Bókastaðir

Halldórr son Snorra goða af Íslandi var með Haraldi konungi Sigurðarsyni, meðan hann var útanlands, ok lengi síðan er hann fekk ríki í Noregi ok vel virðr af honum. Þat bar at eitt sinn, at íslenzkr maðr, sá er Eilífr hét, varð fyrir reiði Haralds konungs; enn hann bað Halldór flytja mál sitt við konung, ok Halldórr gerði svá. Halldórr var stirðmáll ok harðorðr, enn mjǫk fátalaðr; enn þó beiddi hann konung at gefa upp málit, at Eilífr skyldi fá landsvist af honum, enn konungr neitti því þverliga. Halldórr var þykkjumikill, sem aðrir Íslendingar, ok þótti illa, er hann fekk eigi þat, er hann beiddi.

Hann fór síðan brott frá Haraldi ok Eilífr með honum; þeir komu á Gimsar til Einars Þambarskelfis, ok beiddi Halldórr at hann mundi taka við þeim, ok veita honum ásjá. Einarr sagðisk mundu við honum taka með því móti, at Halldórr vildi ok þar vera með honum.

Halldórr mælti: "Hvar vísar þú mér til sætis"? Einarr bað hann sitja í ǫndvegi gegnt sér, ok tóku sessunautar vel við honum.

Einarr átti þá konu, er Bergljót hét; hon var dóttir Hákonar jarls hins illa, Sigurðarsonar Hlaða-jarls. Halldórr gekk jafnan til Bergljótar, ok sagði henni mǫrg æfintýr, þau sem útanlands hǫfðu gersk í ferðum þeira Haralds konungs, ok gengu menn oft til þeirar frásagnar.

Maðr hét Kali; hann var ungr at aldri ok nǫkkut-skyldr Einari; illgjarn var hann ok nǫkkut ǫfundsjúkr, háðsamr ok hávaða-mikill; hann var þá skósveinn Einars, ok hafði lengi þjónat honum. Kali var hagr vel á gull ok silfr; því var hann kallaðr Gyllingar-Kali.

Marga menn rœgði hann við Einar, ok var sundrgerðar-maðr mikill í orðum, bæði sundrlausum ok samfǫstum. Hann hafði mjǫk í háði við Halldór, ok bað aðra menn yrkja níð um hann, en engi varð til þess; því fekksk Kali ok í at flimta hann.

Halldórr varð þess varr; ok einhvern dag gekk hann til skemmu Bergljótar; ok er hann kemr at dyrunum, heyrir hann inni hámælgi mikla; var þar inni Kali ok margir menn aðrir. Þeir bera þá fram fyrir húsfreyju hróp þat, er Kali hafði kveðit um Halldór.

Bergljót bað þá þegja, ok sagði svá: "Þat er illa gert, at fásk upp á ókunna menn með hróp-yrðum ok háðsemi, ok munu yðr trǫll toga tungu ór hǫfði; hefir Halldórr meirr verit reyndr at frækleik enn flestir menn aðrir í Noregi".

Kali mælti: "Ekki em ek hræddr við hann mǫrlanda, þó at hann hafi mikil metorð af þér, því at vér hǫfum spurt, at hann var settr í dyflissu út á Grikklandi, ok lá þar á ormshala athafnarlauss ok ekki megandi".

Halldórr þoldi eigi þessi atyrði; hljóp hann inn í herbergit at Kala, ok hjó hann banahǫgg. Ok er Bergljót sá þat, bað hon geyma dyranna, svá at engi kœmisk fyrr út en henni líkaði.

Þá mælti Halldórr: "Biðja vil ek, húsfreyja, at þú sjáir eitthvert gott ráð fyrir mér, þó at ek hafa nú eigi til þess unnit".

Hon svarar: "Ek á marga frændr þá mér náskylda, þá sem lendir menn eru; ok veit ek vísliga, at til hvers þeira, er ek sendi þik, at sá tekr við þér fyrir mínar sakir".

Halldórr mælti: "Hugsa þú svá fyrir, at með engum manni vil ek á laun vera haldinn sem illræðis-maðr".

Bergljót segir: "Þeir munu þó fáir menn í Noregi, útan sjálfr Haraldr konungr, at dugi at halda þik fyrir Einari, ef hann vill eftir þér leita, því at hann mun víss verða, hvar þú kemr niðr. Er ok til ráð annat", segir hon, "ok er þat þó eigi hættulaust".

Halldórr mælti: "Hvert er þat?"

Hon svarar: "Þat, at þú gangir þegar inn í stofu, sakir þess, at nú eru tvau víti á hendi þér: annat vígsvítit, enn annat borðvíti, því at þú komt eigi til borða með ǫðrum mǫnnum, því at nú sitja menn yfir borðum. Máttú nú ganga inn fyrir Einar, ok segja honum tíðindin; ok ef þú fœrir honum hǫfuð þitt, ok friðask svá við hann. Enn ef hann vill þér eigi grið gefa með því, þá mun eigi hœgt at forða þér fyrir honum".

Síðan gekk Halldórr inn fyrir Einar ok mælti: "Eigi hefi ek oft verit víttr fyrir borðs tilgǫngu; hefir nú ok svá til borit, at ek hefi eigi verit sýslulauss".

Einarr svarar: "Segir þú mér víg Kala, frænda míns?"

Halldórr svarar: "Þeirar sakar em ek sannr, ok því vil ek fœra þér hǫfuð mitt, ok ger þú af slíkt er þér líkar".

Einarr mælti: "Víg þetta, er þik hefir hent, þykki mér meirr enn þú munt ætla; Kali var minn skyldr frændi, ok hefir hjá mér þroska tekit, ok þjónat mér frá blautu barni, ok því hefi ek lagt við hann mikla elsku, því at Indriði son minn mundi sá einn annarr drepinn vera, at mér mundi meira at þykkja".

Halldórr svarar: "Þat manntjón væri ólíkt".

Einarr mælti: "Brœðr Kala munu þar sjá til sœmda, er ek em, um eftirmál ok vígsbœtr eftir hann; er þat ok lítilmannligt, at ek láta mér svá þykkja, sem einn hundr hafi fyrir mér drepinn verit, þar sem Kali var; mun þat þá enn heldr leiðask ǫðrum, at vinna slík illvirki, ef þessa er befnt eftir makligleikum. Enn þó mun hœfa, at hafa heilræði Magnúss konungs fóstra míns, ok gefa upp reiðina fyrst í stað, því at oft þykkir þá annat sannara, er hon líðr af, enn áðr hefir fram farit. Nú skaltú, Halldórr, fyrst fá mér sverð þitt, því at ek vil þat hafa".

Halldórr svarar: "Hvat þarf ek at láta laus vápn mín?"

"Því vil ek hafa sverð þitt", segir Einarr, "at ek sé, ef nǫkkut er þrengt þínum kosti, at þú munt verja hendr þínar, meðan þú mátt, ef þú hefir vápn at vega með, ok er þá eigi ørvænt, at svá fari fleiri, sem Kali hefir áðr farit, ok mun ek þá eigi betr við una, enn þat mun þó saman fara, ef þú ert sóttr, at þú munt hafa mann fyrir þik, nema þú hafir fleiri, enn þó mun ek yfir þik vinna at síðustu. Gakk nú fyrst til borðs með mér, enn ek mun síðar upp segja víti þín, enn engum friði heiti ek þér álengdar".

Halldórr gerði svá, at hann át ok drakk með Einari, sem hann ætti ekki um at vera, ok af hendi fekk hann sverðit. Tók Einarr við því.

Vinir Halldórs báðu hann brott fara, ef hann mætti.

Halldórr svarar: "Ekki mun ek leynask frá Einari, þar sem ek hefi áðr gengit á vald hans".

Ok er Halldórr var mettr, gekk hann fyrir Einar ok spurði, hvern hann vildi þá gera hans hlut.

Einarr svarar: "Síðar muntú enn þat vita".

Halldórr gekk þá í brott, ok segir Bergljótu, hvar komit var.

Hon svarar: "Eigi vænti ek, at Einarr láti drepa þik; enn ef hann vill níðask á þér, þá heiti ek þér því, at þá skal enn meiri tíðindum gegna".

Ok þenna sama dag stefnir Einarr fjǫlmennt þing. Hann stóð upp á þinginu ok talaði svá: "Ek vil nú skemmta yðr, ok segja frá því, er fyrir lǫngu var á Orminum langa með Ólafi konungi Tryggvasyni:

"Þat bar svá til, at mér var skipat með Kolbeini stallara ok Flesmu-Birni á Orminum; var ek þá átján vetra gamall, ok fyrir lǫg fram tekinn í kappatǫluna, því at engi skyldi á honum vera yngri enn tvítugr, ok eigi ellri enn sextugr.

Níu váru þeir menn, er brott komusk af Orminum, enn frá oss þrim kumpánum vil ek nǫkkut segja, at vér hlaupum fyrir borð á Orminum, síðan konungr var horfinn með ljósi því, er yfir skein, ok Danir, menn Sveins konungs, tóku oss ok færðu konungi, enn hann flutti oss til Jótlands, ok váru vér þar upp leiddir, ok settir á eina lág, ok þar fjǫtraðir. Enn sá, er oss varðveitti, vildi selja oss í þrældóm; hann hét oss afarkostum ok limaláti, ef vér vildim eigi þjásk, ok í þeim skógi sátum vér þrjár nætr.

Þessi maðr, er oss varðveitti, lét móts kveðja, ok þangat kom mikit fjǫlmenni, því at þar var settr markaðr til at kaupa eða selja þat, er fram var boðit; vér várum færðir á þetta mót, ok settir niðr í einhverjum stað. Ok at þessu móti sat einn maðr mikill, svá búinn sem munkr í blám kufli, ok hafði grímu fyrir andliti.

Þessi maðr gekk at oss kumpánum ok mælti til geymarans: "Viltú selja mér þann hinn gamla þrælinn"? Hann svarar: "Hvat skal þér afgamall þræll ok menningarlauss"? Grímumaðrinn svarar: "Hann mun þá ódýrstr af þrælunum ǫllum"? "Já", segir geymarinn várr; "hann skal víst ódýrstr". "Met hann þá", segir grímumaðr.

Geymarinn mat hann fyrir tólf aura silfrs. Grímumaðr segir: "Dýrr þykki mér sá þrællinn, með því at ek sé hann mjǫk gamlan ok forverks-lítinn; er ok eigi ólíkt, at hann lifi skamma stund. Mun ek gefa þér fyrir hann mǫrk silfrs, ef þú vill því kaupa".

"Þá gekk grímumaðr at mér", segir Einarr, "ok spurði, hverr mik hefði keyptan. "Ek hefi enn ekki seldan hann", segir geymarinn, "enn þó má hann seljask". "Hversu dýrr" segir grímumaðr, "skal hann vera"? Geymarinn mælti: "Helzti dýrr mun hann þér þykkja; kaup hann fyrir þrjár merkr silfrs, ef þér líkar". "Alldýrr mun hann þá vera", segir grímumaðr, "enn sjá þykkjumsk ek, at frændr hans ok vinir mundu gjarna kaupa hann þvílíku verði, ef hann væri á sínu landi". "Ek vissa þat", segir geymarinn, "at þér myndit kaupa hann svá dýrt sem ek mat".

Síðan fór kuflmaðr á brott, ok fór víða um torgit, ýmsa gripi falandi, ok með því at hann fekk øngu keypt, fór hann aftr til vár svá segjandi: "Nú var ek á torgi, ok því at mér var ekki kaupligt, vil ek kaupa þann þrælinn, er ek hefi áðr falat, því at ek sé, at svá mikill maðr sem hann er ok sterkr, at hann má vinna ekki svá lítit, ef þessi vill duga; eru menn takmiklir, ef þeir vilja mennask; sýnisk mér því ráð at kaupa þá alla". Geymari várr svarar: "Þú þarft þá mikils við um mansmenn, ef þú kaupir einn þrjá þræla". "Þat skaltú þó vita", segir kuflmaðr, "at ek hefi þó eigi haft færri húskarla".

Kolbeinn var metinn fyrir tvær merkr. "Dýrir eru þrælarnir", segir kuflmaðr, "ok veit ek eigi gerla, hvat fram ferr um penninga mína, hvárt þeir muni vinnask til verðs þeira". Hann steypir þá silfrinu ór miklum sjóð í kné geymarans ok mælti: "Haf þú nú þetta fyrir sǫlu þína, ok vænti ek, at eigi muni þetta minna enn ek hefi játat". Geymarinn játti því; ok síðan lætr kuflmaðr leysa oss, ok þótti oss þá betrask várr kostr.

Grímumaðrinn gekk þá brott í skóginn, ok bað oss fylgja sér, ok er vér komum fram í eitt rjóðr, spurða ek hann at nafni. Hann svarar: "Ekki varðar þik at vita nafn mitt; enn þat kann ek þér at segja, at ek hefi sét þik eittsinn fyrr ok alla yðr". Ek vilda þó vita, hvers þræll ek skylda þá vera: "Enn ef þú vill gefa oss frelsi, þá vildim vér ok vita, hverjum vér ættim þat at launa". "Eigi muntú þess víss verða þenna dag, hvat ek heiti". "Þá segi ek", segir Einarr: "Verit mundi þat þó hafa, at ek munda hafa ráðit við einn mann ok aðrir tveir með mér, þó at Danir ætli þat eigi".

Kuflmaðrinn svarar, ok kippti upp lítt at hettinum: "Vera má at ek þjá yðr eigi, enda mun ek í øngu vera yðarr nauðungar-maðr, þó at þér sét þrír, enn ek einn. Nú liggr hér vegr, at ek mun vísa yðr til skips þess, er Norðmenn eiga, ok munu þeir taka við yðr, ok flytja yðr til Noregs. Enn þú Bjǫrn", segir hann, "skift fjárhlut þínum, ok gef hann svá sem þú sér sálu þinni hjálpvænligast, því at þú munt eigi lifa hálfum mánuði lengr, síðan þú kemr til bús þíns. Enn þú, Kolbeinn, munt koma heim á Upplǫnd, ok munt þykkja merkiligr maðr, hvar sem þú ert. Enn þú Einarr", segir hann, "munt verða yðarr mestr maðr ok elztr, ok vera um fram flesta menn í Noregi í mǫrgu lagi. Þú munt ok fá Bergljótar, dóttur Hákonar jarls, ok muntú búa á Gimsum, ok halda virðingu þinni til dauðadags. Enn af þér einum mun ek laun hafa fyrir lífgjǫfina ok frelsit, því at þér einum hygg ek at mest þykki vert, ef þú ert eigi þræll".

Ek svaraða, at óhœgra væri at launa, ef ek vissa eigi, hverjum at gjalda var, eða hverju launa skyldi. Hann svarar: "Því skaltú launa: ef nǫkkurr maðr gerir svá mjǫk í móti þér, at fyrir hvatvetna vilir þú hafa hans líf, ok hafir þú vald yfir honum, þá skaltú eigi minna frelsi gefa honum, enn ek gef nú þér, enn þat mun þér dœlt, því at fáir munu til verða, at gera í móti þér sakir ríkdóms þíns ok vinsælda".

Ok at svá tǫluðu, lyfti kuflmaðrinn grímu frá andliti sér ok mælti: "Hvat hyggi þér, hverir hér ríða um skóginn ok munu ætla at grípa oss?" Enn vér litum allir til ok vildum sjá mennina; ok er vér litum aftr, var grímumaðr horfinn, ok síðan sám vér hann aldri. Enn þenna mann kendum vér allir fullgerla, at þetta var Ólafr konungr Tryggvason, því at þegar fyrra sinn, at hann lyfti kuflshettinum, kenda ek hann fyrir víst; enn síðan hann lyfti upp grímunni, ok sýndi oss sína ásjónu, kendu vér hann allir ok tǫluðum vár í milli, at oss hefði mjǫk óvitrliga tiltekizk, er vér hǫfðum eigi hendr á honum, enn þó tjáði oss þá ekki at sakask um orðinn hlut. Síðan gengum vér þann stíg til sjóar, sem hann vísaði oss, ok fundum þar Norðmanna skip, ok fór allt eftir því, sem hann hafði fyrir sagt um vára æfi.

Nú em ek skyldr til", segir Einarr, "at gera þat, er Ólafr konungr bað mik. Sýnisk mér nú eigi annat líkara, Halldórr, enn hann hafi fyrir þér beðit, því at þú ert nú á mínu valdi".

Ok áðr Einarr hafði lokit sǫgu sinni, var Bergljót komin á þingit, kona hans, með fjǫlda manns, ok ætlaði hon, at þeir menn skyldi berjask við hann, ok sœkja Halldór, ef hann vildi honum eigi grið gefa.

Síðan bœtti Einarr víg Kala frændum hans, enn helt vináttu við Halldór jafnan síðan. Enn Halldórr sendi Eilíf til Íslands, ok sætti hann áðr við Harald konung, ok svá kom hann sér í sætt við hann, ok var Halldórr með konungi langa stund síðan. Enn sú hafði verit sǫk Eilífs, at hann hafði drepit hirðmann Haralds konungs, ok fyrir þat hafði hann reiði á honum.