp út.

Sváfu þeir þar um nóttina, þat sem eftir var; enn er lýsti, stóðu þeir upp, ok átu fyrst dagverð sinn.

Ok er þeir hǫfðu matask, mælti Arnljótr: "Nú munu vér hér skiljask. Skulu þér nú fara at slóð þessi, er þeir fóru hingat í gær, kaupmennirnir; enn ek mun leita spjóts míns. Mun ek hafa at verkkaupi þat, er mér þykkir féneytt af fé, er þessir fóru með, kaupmennirnir. Skaltú, Þóroddr, bera Ólafi konungi kveðju mína, ok seg honum þat, at hann er svá allra konunga á Norðrlǫndum, at ek vilda helzt þjóna ok sem bráðast finna, ok meiri ván þykkir mér, at nǫkkut sinn finna ek hann, enn kveðja mín mun honum lítilsverð þykkja". Síðan tók hann silfrdiskinn, ok strauk hann vandliga með dúkinum, ok mælti: "Fœr þú konungi disk þenna ok seg honum, at þetta er kveðja mín, ok bið hann hafa lítillæti til at taka með, ok fyrir hans sakir hefi ek veitt ykkr þenna forbeina ok liðsinni".

Síðan bjuggusk hvárirtveggja til ferðar, ok skildu þar við svá búit. Fór Þóroddr þá leið sína ok þeir fǫrunautar; fór sá með þeim, er undan hafði komizk af þeim kaupmǫnnum.

Fór Þóroddr til þess er hann fann Ólaf konung í Kaupangi, ok segir konungi af ferðum sínum allt sem farit hafði; sagði, at Arnljótr heilsaði honum, ok fœrði honum silfrdiskinn. Konungr segir at þat var illa, er Arnljótr hafði eigi þá þegar farit á hans fund með þeim Þóroddi. "Ok er þat mikill skaði", segir konungr, "er svá illt skal leggjask fyrir vaskan ok góðan dreng, ok svá merkilegan mann, sem hann er". Þóroddr var nú síðan með Ólafi konungi þat sem eftir var vetrar, ok fekk þá leyfi af honum, at fara til Íslands um sumarit eftir, ok skildu þá með vináttu.